વિજ્ઞાય નિશિ પન્થાનં નક્ષત્રૈર્દક્ષિણામુખાઃ। વનાદ્વનાન્તરં રાજન્ગહનં પ્રતિપેદિરે
રાજા, રાતે તારાઓ જોઈને દક્ષિણ તરફનો રસ્તો ઓળખી, તેઓ જંગલમાંથી બીજા જંગલમાં, ઘન વનમાં પ્રવેશ્યા.
શ્રાન્તાસ્તતઃ પિપાસાર્તાઃ ક્ષુધિતા ભયકાતરાઃ। પુનરૂચુર્મહાવીર્યં ભીમસેનમિદં વચઃ
પછી તેઓ થાકી ગયા, તરસ્યા, ભૂખ્યા અને ડરાયેલા હતા. તેઓએ ફરીથી મહાવીર ભીમસેનને આ રીતે કહ્યું.
ઇતઃ કષ્ટતરં કિં નુ યદ્વયં ગહને વને। દિશશ્ચ ન પ્રજાનીમો ગન્તું ચૈતેન શક્નુમઃ। તં ચ પાપં ન જાનીમો દગ્ધો વાથ પુરોચનઃ
આ ઘન જંગલમાં, દિશાઓ પણ ખબર નથી અને આગળ જવું પણ શક્ય નથી—આથી વધારે કઠિન શું હોઈ શકે? અને એ પાપી પુરોચન બળી ગયો કે નહીં, એ પણ ખબર નથી.
કથં નુ વિપ્રમુચ્યેમ ભયાદસ્માદલક્ષિતાઃ। શીઘ્રમસ્માનુપાદાય તથૈવ વ્રજ ભારત
અમે કેમ આ ભયમાંથી, કોઈને ખબર ન પડે એમ, ઝડપથી છુટી શકીએ? અમને ઉઠાવીને એ જ રીતે આગળ લઈ જા, ભારત.
ત્વં હિ નો બલવાનેકો યથા સતતગસ્તથા। ઇત્યુક્તો ધર્મરાજેન ભીમસેનો મહાબલઃ। આદાય કુન્તીં ભ્રાતૄંશ્ચ જગામાશુ સ પાવનિઃ
તમે તો અમારામાં એકલા જ સૌથી બળવાન છો, પવનદેવ જેવા. ધર્મરાજે આમ કહ્યાના પછી, મહાબળવાન ભીમસેને કુંતી અને ભાઈઓને ઉઠાવીને ઝડપથી આગળ વધ્યો.
અથ રાત્ર્યાં વ્યતીતાયામશેષો નાગરો જનઃ। તત્રાજગામ ત્વરિતો દિદૃક્ષુઃ પાણ્ડુનન્દનાન્
પછી રાત વીતી ગઈ ત્યારે, શહેરના બધા લોકો પાંડુપુત્રોને જોવા ઉત્સુક થઈને ત્યાં દોડી આવ્યા.
નિર્વાપયન્તો જ્વલનં તે જના દદૃશુસ્તતઃ। જાતુષં તદ્ગૃહં દગ્ધમમાત્યં ચ પુરોચનમ્
લોકોએ જોયું કે આગ બુઝાવાઈ રહી છે, તે લાકડાનું ઘર બળી ગયું છે અને મંત્રી પુરોચન પણ બળી ગયો છે.
નૂનં દુર્યોધનેનેદં વિહિતં પાપકર્મણા। પાણ્ડવાનાં વિનાશાયેત્યેવં તે ચુક્રુશુર્જનાઃ
'આ ચોક્કસ દુશ્ટ દુર્યોધને પાંડવોને નાશ કરવા માટે કર્યું છે,' એમ લોકો બોલી ઉઠ્યા.
વિદિતે ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય ધાર્તરાષ્ટ્રો ન સંશયઃ। દગ્ધવાન્પાણ્ડુદાયાદાન્ન હ્યેતત્પ્રતિષિદ્ધવાન્
ધૃતરાષ્ટ્રને આ વાત ખબર છે; કોઈ શંકા નથી કે તેના પુત્રએ પાંડુના વારસોને બળી નાખ્યા છે, કારણ કે તેણે આ અટકાવ્યું નહોતું.
નૂનં શાન્તનવોઽપીહ ન ધર્મનુવર્તતે। દ્રોણશ્ચ વિદુરશ્ચૈવ કૃપશ્ચાન્યે ચ કૌરવાઃ
શાંતનુના પુત્ર પણ અહીં ધર્મનું પાલન કરતા નથી, ન દ્રોણ, ન વિદુર, ન કૃપ, ન અન્ય કૌરવો.
નાવેક્ષન્તે હ તં ધર્મં ધર્માત્માનોઽપ્યહો વિધેઃ। શ્રુતવન્તોઽપિ વિદ્વાંસો ધનવદ્વશગા અહો
આપણે ધર્મમાં સ્થિર એવા લોકો પણ હવે ધર્મનું પાલન કરતા નથી—હાય રે કિસ્મત! જ્ઞાન અને સમજ હોવા છતાં, બધા ધનની લાલચમાં છે.
સાધૂનનાથાન્ધર્મિષ્ઠાત્સત્યવ્રતપરાયણાન્। નાવેક્ષન્તે મહાન્તોઽપિ દૈવં તેષાં પરાયણમ્
મહાન લોકો પણ સારા, સત્યનિષ્ઠ અને ધર્મપ્રિય લોકોને રક્ષણ આપતા નથી; કારણ કે હવે બધાનું આશ્રય માત્ર ભાગ્ય છે.
તે વયં ધૃતરાષ્ટ્રાય પ્રેષયામો દુરાત્મને। સંવૃત્તસ્તે પરઃ કામઃ પાણ્ડવાન્દગ્ધવાનસિ
ચાલો, આપણે એ દુશ્ટ ધૃતરાષ્ટ્રને સંદેશો મોકલીએ: 'હવે તારી ઈચ્છા પૂરી થઈ, પાંડવો બળી ગયા છે.'
તતો વ્યપોહમાનાસ્તે પાણ્ડવાર્થે હુતાશનમ્। નિષાદીં દદૃશુર્દગ્ધાં પઞ્ચપુત્રામનાગસમ્
પછી જ્યારે પાંડવો માટે આગ દૂર કરી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમને એક નિષાદ સ્ત્રી અને તેના પાંચ નિર્દોષ પુત્રો બળી ગયેલા દેખાયા.
ઇતઃ પશ્યત કુન્તીયં દગ્ધા શેતે તપસ્વિની। પુત્રૈઃ સહૈવ વાર્ષ્ણેયી હન્તેત્યાહુઃ સ્મ નાગરાઃ
'અહીં જુઓ, કુંતી પોતાના પુત્રો સાથે બળી ગઈ છે, આ વ્રતવાળી સ્ત્રી—હાય!' એમ શહેરના લોકો બોલ્યા.
ખનકેન તુ તેનૈવ વેશ્મ શોધયતા બિલમ્। પાંસુભિઃ પિહિતં તચ્ચ પુરુષૈસ્તૈર્ન લક્ષિતમ્
પણ એ જ ખોદકરે જે બિલ બનાવ્યું હતું, તે માટીથી ઢાંકેલું હતું, તેથી ઘર તપાસતી વખતે એ પુરુષોને એ દેખાયું નહોતું.
તતસ્તે પ્રેષયામાસુર્ધૃતરાષ્ટ્રાય નાગરાઃ। પાણ્ડવાનગ્નિના દગ્ધાનમાત્યં ચ પુરોચનમ્
પછી શહેરના લોકોએ ધૃતરાષ્ટ્રને સંદેશો મોકલ્યો કે પાંડવો અને પુરોચન અગ્નિમાં સળગી ગયા છે.
શ્રુત્વા તુ ધૃતરાષ્ટ્રસ્તદ્રાજા સુમહદપ્રિયમ્। વિનાશં પાણ્ડુપુત્રાણાં વિલલાપ સુદુઃખિતઃ
આ દુઃખદ સમાચાર સાંભળીને રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર ખૂબ જ દુઃખી થયો અને પાંડુના પુત્રોના વિનાશ પર રડવા લાગ્યો.
અન્તર્હૃષ્ટમનાશ્ચાસૌ બહિર્દુઃખસમન્વિતઃ। અન્તઃશીતો બહિશ્ચોષ્ણો ગ્રીષ્મેઽગાધહ્વદોયથા
અંદરથી તો તેનું મન ખુશ હતું, પણ બહારથી દુઃખમાં ડૂબેલો હતો; અંદરથી ઠંડો અને બહારથી ગરમ, જાણે ઉનાળામાં ઊંડા તળાવ જેવો.
અદ્ય પાણ્ડુર્મૃતો રાજા મમ ભ્રાતા મહાયશાઃ। તેષુ વીરેષુ દગ્ધેષુ માત્રા સહ વિશેષતઃ
આજે પાંડુ, મારા વિખ્યાત ભાઈ, મૃત્યુ પામ્યા છે; અને હવે આ વીર પાંડવો પણ, ખાસ કરીને માતા સાથે, સળગી ગયા છે.
ગચ્છન્તુ પુરુષાઃ શીઘ્રં નગરં વારણાવતમ્। સત્કારયન્તુ તાન્વીરાન્કુન્તીં રાજસુતાં ચ તામ્
પુરુષો ઝડપથી વારણાવત શહેરમાં જાઓ અને એ વીર પાંડવો તથા રાજકન્યા કુંતીને સન્માન આપો.
યે ચ તત્ર મૃતાસ્તેષાં સુહૃદઃ સન્તિ તાનપિ। કારયન્તુ ચ કુલ્યાનિ શુભ્રાણિ ચ બૃહન્તિ ચ
જે લોકો ત્યાં મર્યા છે, તેમના મિત્રો હોય તો તેઓ પણ સુંદર અને યોગ્ય અંત્યક્રિયા કરે.
મમ દગ્ધા મહાત્માનઃ કુલવંશવિવર્ધનાઃ
મારા મહાન આત્માવાળા કુટુંબજનો, જે વંશને વધારનાર હતા, હવે અગ્નિમાં સળગી ગયા છે.
એવં ગતે મયા શક્યં યદ્યત્કારયિતું હિતમ્। પાણ્ડવાનાં ચ કુન્ત્યાશ્ચ તત્સર્વં ક્રિયતાં ધનૈઃ
હવે જે બનવું હતું તે થઈ ગયું છે, તો પાંડવો અને કુંતી માટે જે કંઈ સારું કરી શકાય તે બધું ધનથી કરો.
સમેતાશ્ચ તતઃ સર્વે ભીષ્મેણ સહ કૌરવાઃ। ધૃતરાષ્ટ્રઃ સપુત્રશ્ચ ગઙ્ગામભિમુખા યયુઃ
પછી બધા કૌરવો ભીષ્મ સાથે ભેગા થયા; ધૃતરાષ્ટ્ર અને તેના પુત્રો ગંગા તરફ ગયા.
એકવસ્ત્રા નિરાનન્દા નિરાભરણવેષ્ટનઃ। ઉદકં કર્તુકામા વૈ પાણ્ડવાનાં મહાત્મનામ્
બધા એક જ વસ્ત્રમાં, નિરસ, ગહનો વિના, પાંડવો માટે પાણી આપવાની વિધિ કરવા ગયા.
એવં ગત્વા તતશ્ચક્રે જ્ઞાતિભિઃ પરિવારિતઃ। ઉદકં પાણ્ડુપુત્રાણાં ધૃતરાષ્ટ્રોઽમ્બિકાસુતઃ
પછી ત્યાં જઈને, પોતાના સગાંઓથી ઘેરાયેલા ધૃતરાષ્ટ્રે પાંડુપુત્રો માટે પાણી આપવાની વિધિ કરી.
રુરુદુઃ સહિતાઃ સર્વે ભૃશં શોકપરાયણાઃ। હા યુધિષ્ઠિર કૌરવ્ય હા ભીમ ઇતિ ચાપરે
બધા મળીને ખૂબ જ દુઃખી થઈને રડવા લાગ્યા; કોઈ બોલ્યા, 'હાય યુધિષ્ઠિર! હાય ભીમ!'
હા ફલ્ગુનેતિ ચાપ્યન્યે હા યમાવિતિ ચાપરે। કુન્તીમાર્તાશ્ચ શોચન્ત ઉદકં ચક્રિરે જનાઃ
બીજાઓ બોલ્યા, 'હાય ફળ્ગુન!' અને કેટલાક બોલ્યા, 'હાય યમદ્વય!' લોકો કુંતી માટે દુઃખી થઈને પાણી આપવાની વિધિ કરતા હતા.
અન્યે પૌરજનાશ્ચૈવમન્વશોચન્ત પાણ્ડવાન્। વિદુરસ્ત્વલ્પશશ્ચક્રે શોકં વેદ પરં હિ સઃ
બીજા શહેરવાસીઓ પણ પાંડવો માટે એ રીતે શોક કરતા હતા; પણ વિદુર તો થોડું જ દુઃખી થયો, કારણ કે તે સાચું જાણતો હતો.