દશરાત્રોષિતાનાં તુ તત્ર તેષાં પુરોચનઃ। નિવેદયામાસ ગૃહં શિવાખ્યમશિવં તદા
દસ રાતો ત્યાં વિતાવી પછી, પુરોચનએ તેમને 'શિવ' નામનું ઘર બતાવ્યું, પણ એ સમયે એ ઘર કંઈ શુભ નહોતું.
તત્ર તે પુરુષવ્યાઘ્રા વિવિશુઃ સપરિચ્છદાઃ। પુરોચનસ્ય વચનાત્કૈલાસમિવ ગુહ્યકાઃ
ત્યાં એ પુરુષશાર્દૂલોએ પોતાના બધાં સાથીઓ સાથે, પુરોચનના કહેવા પર, જેમ યક્ષો કૈલાસમાં જાય છે એમ, એ ઘરમાં પ્રવેશ કર્યો.
તચ્ચાગારમભિપ્રેક્ષ્ય સર્વધર્મભૃતાં વરઃ। ઉવાચાગ્નેયમિત્યેવં ભીમસેનં યુધિષ્ઠિરઃ
યુધિષ્ઠિરે એ ઘર ચાંપતી જોઈને, ધર્મને પાળનારા શ્રેષ્ઠ ભીમસેનને કહ્યું: 'ભીમ, આ તો સાચે અગ્નિનું ઘર છે.'
જિઘ્રાણોઽસ્ય વસાગન્ધં સર્પિર્જતુવિમિશ્રિતમ્। કૃતં હિ વ્યક્તમાગ્નેયમિદં વેશ્મ પરન્તપ
તેણે ઘરમાં ઘી અને લાક સાથે મિશ્રિત ચરબીની ગંધ આવતી અનુભવી અને કહ્યું: 'ભાઈ, આ ઘર સ્પષ્ટ રીતે સળગાવા માટે બનાવાયું છે.'
શણસર્જરસં વ્યક્તમાનીય ગૃહકર્મણિ। મુઞ્જબલ્વજવંશાદિદ્રવ્યં સર્વં ઘૃતોક્ષિતમ્
શણ અને સરજના રસ અહીં ઘરની બાંધકામમાં સ્પષ્ટ રીતે વપરાયા છે, અને મુંજ, બલ્વજ, વાંસ અને બીજું બધું સામાન પણ ઘીમાં પલાળેલું છે.
તૃણબલ્વજકાર્પાસવંશદારુકટાન્યપિ। આગ્નેયાન્યત્ર ક્ષિપ્તાનિ પરિતો વેશ્મનસ્તથા
ઘાસ, બલ્વજ, કાપસ, વાંસ, લાકડાં અને મોટા ગાંઠાં—all અગ્નિપ્રવૃત્તિ વસ્તુઓ—આ ઘરનાં ચારે બાજુ રાખવામાં આવ્યા છે.
શિલ્પિભિઃ સુકૃતં હ્યાપ્તૈર્વિનીતૈર્વેશ્મકર્મણિ। વિશ્વસ્તં મામયં પાપો દગ્ધુકામઃ પુરોચનઃ
આ ઘર કુશળ અને વિશ્વાસપાત્ર કારગરો દ્વારા સુંદર રીતે બનાવાયું છે, પણ આ દુરાશયી પુરોચન મને ભ્રમમાં મૂકી સળગાવવા ઈચ્છે છે.
તથા હિ વર્તતે મન્દઃ સુયોધનવશે સ્થિતઃ। ઇમાં તુ તાં મહાબુદ્ધિર્વિદુરો દૃષ્ટવાંસ્તથા
આ મૂર્ખ પુરોચન સુયોધનના વશમાં રહીને આવું કરે છે, પણ વિદુરે પોતાની મહાન બુદ્ધિથી આ બધું જાણી લીધું છે.
આપદં તેન માં પાર્થ સ સંબોધિતવાન્પુરા। તે વયં બોધિતાસ્તેન નિત્યમસ્મદ્ધિતૈષિણા
પાર્થ, વિદુરે પહેલેથી જ મને આ આપત્તિ વિશે ચેતવી દીધો હતો; તે હંમેશાં આપણા કલ્યાણની ઈચ્છા રાખે છે અને અમને સતત જાણ કરી છે.
પિત્રા કનીયસા સ્નેહાદ્બુદ્ધિમન્તો શિવં ગૃહમ્। અનાર્યૈઃ સુકૃતં ગૂઢૈર્દુર્યોધનવશાનુગૈઃ
પિતાજીના નાના ભાઈએ, પોતાના સ્નેહથી અને બુદ્ધિથી, આપણાં માટે સુરક્ષિત ઘર તૈયાર કરાવ્યું, ભલે એ દુર્યોધનના વશમાં રહેલા દુષ્ટો દ્વારા છુપાઈને બનાવાયું હોય.
યદીદં ગૃહામાગ્નેયં વિહિતં મન્યતે ભવાન્। તત્રૈવ સાધુ ગચ્છામો યત્ર પૂર્વોષિતા વયમ્
જો તમને લાગે કે આ ઘર ખરેખર સળગાવા માટે બનાવાયું છે, તો ચાલો આપણે પાછા ત્યાં જઈએ જ્યાં પહેલા રહ્યા હતા.
દર્શયિત્વા પૃથગ્ગન્તું ન કાર્યં પ્રતિભાતિ મે। અશુભં વા શુભં વા સ્યાત્તૈર્વસામ સહૈવ તુ
હું માનતો નથી કે આપણે બધાને દેખાડીને પછી અલગથી ચાલવું યોગ્ય છે; શુભ કે અશુભ જે થાય, આપણે બધા સાથે રહીશું.
અદ્યપ્રભૃતિ ચાસ્માસુ ગતેષુ ભયવિહ્વલઃ। રૂઢમૂલો ભવેદ્રાજ્યે ધાર્તરાષ્ટ્રો જનેશ્વરઃ
આજે જો આપણે અહીંથી જઈએ, તો ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો ભયથી રાજમાં વધુ મજબૂત થઈ જશે, હે જનાધિપતિ.
તદીયં તુ ભવેદ્રાજ્યં તદીયાશ્ચ જના ઇમે। તસ્માત્સહૈવ વત્સ્યામો ગલન્યસ્તપદા વયમ્
પછી રાજ્ય પણ તેમનું બની જશે અને પ્રજા પણ; એટલે આપણે પગ જમાવીને અહીં સાથે રહીશું.
અસ્માકં કાલમાસાદ્ય રાજ્યમાચ્છિદ્ય શત્રુતઃ। અર્થં પૈતૃકમસ્માકં સુખં ભોક્ષ્યામ શાશ્વતમ્
જ્યારે આપણો સમય આવશે, ત્યારે દુશ્મન પાસેથી રાજ્ય મેળવી, પિતૃસંપત્તિ અને ચિરસ્થાયી સુખનો આનંદ માણીશું.
ધૃતરાષ્ટ્રવચોઽસ્માભિઃ કિમર્થમનુપાલ્યતે। તેભ્યો ભિત્ત્વાઽન્યથાગન્તું દૌર્બલ્યં તે કુતો નૃપ
અપણે ધૃતરાષ્ટ્રના શબ્દો શા માટે માનવા જોઈએ? રાજન, તેમને છોડીને અલગ રીતે જવાનું વિચારવું, એમાં તારો દુર્બળતા ક્યાં છે?
આપત્સુ રક્ષિતાઽસ્માકં વિદુરોઽસ્તિ મહામતિઃ। મધ્યસ્થ એવ ગાઙ્ગેયો રાજ્યભોગપરાઙ્મુખઃ
આપત્તિમાં આપણને વિદુર જેવા મહાન બુદ્ધિશાળી રક્ષક છે; અને ગાંગેય ભીષ્મ હંમેશાં નિષ્પક્ષ છે, રાજ્યના સુખથી દૂર રહે છે.
બાહ્લીકપ્રમુખા વૃદ્ધા મધ્યસ્થા એવ સર્વદા। અસ્મદીયો ભવેદ્દ્રોણઃ ફલ્ગુનપ્રેમસંયુતઃ
બાહ્લિક સહિતના વૃદ્ધો હંમેશાં નિષ્પક્ષ છે; અને દ્રોણ તો આપણો છે, કારણ કે તે ફલ્ગુન (અર્જુન) પ્રત્યે પ્રેમથી બંધાયેલો છે.
તસ્માત્સહૈવ વસ્તવ્યં ન ગન્તવ્યં કથં નૃપ। અથવાસ્માસુ તે કુર્યુઃ કિમશક્તાઃ પરાક્રમૈઃ
એટલે આપણે સૌએ એકસાથે રહેવું જોઈએ, રાજા, અને ક્યાંય અલગ જવું નહીં. નહિંતર, તેઓ અમારું શું કરી શકે? તેમનો તો કશામાં જ જોર નથી.
ક્ષુદ્રાઃ કપટિનો ધૂર્તા જાગ્રત્સુ મનુજેશ્વર। કિં ન કુર્યુઃ પુરા મહ્યં કિં ન દત્તં મહાવિષમ્
આ નાના, કપટી અને દુષ્ટ લોકો, મનુષ્યોના રાજા, આપણે જાગતા હોઈએ ત્યારે શું નહીં કરે? મને તો અત્યાર સુધી ઝેરી દવા પણ આપી શક્યા નથી.
આશીવિષૈર્મહાઘોરૈઃ સર્પૈસ્તૈઃ કિં ન દંશિતઃ। પ્રમાણકોટ્યાં સંગૃહ્ય નિદ્રાપરવશે મયિ
જ્યારે હું ઊંઘમાં બેભાન હતો, ત્યારે એ ભયાનક ઝેરી સાપોએ, લાખો સંખ્યામાં ભેગા થઈ, મને કેમ નહીં દંશ્યું?
સર્પૈર્દૃષ્ટિવિષૈર્ગોરૈર્ગઙ્ગાયાં શૂલસન્તતૌ। કિં તૈર્ન પાતિતો ભૂપ તદા કિં મૃતવાનહમ્
એ ઝેરી, અગ્નિ સમાન દ્રષ્ટિવાળા સાપોએ, ગંગામાં ભાલાઓની વચ્ચે, મને કેમ નહીં ફેંકી દીધો? એ વખતે હું કેમ મરી ગયો નહીં, રાજા?
આપત્સુ તાસુ ઘોરાસુ દુષ્પ્રયુક્તાસુ પાપિભિઃ। અસ્માનરક્ષદ્યો દેવો જગદ્યસ્ય વશે સ્થિતમ્
આવી ભયાનક આપત્તિઓમાં, પાપીઓએ અમારે ઉપર દુર્વ્યવહાર કર્યો ત્યારે, એ દેવએ, જે આખું જગત ચલાવે છે, અમારો રક્ષણ કર્યું.
ચરાચરાત્મકં સોઽદ્ય યાતઃ કુત્ર નૃપોત્તમ। યાવત્સોઢવ્યમસ્માભિસ્તાવત્સોઢાસ્મિ યત્નતઃ
જે સર્વ જીવંત અને નિર્જીવ વસ્તુઓમાં વ્યાપી છે, એ આજે ક્યાં ગયો, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ? જેટલું સહન કરી શકીએ, તેટલું પ્રયત્નપૂર્વક સહન કરી લઈએ.
યદા ન શક્ષ્યતેઽસ્માભિસ્તદા પશ્યામ નો હિતમ્। કિં દ્રષ્ટવ્યમિહાસ્માભિર્વિગૃહ્ય તરસા બલાત્
જ્યારે આપણે સહન કરી શકીશું નહીં, ત્યારે આપણું શું હિત છે એ વિચારશું. બળપૂર્વક ઝઘડો કરીને અહીં શું મેળવવું છે?
સાન્ત્વવાદેન દાનેન ભેદેનાપિ યતામહે। અર્ધરાજ્યસ્ય સંપ્રાપ્ત્યૈ તતો દણ્ડઃ પ્રશસ્યતે
મીઠા શબ્દો, દાન કે ફૂટ પાડીને પણ, આપણે અડધું રાજ્ય મેળવવાનો પ્રયત્ન કરીએ; પછી જ બળનો ઉપયોગ કરવો યોગ્ય છે.
તસ્માત્સહૈવ વસ્તવ્યં તન્મનોર્પિતશલ્યવત્। દર્શયિત્વા પૃથક્ ક્વાપિ ન ગન્તવ્યં સુભીતવત્
એટલે આપણે સૌએ એકસાથે રહેવું જોઈએ, મનમાં દુઃખ રાખીને; પોતે દેખાઈને, ભયથી ક્યાંય અલગ જવું નહીં.
ઇહ યત્તૈર્નિરાકારૈર્વસ્તવ્યમિતિ રોચયે। અપ્રમત્તૈર્વિચિન્વદ્ભિર્ગતિમિષ્ટાં ધ્રુવામિતઃ
અહીં, જેમ તેઓ અસ્પષ્ટ મનથી ઇચ્છે છે તેમ રહેવું મને યોગ્ય લાગે છે; પણ આપણે સાવધાન રહી, અહીંથી નિશ્ચિત અને ઇચ્છિત માર્ગ શોધવો જોઈએ.
યદિ વિન્દેત ચાકારમસ્માકં સ પુરોચનઃ। ક્ષિપ્રકારી તતો ભૂત્વા પ્રસહ્યાપિ દહેત્તતઃ
જો પુરોચનને આપણું યોજનું ખબર પડી જાય, તો તે તરત જ પગલાં લઈ, જોરથી આપણને સળગાવી શકે.
નાયં બિભેત્યુપક્રોશાદધર્માદ્વા પુરોચનઃ। તથા હિ વર્તતે મન્દઃ સુયોધનવશે સ્થિતઃ
આ પુરોચનને તો ન તો કોઈની નિંદાથી ભય લાગે છે, ન તો અધર્મથી; કારણ કે એ મૂર્ખ છે અને સુયોધનના આદેશમાં ચાલે છે.