આશીવિષૈર્મહાઘોરૈઃ સર્પૈસ્તૈઃ કિં ન દંશિતઃ। પ્રમાણકોટ્યાં સંગૃહ્ય નિદ્રાપરવશે મયિ
જ્યારે હું ઊંઘમાં બેભાન હતો, ત્યારે એ ભયાનક ઝેરી સાપોએ, લાખો સંખ્યામાં ભેગા થઈ, મને કેમ નહીં દંશ્યું?
સર્પૈર્દૃષ્ટિવિષૈર્ગોરૈર્ગઙ્ગાયાં શૂલસન્તતૌ। કિં તૈર્ન પાતિતો ભૂપ તદા કિં મૃતવાનહમ્
એ ઝેરી, અગ્નિ સમાન દ્રષ્ટિવાળા સાપોએ, ગંગામાં ભાલાઓની વચ્ચે, મને કેમ નહીં ફેંકી દીધો? એ વખતે હું કેમ મરી ગયો નહીં, રાજા?
આપત્સુ તાસુ ઘોરાસુ દુષ્પ્રયુક્તાસુ પાપિભિઃ। અસ્માનરક્ષદ્યો દેવો જગદ્યસ્ય વશે સ્થિતમ્
આવી ભયાનક આપત્તિઓમાં, પાપીઓએ અમારે ઉપર દુર્વ્યવહાર કર્યો ત્યારે, એ દેવએ, જે આખું જગત ચલાવે છે, અમારો રક્ષણ કર્યું.
ચરાચરાત્મકં સોઽદ્ય યાતઃ કુત્ર નૃપોત્તમ। યાવત્સોઢવ્યમસ્માભિસ્તાવત્સોઢાસ્મિ યત્નતઃ
જે સર્વ જીવંત અને નિર્જીવ વસ્તુઓમાં વ્યાપી છે, એ આજે ક્યાં ગયો, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ? જેટલું સહન કરી શકીએ, તેટલું પ્રયત્નપૂર્વક સહન કરી લઈએ.
યદા ન શક્ષ્યતેઽસ્માભિસ્તદા પશ્યામ નો હિતમ્। કિં દ્રષ્ટવ્યમિહાસ્માભિર્વિગૃહ્ય તરસા બલાત્
જ્યારે આપણે સહન કરી શકીશું નહીં, ત્યારે આપણું શું હિત છે એ વિચારશું. બળપૂર્વક ઝઘડો કરીને અહીં શું મેળવવું છે?
સાન્ત્વવાદેન દાનેન ભેદેનાપિ યતામહે। અર્ધરાજ્યસ્ય સંપ્રાપ્ત્યૈ તતો દણ્ડઃ પ્રશસ્યતે
મીઠા શબ્દો, દાન કે ફૂટ પાડીને પણ, આપણે અડધું રાજ્ય મેળવવાનો પ્રયત્ન કરીએ; પછી જ બળનો ઉપયોગ કરવો યોગ્ય છે.
તસ્માત્સહૈવ વસ્તવ્યં તન્મનોર્પિતશલ્યવત્। દર્શયિત્વા પૃથક્ ક્વાપિ ન ગન્તવ્યં સુભીતવત્
એટલે આપણે સૌએ એકસાથે રહેવું જોઈએ, મનમાં દુઃખ રાખીને; પોતે દેખાઈને, ભયથી ક્યાંય અલગ જવું નહીં.
ઇહ યત્તૈર્નિરાકારૈર્વસ્તવ્યમિતિ રોચયે। અપ્રમત્તૈર્વિચિન્વદ્ભિર્ગતિમિષ્ટાં ધ્રુવામિતઃ
અહીં, જેમ તેઓ અસ્પષ્ટ મનથી ઇચ્છે છે તેમ રહેવું મને યોગ્ય લાગે છે; પણ આપણે સાવધાન રહી, અહીંથી નિશ્ચિત અને ઇચ્છિત માર્ગ શોધવો જોઈએ.
યદિ વિન્દેત ચાકારમસ્માકં સ પુરોચનઃ। ક્ષિપ્રકારી તતો ભૂત્વા પ્રસહ્યાપિ દહેત્તતઃ
જો પુરોચનને આપણું યોજનું ખબર પડી જાય, તો તે તરત જ પગલાં લઈ, જોરથી આપણને સળગાવી શકે.
નાયં બિભેત્યુપક્રોશાદધર્માદ્વા પુરોચનઃ। તથા હિ વર્તતે મન્દઃ સુયોધનવશે સ્થિતઃ
આ પુરોચનને તો ન તો કોઈની નિંદાથી ભય લાગે છે, ન તો અધર્મથી; કારણ કે એ મૂર્ખ છે અને સુયોધનના આદેશમાં ચાલે છે.
અપિ ચાયં પ્રદગ્ધેષુ ભીષ્મોઽસ્માસુ પિતામહઃ। કોપં કુર્યાત્કિમર્થં વા કૌરવાન્કોપયીત સઃ
અમે જો સળગી જઈએ તો પણ, આપણાં પિતામહ ભીષ્મ કેમ ગુસ્સે થશે? એ કૌરવોને ગુસ્સે થવા માટે શું કારણ છે?
અથવાપીહ દગ્ધેષુ ભીષ્મોઽસ્માકં પિતામહઃ। ધર્મ ઇત્યેવ કુપ્યેરન્યે ચાન્યે કુરુપુઙ્ગવાઃ
અથવા, અહીં જો અમે સળગી જઈએ તો, આપણા પિતામહ ભીષ્મ અને અન્ય કૌરવ મહાનુભાવો માત્ર ધર્મનું કારણ બતાવી ગુસ્સે થશે.
ઉપપન્નં તુ દગ્ધેષુ કુલવંશાનુકીર્તિતાઃ। કુપ્યેરન્યદિ ધર્મજ્ઞાસ્તથાન્યે કુરુપુઙ્ગવાઃ
હા, જો અમે સળગી જઈએ તો, કુળની પરંપરા જાળવનારા અને ધર્મ જાણનારા તથા અન્ય કૌરવ મહાનુભાવો યોગ્ય રીતે ગુસ્સે થશે.
વયં તુ યદિ દાહસ્ય બિભ્યતઃ પ્રદ્રવેમહિ। સ્પશૈર્નો ઘાતયેત્સર્વાન્રાજ્યલુબ્ધઃ સુયોધનઃ
પણ જો આપણે દાઝવાના ડરથી ભાગી જઈએ, તો સુયોધન, જે રાજ્યનો લોભી છે, fugitive તરીકે અમને બધાને મારી નાખે.
અપદસ્થાન્પદે તિષ્ઠન્નપક્ષાન્પક્ષસંસ્થિતઃ। હીનકોશાન્મહાકોશઃ પ્રયોગૈર્ઘાતયેદ્ધ્રુવમ્
જે સ્થાન પર છે તે ત્યાંથી, અને જે બળહીન છે તેને બળથી, સુયોધન ચોક્કસપણે પોતાના ઉપાયોથી નાશ કરી નાખે.
તદસ્માભિરિમં પાપં તં ચ પાપં સુયોધનમ્। વઞ્ચયદ્ભિર્નિવસ્તવ્યં છન્નં વીર ક્વચિત્ક્વચિત્
એટલે, હે વીર, આપણે અહીં રહી, આ પાપી પુરોચન અને સુયોધનને છેતરી, ક્યારેક છુપાઈને જીવવું જોઈએ.
તે વયં મૃગયાશીલાશ્ચરામ વસુધામિમામ્। તથા નો વિદિતા માર્ગા ભવિષ્યન્તિ પલાયતાં
અમે શિકાર કરવાનું શોખીન છીએ, એટલે આખી ધરતી પર ફરતા રહીશું; આમ કરીને ભાગવાના રસ્તાઓ આપણને જાણીતા થઈ જશે.
ભૌમં ચ બિલમદ્યૈવ કરવામ સુસંવૃતમ્। ગૂઢોદ્ગતાન્ન નસ્તત્ર હુતાશઃ સંપ્રધક્ષ્યતિ
આજેજ આપણે જમીન નીચે એક સારી રીતે છુપાવેલું બિલ બનાવીએ, જેથી આપણે ગુપ્ત રીતે બહાર નીકળી શકીએ અને ત્યાં આગ આપણને પકડી શકશે નહીં.
દ્રવતોઽત્ર યથા ચાસ્માન્ન બુધ્યેત પુરોચનઃ। પૌરો વાપિ જનઃ કશ્ચિત્તથા કાર્યમતન્દ્રિતૈઃ
જ્યારે આપણે ભાગીએ, ત્યારે પુરોચન કે અહીંના કોઈ પણ ગામવાળો જાણે નહીં, એ માટે આપણે ચુસ્ત અને સાવચેત રહીને કામ કરવું જોઈએ.
વિદુરસ્ય સુહૃત્કશ્ચિત્ખનકઃ કુશલઃ ક્વચિત્। વિવિક્તે પાણ્ડવાન્રાજન્નિદં વચનમબ્રવીત્
રાજા, એકાંત જગ્યાએ વિદુરનો એક કુશળ ખોદકમારો મિત્ર પાંડવોને મળ્યો અને એમને 이렇게 કહ્યું.
પ્રહિતો વિદુરેણાસ્મિ ખનકઃ કુશલો હ્યહમ્। પાણ્ડવાનાં પ્રિયં કાર્યમિતિ કિં કરવાણિ વઃ
મને વિદુરે મોકલ્યો છે; હું ખરેખર કુશળ ખોદકમારો છું. પાંડવોને જે પ્રિય છે, એ કામ માટે હું તૈયાર છું—તમે કહો, હું તમારા માટે શું કરું?
પ્રચ્છન્નં વિદુરેણોક્તં પ્રિયં યન્મ્લેચ્છભાષયા। ત્વયા ચ તત્તથેત્યુક્તમેતદ્વિશ્વાસકારણમ્
વિદુરે જે ગુપ્ત રીતે વિદેશી ભાષામાં કહ્યું અને તમે પણ એ વાતને સાચી માની, એ જ કારણથી હું તમારો વિશ્વાસ રાખું છું.
કૃષ્ણપક્ષે ચતુર્દશ્યાં રાત્રાવસ્યાં પુરોચનઃ। ભવનસ્ય તવ દ્વારિ પ્રદાસ્યતિ હુતાશનમ્
કૃષ્ણપક્ષની ચૌદસની રાત્રે પુરોચન તારા ઘરના દ્વારે આગ લગાવશે.
માત્રા સહ પ્રદગ્ધવ્યાઃ પાણ્ડવાઃ પુરુષર્ષભાઃ। ઇતિ વ્યવસિતં તસ્ય ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય દુર્મતેઃ
પાંડવો અને એમની માતા સાથે મળી બળીને ખાક થઈ જાય, એવી દુર્ભાવનાવાળો ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર એ નક્કી કરી બેઠો છે.
ઉવાચ તં સત્યધૃતિઃ કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ। અભિજાનામિ સૌમ્ય ત્વાં સુહૃદં વિદુરસ્ય વૈ
કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિરે, જેનું મન સત્યમાં સ્થિર છે, એણે કહ્યું: 'સૌમ્ય, હું તને વિદુરનો મિત્ર તરીકે ઓળખું છું.'
શુચિમાપ્તં પ્રિયં ચૈવ સદા ચ દૃઢભક્તિકમ્। ન વિદ્યતે કવેઃ કિંચિદવિજ્ઞાતં પ્રયોજનમ્
તું પવિત્ર છે, વિશ્વાસપાત્ર છે, અમને પ્રિય છે અને હંમેશાં નિષ્ઠાવાન છે; કવિના કોઈ પણ હેતુ તારા માટે અજાણ્યા નથી.
યથા તસ્ય તથા નસ્ત્વં નિર્વિશેષા વયં ત્વયિ। ભવતશ્ચ યથા તસ્ય પાલયાસ્માન્યથા કવિઃ
વિદુર જેમ તારા માટે છે, એમ અમે પણ તારા માટે છીએ—કોઈ ભેદ નથી; જેમ તે તારી કાળજી લે છે, એમ તું પણ અમને કવિની જેમ જ રક્ષ.
ઇદં શરણમાગ્નેયં મદર્થમિતિ મે મતિઃ। પુરોચનેન વિહિતં ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય શાસનાત્
મને એવું લાગે છે કે આ અગ્નિનો ફંદો મારા માટે પુરોચને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રના આદેશે ગોઠવ્યો છે.
સ પાપઃ કોશવાંશ્ચૈવ સસહાયશ્ચ દુર્મતિઃ। અસ્માનપિ ચ પાપાત્મા નિત્યકાલં પ્રબાધતે
એ દુષ્ટ માણસ, ધન અને સાથીઓ સાથે, હંમેશાં અમને તકલીફ આપે છે; એ પાપી હૃદયવાળો સતત અમને દુઃખ આપે છે.
સ ભવાન્ભોક્ષયત્વસ્માન્યત્નેનાસ્માદ્ધુતાશનાત્। અસ્માસ્વિહ હિ દગ્ધેષુ સકામઃ સ્યાત્સુયોધનઃ
તેથી તું મહેનતપૂર્વક અમને આ અગ્નિથી બચાવ; કેમ કે જો અમે અહીં બળી જઈએ, તો સુયોધનને મનગમતું મળી જશે.