આસનાનિ ચ દિવ્યાનિ યાનાનિ શયનાનિ ન। નિઘાતવ્યાનિ પાણ્ડૂનાં યથા તુષ્યેચ્ચ મે પિતા
પાંડવોને સુંદર બેઠકો, વાહનો અને પથારી આપજે, પણ એ બધું એમના માટે વિનાશક હોય એવું રાખજે, જેથી મારા પિતા ખુશ થાય.
યથા ચ તન્ન જાનન્તિ નગરે વારણાવતે। `યથા રમેરન્વિસ્રબ્ધા નગરે વારણાવતે।' તથા સર્વં વિધાતવ્યં યાવત્કાલસ્ય પર્યયઃ
બધું એવું ગોઠવી કે ન તો વારણાવતના લોકો જાણે, ન પાંડવો જાણે, અને એ શહેરમાં નિર્ભયતાથી સમય પૂરું થાય ત્યાં સુધી રહે.
જ્ઞાત્વા ચ તાન્સુવિશ્વસ્તાઞ્શયાનાનકુતોભયાન્। અગ્નિસ્ત્વયા તતો દેયો દ્વારતસ્તસ્ય વેશ્મનઃ
જ્યારે તું જોશે કે તેઓ સંપૂર્ણ વિશ્વાસમાં, નિર્ભય થઈ સુઈ ગયા છે, ત્યારે ઘરના દરવાજેથી આગ લગાડી દે.
દગ્ધાનેવં સ્વકે ગેહે દાહિતાઃ પાણ્ડવા ઇતિ। ન ગર્હયેયુરસ્માન્વૈ પાણ્ડવાર્થાય કર્હિચિત્
આ રીતે પોતાનાં જ ઘરમાં પાંડવો સળગી જાય ત્યારે લોકો એમ જ કહેશે કે પાંડવો સળગી ગયા, અને આપણા પર ક્યારેય કોઈ દોષ મૂકશે નહીં.
સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય કૌરવાય પુરોચનઃ। પ્રાયાદ્રાસભયુક્તેન સ્યન્દનેનાશુગામિના
પુરોચનએ આ વાત માની, પછી ગધેડાં જોડેલી ઝડપી રથમાં કૌરવો તરફ રવાના થયો.
સ ગત્વા ત્વરિતં રાજન્દુર્યોધનમતે સ્થિતઃ। યથોક્તં રાજપુત્રેણ સર્વં ચક્રે પુરોચનઃ
તે ઝડપથી જઈને, દુર્યોધન જે રીતે કહ્યું હતું એ પ્રમાણે બધું કામ કર્યું.
તેષાં તુ પાણ્ડવેયાનાં ગૃહં રૌદ્રમકલ્પયત્
પુરોચને પાંડવો માટે ભયાનક ઘર તૈયાર કર્યું.
પાણ્ડવાસ્તુ રથાન્યુક્તાન્સદશ્વૈરનિલોપમૈઃ। આરોહમાણા ભીષ્મસ્ય પાદૌ જગૃહુરાર્તવત્
પાંડવો પવન જેવી ઝડપી ઘોડાઓ જોડેલા રથ પર ચઢતા પહેલા ભીષ્મના પગે વંદન કર્યું.
રાજ્ઞશ્ચ ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય દ્રોણસ્ય ચ મહાત્મનઃ। અન્યેષાં ચૈવ વૃદ્ધાનાં કૃપસ્ય વિદુરસ્ય ચ
તેમણે રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર, મહાન આત્માવાળા દ્રોણ, વૃદ્ધ કૃપ અને વિદુરને પણ વંદન કર્યું.
એવં સર્વાન્કુરૂન્વૃદ્ધાનભિવાદ્ય યતવ્રતાઃ। સમાલિઙ્ગ્ય સમાનાન્વૈ બાલૈશ્ચાપ્યભિવાદિતાઃ
આ રીતે, પાંડવો સૌ કુરુ વૃદ્ધોને આદરપૂર્વક વંદન કરીને, સમવયскો સાથે મળીને જફી લીધા અને બાળકો પાસેથી પણ આશીર્વાદ લીધા.
સર્વા માતૄસ્તથાઽઽપૃચ્છ્ય કૃત્વા ચૈવ પ્રદક્ષિણમ્। પ્રકૃતીરપિ સર્વાશ્ચ પ્રયયુર્વારણાવતમ્
બધી માતાઓને વિદાય લઈ, તેમની પરિક્રમા કરીને, પોતાના સૌ લોકો સાથે પાંડવો વારણાવત તરફ નીકળી પડ્યા.
વિદુરશ્ચ મહાપ્રાજ્ઞસ્તથાઽન્યે કુરુપુઙ્ગવાઃ। પૌરાશ્ચ પુરુષવ્યાઘ્રાનન્વીયુઃ શોકકર્શિતાઃ
વિદુર અને બીજા કુરુઓ તથા શહેરના લોકો દુઃખી થઈ, પાંડવો જે વાઘ સમાન પુરુષો હતા, તેમને અનુસરી રહ્યા.
તત્ર કેચિદ્બ્રુવન્તિ સ્મ બ્રાહ્મણા નિર્ભયાસ્તદા। દીનાન્દૃષ્ટ્વા પાણ્ડુસુતાનતીવ ભૃશદુઃખિતાઃ
ત્યાં કેટલાક નિર્ભય બ્રાહ્મણોએ, પાંડવપુત્રોને ખૂબ દુઃખી જોઈ, એમ કહ્યું.
વિષમં પશ્યતે રાજા સર્વથા સ સુમન્દધીઃ। કૌરવ્યો ધૃતરાષ્ટ્રસ્તુ ન ચ ધર્મં પ્રપશ્યતિ
રાજા બહુ જ ઓછા વિચારવાળો છે, એ હંમેશાં અણ્યાય કરે છે; કૌરવ ધૃતરાષ્ટ્રને ધર્મ દેખાતો નથી.
ન હિ પાપમપાપાત્મા રોચયિષ્યતિ પાણ્ડવઃ। ભીમો વા બલિનાં શ્રેષ્ઠઃ કૌન્તેયો વા ધનઞ્જયઃ
પાંડવ તો પવિત્ર હૃદય ધરાવે છે, એ ક્યારેય દુષ્કર્મ પસંદ નહીં કરે. ભીમ, જે બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ છે, કે કુંતીપુત્ર અર્જુન પણ ક્યારેય દુષ્કર્મ તરફ નહીં વળે.
કુત એવ મહાત્માનૌ માદ્રીપુત્રૌ કરિષ્યતઃ। તાન્રાજ્યં પિતૃતઃ પ્રાપ્તાન્ધૃતરાષ્ટ્રો ન મૃષ્યતિ
માદ્રીના બે પુત્રો તો મહાન આત્માવાળા છે, તેઓ તો આવું કદી જ કરશે નહીં. ધૃતરાષ્ટ્ર એ સહન કરી શકતો નથી કે પાંડવોને પિતાની મિલકત તરીકે રાજ્ય મળ્યું છે.
અધર્મ્યમિદમત્યન્તં કથં ભીષ્મોઽનુમન્યતે। વિવાસ્યમાનાનસ્થાને નગરે યોઽભિમન્યતે
આટલું અયોગ્ય કામ ભીષ્મ જેવા મહાન પુરુષે કેમ મંજૂર કર્યું? જે શહેરમાં હકદારને બહાર કાઢવામાં આવે છે, એમાં ભીષ્મ કેમ સહમતિ આપે છે?
પિતેવ હિ નૃપોઽસ્માકમભૂચ્છાન્તનવઃ પુરા। વિચિત્રવીર્યો રાજર્ષિઃ પાણ્ડુશ્ચ કુરુનન્દનઃ
શાંતનુ રાજા તો અમારાં માટે પિતાજી જેવા હતા, વિચિત્રવીર્ય અને પાંડુ રાજર્ષિ પણ અમને પિતાજી સમાન લાગતા, હે કુરુકુલના આનંદ!
સ તસ્મિન્પુરુષવ્યાઘ્રે દેવભાવં ગતે સતિ। રાજપુત્રાનિમાન્બાલાન્ધૃતરાષ્ટ્રો ન મૃષ્યતિ
જ્યારે એ પુરુષશ્રેષ્ઠ દેવત્વ પામ્યા પછી નથી રહ્યા, ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્ર એ પોતાના ભાણેજ એવા નાના રાજકુમારોને સહન કરી શકતો નથી.
વયમેતદનિચ્છન્તઃ સર્વ એવ પુરોત્તમાત્। ગૃહાન્વિહાય ગચ્છામો યત્ર ગન્તા યુધિષ્ઠિરઃ
હું તો નથી ઈચ્છતો, છતાં અમારે બધાને ઘર છોડવું પડશે અને જ્યાં યુધિષ્ઠિર જશે, ત્યાં જ આપણે પણ જઈશું, હે શહેરના શ્રેષ્ઠ લોકો.
તાંસ્તથા વાદિનઃ પૌરાન્દુઃકિતાન્દુઃખકર્શિતઃ। ઉવાચ મનસા ધ્યાત્વા ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ
એ રીતે દુઃખી અને દુઃખથી કંટાળેલા નાગરિકો બોલતા હતા, ત્યારે ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે મનમાં વિચારીને એમને કહ્યું.
પિતા માન્યો ગુરુઃ શ્રેષ્ઠો યદાહ પૃથિવીપતિઃ। અશઙ્કમાનૈસ્તત્કાર્યમસ્માભિરિતિ નો વ્રતમ્
પિતા એ માન્ય છે, ગુરુમાં શ્રેષ્ઠ છે; રાજાએ જે કહેલું હોય, એ આપણે નિર્ભયપણે કરવું જોઈએ — એ જ અમારો સંકલ્પ છે.
ભવન્તઃ સુહૃદોઽસ્માકં યાત કૃત્વા પ્રદક્ષિણમ્। પ્રતિનન્દ્ય તથાઽઽશીર્ભિર્નિવર્તધ્વં યથાગૃહમ્
તમે અમારા સારા મિત્ર છો, અમને પ્રદક્ષિણ કરીને, આશીર્વાદ આપી, પછી ઘરે પાછા જાઓ.
યદા તુ કાર્યમસ્માકં ભવદ્ભિરુપપત્સ્યતે। તદા કરિષ્યથાસ્માકં પ્રિયાણિ ચ હિતાનિ ચ
જ્યારે અમને તમારો સહારો જરૂર પડશે, ત્યારે તમે અમારું કલ્યાણ અને હિત કરજો.
એવમુક્તાસ્તદા પૌરાઃ કૃત્વા ચાપિ પ્રદક્ષિણમ્। આશીર્ભિશ્ચાભિનન્દ્યૈતાઞ્જગ્મુર્નગરમેવ હિ
યુધિષ્ઠિરે એમ કહ્યું પછી, નાગરિકોએ પ્રદક્ષિણ કરી, આશીર્વાદ આપ્યા અને પછી શહેર તરફ પાછા ફર્યા.
પૌરેષુ વિનિવૃત્તેષુ વિદુરઃ સર્વધર્મવિત્। બોધયન્પાણ્ડવશ્રેષ્ઠમિદંવચનમબ્રવીત્
પછી, જ્યારે નાગરિકો પાછા ગયા, ત્યારે સર્વધર્મ જાણનારા વિદુરે પાંડવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા યુધિષ્ઠિરને સમજાવવા માટે કહ્યું.
પ્રાજ્ઞઃ પ્રાજ્ઞં પ્રલાપજ્ઞઃ પ્રલાપજ્ઞમિદં વચઃ। યો જાનાતિ પરપ્રજ્ઞાં નીતિશાસ્ત્રાનુસારિણીમ્। વિજ્ઞાયેહ તથા કુર્યાદાપદં નિસ્તરેદ્યથા
બુદ્ધિશાળી માણસ બુદ્ધિશાળી સાથે, સમજદાર સમજદાર સાથે વાત કરે છે; જે બીજાની બુદ્ધિને ઓળખે છે અને નીતિશાસ્ત્ર અનુસાર ચાલે છે, એ જ મુશ્કેલીમાંથી બહાર આવી શકે છે.
અલોહં નિશિતં શસ્ત્રં શરીપરિકર્તનમ્। યો વેત્તિ ન તુ તં ઘ્નન્તિ પ્રતિઘાતવિદં દ્વિષઃ
જેને તીક્ષ્ણ લોખંડની હથિયારથી બચવાનો ઉપાય ખબર હોય, એ દુશ્મનોથી મારવામાં આવતો નથી.
કક્ષઘ્નઃ શિશિરઘ્નશ્ચ મહાકક્ષે બિલૌકસઃ। ન દહેદિતિ ચાત્માનં યો રક્ષતિ સ જીવતિ
જે મોટાં ખાડામાં રહીને, ખાડા નાશક અને ઠંડી નાશકથી બચી જાય છે અને પોતાને સાવચેતી રાખે છે, એ જીવતો રહે છે.
નાચક્ષુર્વેત્તિ પન્થાનં નાચક્ષુર્વિન્દતે દિશઃ। નાધૃતિર્ભૂતિમાપ્નોતિ બુધ્યસ્વૈવં પ્રબોધિતઃ
આંખ રસ્તો ઓળખી શકતી નથી, દિશા શોધી શકતી નથી; મનમાં દૃઢતા વિના સુખ મળતું નથી — એ વાત સમજ, કારણ કે તને સમજાવવામાં આવી છે.