ભ્રાતૃવ્યા બલવન્તસ્તે પાણ્ડુપુત્રા નરાધિપ। પશ્ચાત્તાપો યથા ન સ્યાત્તથા નીતિર્વિધીયતામ્
પાંડુપુત્રો, હે રાજા, તમારા શક્તિશાળી પ્રતિસ્પર્ધી છે; આવી નીતિ અપનાવો કે પછી પસ્તાવો ન થાય.
એવમુક્ત્વા સંપ્રતસ્થે કણિકઃ સ્વગૃહં તતઃ। ધૃતરાષ્ટ્રોઽપિ કૌરવ્યઃ શોકાર્તઃ સમપદ્યત
આ રીતે કહીને, કણિક પોતાનાં ઘેર ચાલ્યો ગયો; અને ધૃતરાષ્ટ્ર, કૌરવ, દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ ગયો.
કણિકસ્ય મતં શ્રુત્વા કાર્ત્સ્ન્યેન ભરતર્ષભ। દુર્યોધનશ્ચ કર્ણશ્ચ શકુનિશ્ચાપિ સૌબલઃ। દુશાસનચતુર્થાસ્તે મન્ત્રયામાસુરેકદા
કણિકની સલાહ પૂરી સાંભળ્યા પછી, હે ભરતવંશી, દુર્યોધન, કર્ણ, સુબલપુત્ર શકુની અને ચોથા દુશાસન—આ બધાએ એકવાર મંત્રણા કરી.
તે કૌરવ્યમનુજ્ઞાપ્ય ધૃતરાષ્ટ્રં નરાધિપમ્। દહને તુ સપુત્રાયાઃ કુન્ત્યા બુદ્ધિમકારયન્
તેમણે કૌરવ રાજા ધૃતરાષ્ટ્રની મંજૂરી લઈને, કુન્તિ અને તેના પુત્રોને સળગાવાની યોજના ઘડી.
તેષામિઙ્ગિતભાવજ્ઞો વિદુરસ્તત્ત્વદર્શિવાન્। આકારેણ ચ તં મન્ત્રં બુબુધે દુષ્ટચેતસામ્
વિદુરજી, જે લોકોના મનના ભાવ અને ઇરાદા ઓળખવામાં કુશળ અને સત્યને સમજવામાં પારંગત હતા, તેમણે દુષ્ટ મનવાળા લોકોના ચહેરા પરથી તેમનો કાવતરું તરત જ સમજી લીધું.
તતો વિદિતવેદ્યાત્મા પાણ્ડવાનાં હિતે રતઃ। પલાયને મતિં ચક્રે કુન્ત્યાઃ પુત્રૈઃ સહાનઘઃ
પાંડવોના કલ્યાણમાં સતત લાગેલા અને જે જાણવું જરૂરી છે તે જાણનારા નિર્દોષ વિદુરજીએ, કુન્તી અને તેના પુત્રો સાથે ભાગી જવાની યોજના બનાવી.
તતો વાતસહાં નાવં યન્ત્રયુક્તાં પતાકિનીમ્। ઊર્મિક્ષમાં દૃઢાં કૃત્વા કુન્તીમિદમુવાચ હ
પછી વિદુરજીએ પવન અને તરંગો સહન કરી શકે એવી મજબૂત, યંત્રથી સજ્જ અને ધ્વજાવાળી નાવ તૈયાર કરી અને કુન્તીને કહ્યું.
એષ જાતઃ કુલસ્યાસ્ય કીર્તિવંશપ્રણાશનઃ। ધૃતરાષ્ટ્રઃ પરીતાત્મા ધર્મં ત્યજતિ શાશ્વતમ્
આ કુળમાં જન્મેલો ધૃતરાષ્ટ્ર હવે કુળની પ્રતિષ્ઠા અને વંશનો વિનાશક બની ગયો છે; મનથી ગભરાઈને એ શાશ્વત ધર્મ પણ છોડીને બેઠો છે.
ઇયં વારિપથે યુક્તા તરઙ્ગપવનક્ષમા। નૌર્યયા મૃત્યુપાશાત્ત્વં સપુત્રા મોક્ષ્યસે શુભે
આ નાવ પાણીમાં ચાલવા યોગ્ય છે અને તરંગો તથા પવન સહન કરી શકે છે. હે શુભે, તું અને તારા પુત્રો એના દ્વારા મૃત્યુના ફાંસાથી મુક્ત થશો.
તચ્છ્રુત્વા વ્યથિતા કુન્તી પુત્રૈઃ સહ યશસ્વિની। નાવમારુહ્ય ગઙ્ગાયાં પ્રયયૌ ભરતર્ષભ
આ સાંભળીને પ્રસિદ્ધ અને દુઃખી કુન્તી પોતાના પુત્રો સાથે નાવમાં ચડીને ગંગામાં ઉતરી અને ત્યાંથી નીકળી ગઈ, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
તતો વિદુરવાક્યેન નાવં વિક્ષિપ્ય પાણ્ડવાઃ। ધનં ચાદાય તૈર્દત્તમરિષ્ટં પ્રાવિશન્વનમ્
પછી વિદુરજીના કહેવા પ્રમાણે પાંડવો નાવમાં બેઠા, તેમને મળેલું ધન લઈને, કોઈ નુકસાન વિના વનમાં પ્રવેશ્યા.
નિષાદી પઞ્ચપુત્રા તુ જાતેષુ તત્ર વેશ્મનિ। કારણાભ્યાગતા દગ્ધા સહ પુત્રૈરનાગસા
ત્યાં એ ઘરમાં, એક નિષાદ સ્ત્રી અને તેના પાંચ પુત્રો, જે કોઈ કારણસર આવ્યા હતા, નિર્દોષ હોવા છતાં, બળીને ભસ્મ થઈ ગયા.
સ ચ મ્લેચ્છાધમઃ પાપો દગ્ધસ્તત્ર પુરોચનઃ। વઞ્ચિતાશ્ચ દુરાત્માનો ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ સહાનુગાઃ
અને ત્યાં, પાપી અને નીચ જાતિના પુરોચન પણ બળી ગયો; અને દુષ્ટ ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો તથા તેમના સાથીઓ ઠગાઈ ગયા.
અવિજ્ઞાતા મહાત્મનો જનાનામક્ષતાસ્તથા। જનન્યા સહ કૌન્તેયા મુક્તા વિદુરમન્ત્રિતાઃ
લોકોને ખબર પણ ન પડી અને મહાન આત્માવાળા કૌંતેયો પોતાની માતા સાથે, વિદુરજીના ઉપાયથી, સુરક્ષિત રીતે છુટકા પામ્યા.
તતસ્તસ્મિન્પુરે લોકા નગરે વારણાવતે। દૃષ્ટ્વા જતુગૃહં દગ્ધમન્વશોચન્ત દુઃખિતાઃ
પછી વરણાવતના એ શહેરમાં, લોકો જ્યારે જતુના મકાનને બળતું જોયું, ત્યારે બધા ખૂબ દુઃખી થઈ ગયા.
પ્રેષયામાસૂ રાજાનં યથાવૃત્તં નિવેદિતુમ્। સંવૃતસ્તે મહાન્કામઃ પાણ્ડવાન્દગ્ધવાનસિ
તેમણે રાજાને જે બન્યું હતું તેની જાણ કરવા દૂત મોકલ્યો; પાંડવો બળી ગયા એવી સમજથી બધાની મોટી ઇચ્છા પૂર્ણ થઈ.
સકામો ભવ કૌરવ્ય ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યં સપુત્રકઃ। તચ્છ્રુત્વા ધૃતરાષ્ટ્રસ્તુ સહપુત્રેણ શોચયન્
'હે કૌરવ, હવે તું અને તારા પુત્રો રાજસુખ માણો.' આ સાંભળીને ધૃતરાષ્ટ્ર પોતાના પુત્ર સાથે દુઃખી થયો.
પ્રેતકાર્યાણિ ચ તથા ચકાર સહ બાન્ધવૈઃ। પાણ્ડવાનાં તથા ક્ષત્તા ભીષ્મશ્ચ કુરુસત્તમઃ
પાંડવો માટે ધૃતરાષ્ટ્રે પોતાના સંબંધીઓ સાથે મળીને અંત્યક્રિયા કરી; અને કશ્તા તથા કુરુશ્રેષ્ઠ ભીષ્મએ પણ એ જ કર્યું.
પુનર્વિસ્તરશઃ શ્રોતુમિચ્છામિ દ્વિજસત્તમ। દાહં જતુગૃહસ્યૈવ પાણ્ડવાનાં ચ મોક્ષણમ્
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, હું ફરીથી વિગતે સાંભળવા ઇચ્છું છું—જતુના મકાનનું દાહન અને પાંડવો કેવી રીતે બચ્યા.
સુનૃશંસમિદં કર્મ તેષાં ક્રૂરોપસંહિતમ્। કીર્તયસ્વ યથાવૃત્તં પરં કૌતૂહલં મમ
આ કૃત્ય તો અત્યંત ક્રૂર રીતે રચાયું હતું, પણ અંતે દયાળુ સાબિત થયું. જે રીતે બન્યું તે બધું મને કહો; મારી જિજ્ઞાસા ખૂબ જ વધારે છે.
શૃણુ વિસ્તરશો રાજન્વદતો મે પરન્તપ। દાહં જતુગૃહસ્યૈતત્પાણ્ડવાનાં ચ મોક્ષણમ્
હે રાજન, હવે હું જે કહું છું તે ધ્યાનથી સાંભળ—જતુના મકાનનું દાહન અને પાંડવો કેવી રીતે બચ્યા તેનું વિગતવાર વર્ણન.
તતો દુર્યોધનો રાજા ધૃતરાષ્ટ્રમભાષત। પાણ્ડવેભ્યો ભયં નઃ સ્યાત્તાન્વિવાસયતાં ભવાન્। નિપુણેનાભ્યુપાયેન નગરં વારણાવતમ્
પછી દુર્યોધન રાજાએ ધૃતરાષ્ટ્રને કહ્યું: 'પાંડવો તરફથી આપણને કોઈ ભય ન રહે, એ માટે કોઈ ચતુર ઉપાયથી તેમને વરણાવત શહેરમાંથી દૂર કરી દો.'
ધૃતરાષ્ટ્રસ્તુ પુત્રેણ શ્રુત્વા વચનમીરિતમ્। મુહૂર્તમિવ સંચિન્ત્ય દુર્યોધનમથાબ્રવીત્
ધૃતરાષ્ટ્રે પોતાના પુત્રના શબ્દો સાંભળ્યા પછી થોડું વિચાર્યું અને પછી દુર્યોધનને કહ્યું.
ધર્મનિત્યઃ સદા પાણ્ડુસ્તથા ધર્મપરાયણઃ। સર્વેષુ જ્ઞાતિષુ તથા મયિ ત્વાસીદ્વિશેષતઃ
પાંડુ હંમેશા ધર્મમાં સ્થિર અને સદાય સારા માર્ગે ચાલતો હતો; આપણા બધા સગા-સંબંધીઓમાં, ખાસ કરીને મારા પ્રત્યે, એનું વલણ એવું જ હતું.
નાસૌ કિંચિદ્વિજાનાતિ ભોજનાદિચિકીર્ષિતમ્। નિવેદયતિ નિત્યં હિ મમ રાજ્યં ધૃતવ્રતઃ
એ ક્યારેય કંઈક, ભોજન જેવી સામાન્ય બાબતમાં પણ, મને પૂછ્યા વિના કરતો નહોતો; એ પોતાના વ્રતને પાળતો અને રાજ્યની વાતો પણ મને હંમેશા જણાવતો.
તસ્ય પુત્રો યથા પાણ્ડુસ્તથા ધર્મપરાયણઃ। ગુણવાન્લોકવિખ્યાતઃ પૌરવાણાં સુસંમતઃ
એનો દીકરો પણ પાંડુની જેમ ધર્મમાં સ્થિર છે, ગુણોથી ભરપૂર છે, લોકોમાં પ્રસિદ્ધ છે અને કુરુઓમાં બહુ માન્ય છે.
સ કથં શક્યતેઽસ્માભિરપાકર્તું બલાદિતઃ। પિતૃપૈતામાહાદ્રાજ્યાત્સસહાયો વિશેષતઃ
એમના જેવા સહાયકો સાથે, આપણે એને પિતૃ-પિતામહોના રાજ્યમાંથી બળજબરીથી કેવી રીતે દૂર કરી શકીએ?
ભૃતા હિ પાણ્ડુનાઽમાત્યા બલં ચ સતતં ભૃતમ્। ભૃતાઃ પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ તેષામપિ વિશેષતઃ
પાંડુએ પોતાના મંત્રીઓ અને સેનાને હંમેશા સાચવી છે; અને એમના પુત્રો અને પૌત્રો પણ ખાસ કરીને એમના જ આધાર પર છે.
તે પુરા સત્કૃતાસ્તાત પાણ્ડુના નાગરા જનાઃ। કથં યુધિષ્ઠિરસ્યાર્થે ન નો હન્યુઃ સબાન્ધવાન્
પાંડુએ એ શહેરવાસીઓ અને નાગરિકોને પહેલાં બહુ માન આપ્યો છે; તો યૂધિષ્ઠિરના કારણે એ લોકો આપણને અને આપણા સગા-સંબંધીઓને કેમ નહીં મારી નાખે?
એવમેતન્મયા તાત ભાવિતં દોષમાત્મનિ। દૃષ્ટ્વા પ્રકૃતયઃ સર્વા અર્થમાનેન પૂજિતાઃ
હું આ દોષને પોતાનો માનીને વિચાર કર્યો છે, કારણ કે બધા લોકો, ધનથી સન્માન પામીને, હવે એમના તરફ વળેલા છે.