નીતિજ્ઞૈર્ન્યાયશાસ્ત્રજ્ઞૈરિતિહાસે સુનિષ્ઠિતૈઃ। રક્ષાં મન્ત્રસ્ય નિશ્છિદ્રાં મન્ત્રાન્તે નિશ્ચયેત્સ્વયમ્
જેઓ નીતિ જાણે છે, ન્યાયશાસ્ત્રમાં પારંગત છે અને ઇતિહાસમાં નિષ્ણાત છે, એમની સાથે મળી મંત્રના રક્ષણની સંપૂર્ણ વ્યવસ્થા કરવી; અને અંતે પોતે નિર્ણય કરવો.
વીરોપવર્ણિતાત્તસ્માદ્ધર્માર્થાભ્યામથાત્મના। એકેન વાથ વિપ્રેણ જ્ઞાતબુદ્ધિર્વિનિશ્ચયેત્
શૂરવીરો પાસેથી ધર્મ અને અર્થ વિશે સાંભળ્યા પછી, અને પોતે વિચાર કર્યા પછી, અથવા વિદ્વાન બ્રાહ્મણ સાથે, સ્પષ્ટ સમજથી નિર્ણય કરવો.
તૃતીયેન ન ચાન્યેન વ્રજેન્નિશ્ચયમાત્મવાન્। ષટ્કર્ણશ્છિદ્યતે મન્ત્ર ઇતિ નીતિષુ પઠ્યતે
ત્રીજા કે બીજા કોઈ સાથે મળીને નિર્ણય પર ન જવું; કારણ કે છ કાનમાં રહસ્ય ફાટી જાય છે, એવું નીતિગ્રંથોમાં કહેવામાં આવ્યું છે.
નિઃસૃતો નાશયેન્મન્ત્રો હસ્તપ્રાપ્તામપિ શ્રિયમ્। સ્વમતં ચ પરેષાં ચ વિચાર્ય ચ પુનઃપુનઃ। ગુણવદ્વાક્યમાદદ્યાન્નૈવ તૃપ્યેદ્વિચક્ષણઃ
રહસ્ય બહાર નીકળી જાય તો હાથમાં આવેલી સંપત્તિ પણ નષ્ટ થઈ જાય છે. પોતાની અને બીજાની વાત વારંવાર વિચારવી, અને જે વાતમાં ગુણ હોય એ જ અપનાવવી; વિદ્વાન ક્યારેય સંતોષતા નથી.
નાચ્છિત્વા પરમર્માણિ નાકૃત્વા કર્મ દારુણમ્। નાહત્વા મત્સ્યઘાતીવ પ્રાપ્નોતિ મહતીં શ્રિયમ્
બીજાની અંદરની વાત જાણ્યા વિના, કઠણ કામ કર્યા વિના અને માછીમાર જેવું ઘાતક પ્રહાર કર્યા વિના, મોટી સંપત્તિ મળતી નથી.
કર્શિતં વ્યાધિતં ક્લિન્નમપાનીયમઘાસકમ્। પરિવિશ્વસ્તમન્દં ચ પ્રહર્તવ્યમરેર્બલમ્
શત્રુનું સેના જો દુર્બળ, બીમાર, ભીંજાયેલી, પાણી વગર, થાકેલી, વધુ વિશ્વાસુ કે આળસુ હોય, તો એ પર પ્રહાર કરવો જોઈએ.
નાર્થિકોઽર્થિનમભ્યેતિ કૃતાર્થે નાસ્તિ સઙ્ગતમ્। તસ્માત્સર્વાણિ સાધ્યાનિ સાવશેષાણિ કારયેત્
લાભની આશા રાખનાર વ્યક્તિ એના કામ પૂરાં કરી ચૂકેલા માણસ પાસે નથી જતી; જેનું કામ પૂરુ થઈ ગયું છે, તેની સાથે કોઈ સંબંધ રહેતો નથી. એટલે બધાં કામ પૂરા કરો, કંઈ અધૂરું ન રાખો.
સંગ્રહે વિગ્રહે ચૈવ યત્નઃ કાર્યોઽનસૂયતા। ઉત્સાહશ્ચાપિ યત્નેન કર્તવ્યો ભૂતિમિચ્છતા
મૈત્રી હોય કે વિગ્રહ, બંનેમાં ઈર્ષા વિના પુરેપુરો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ; અને જે સુખ-સમૃદ્ધિ ઈચ્છે છે, તેને ઉત્સાહ અને મહેનતથી કામ કરવું જોઈએ.
નાસ્ય કૃત્યાનિ બુધ્યેરન્મિત્રાણિ રિપવસ્તથા। આરબ્ધાન્યેવ પશ્યેરન્સુપર્યવસિતાન્યપિ
મિત્ર કે દુશ્મન, કોઈને પણ પોતાના કામની ખબર પડવા દેવી નહીં; તેઓએ તો એ જ કામ જોઈ શકાય, જે શરૂ થઈ ગયાં હોય કે પૂરા થઈ ગયાં હોય.
ભીતવત્સંવિધાતવ્યં યાવદ્ભયમનાગતમ્। આગતં તુ ભયં દૃષ્ટ્વા પ્રહર્તવ્યમભીતવત્
જ્યાં સુધી ભય આવ્યું ન હોય ત્યાં સુધી ડર્યા જેવું વર્તવું, પણ જ્યારે ખરેખર ભય આવી જાય, ત્યારે નિર્ભય બનીને સામો પ્રહાર કરવો.
દૈવેનોપહતં શત્રુમનુગૃહ્ણાતિ યો નરઃ। સ મૃત્યુમુપગૃહ્ણાતિ ગર્ભમશ્વતરી યથા
જેમ કોઈ સ્ત્રી-ખચ્ચર ગર્ભ ધારણ કરે તો પોતાનું અંત લાવે છે, તેમ જે માણસ ભાગ્યે હારેલા દુશ્મનને આશરો આપે છે, એ મૃત્યુને જ આવકારે છે.
અનાગતં હિ બુધ્યેત યચ્ચ કાર્યં પુરઃ સ્થિતમ્। ન તુ બુદ્ધિક્ષયાત્કિંચિદતિક્રામેત્પ્રયોજનમ્
આગળ શું આવવાનું છે અને કયું કામ હાથમાં લેવું છે, એ પહેલેથી જ વિચારવું જોઈએ; પણ સમજણના અભાવે કોઈ પણ કામ હાથમાંથી છૂટી ન જાય એનું ધ્યાન રાખવું.
ઉત્સાહશ્ચાપિ યત્નેન કર્તવ્યો ભૂતિમિચ્છતા। વિભજ્ય દેશકાલૌ ચ દૈવં ધર્માદયસ્ત્રયઃ। નૈઃશ્રેયસૌ તુ તૌ જ્ઞેયૌ દેશકાલાવિતિ સ્થિતિઃ
જેને સુખ-સમૃદ્ધિ જોઈએ છે, તેણે ઉત્સાહપૂર્વક અને યોગ્ય સમયે, યોગ્ય જગ્યાએ, ભાગ્ય, ધર્મ, લાભ અને કામ—આ ત્રણને વિચારીને કામ કરવું; પણ સૌથી વધુ, સમય અને સ્થાનને સફળતાનું મૂળ જાણવું.
તાલવત્કુરુતે મૂલં બાલઃ શત્રુરુપેક્ષિતઃ। ગહનેઽગ્નિરિવોત્સૃષ્ટઃ ક્ષિપ્રં સંજાયતે મહાન્
નબળો દુશ્મન અવગણવામાં આવે તો પણ, ખજુરના વૃક્ષ જેવો મૂળ પકડી લે છે; જંગલમાં છોડી દેવાયેલી આગ જેમ ઝડપથી ફાટી નીકળે છે, તેમ એ પણ મોટો બની જાય છે.
અગ્નિસ્તોકમિવાત્માનં સન્ધુક્ષયતિ યો નરઃ। સ વર્ધમાનો ગ્રસતે મહાન્તમપિ સંચયમ્
જે માણસ પોતાને ધીમે ધીમે પ્રેરિત કરે છે, એ નાના અગ્નિ જેવો છે; એ વધતો જાય છે અને મોટો થવાથી મોટો ઢગલો પણ ભસ્મ કરી નાખે છે.
આદાવેવ દદાનીતિ પ્રિયં બ્રૂયાન્નિરર્થકમ્
કામની શરૂઆતમાં જ, ભલે ખોટું હોય, પણ મીઠા શબ્દો બોલવા જોઈએ—'હું આપીશ' એવું કહેવું જોઈએ.
આશાં કાલવતીં કુર્યાત્કાલં વિઘ્નેન યોજયેત્। વિઘ્નં નિમિત્તતો બ્રૂયાન્નિમિત્તં વાઽપિ હેતુતઃ
આશાને સમય સાથે બાંધવી, અને અવરોધો બતાવીને સમય ખેંચવો; અવરોધને કારણ તરીકે બતાવવું કે કારણને અવરોધ તરીકે રજૂ કરવું.
ક્ષુરો ભૂત્વા હરેત્પ્રાણાન્નિશિતઃ કાલસાધનઃ। પ્રતિચ્છન્નો લોમહારી દ્વિષતાં પરિકર્તનઃ
સમયસર અને તીક્ષ્ણ ઉસ્તરા જેવો બની, દુશ્મનનો નાશ કરવો; છુપાઈને, તેમનું બળ દૂર કરીને, દુશ્મનોને કાપી નાખવા.
પાણ્ડવેષુ યથાન્યાયમન્યેષુ ચ કુરૂદ્વહ। વર્તમાનો ન મજ્જેસ્ત્વં તથા કૃત્યં સમાચર
પાંડવો અને બીજાઓમાં જેમ યોગ્ય રીતે વર્ત્યા છો, હે કુરુવંશના શ્રેષ્ઠ, તેમ જ દરેક કામમાં વર્તવું, જેથી તમે કદી ડૂબી ન જાઓ.
સર્વકલ્યાણસંપન્નો વિશિષ્ટ ઇતિ નિશ્ચયઃ। તસ્માત્ત્વં પાણ્ડુપુત્રેભ્યો રક્ષાત્માનં નરાધિપ
જેમાં સર્વ ગુણો છે, એ જ શ્રેષ્ઠ છે—આ નિશ્ચિત છે; એટલે, હે રાજા, પાંડુપુત્રોથી પોતાનો બચાવ કર.
ભ્રાતૃવ્યા બલવન્તસ્તે પાણ્ડુપુત્રા નરાધિપ। પશ્ચાત્તાપો યથા ન સ્યાત્તથા નીતિર્વિધીયતામ્
પાંડુપુત્રો, હે રાજા, તમારા શક્તિશાળી પ્રતિસ્પર્ધી છે; આવી નીતિ અપનાવો કે પછી પસ્તાવો ન થાય.
એવમુક્ત્વા સંપ્રતસ્થે કણિકઃ સ્વગૃહં તતઃ। ધૃતરાષ્ટ્રોઽપિ કૌરવ્યઃ શોકાર્તઃ સમપદ્યત
આ રીતે કહીને, કણિક પોતાનાં ઘેર ચાલ્યો ગયો; અને ધૃતરાષ્ટ્ર, કૌરવ, દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ ગયો.
કણિકસ્ય મતં શ્રુત્વા કાર્ત્સ્ન્યેન ભરતર્ષભ। દુર્યોધનશ્ચ કર્ણશ્ચ શકુનિશ્ચાપિ સૌબલઃ। દુશાસનચતુર્થાસ્તે મન્ત્રયામાસુરેકદા
કણિકની સલાહ પૂરી સાંભળ્યા પછી, હે ભરતવંશી, દુર્યોધન, કર્ણ, સુબલપુત્ર શકુની અને ચોથા દુશાસન—આ બધાએ એકવાર મંત્રણા કરી.
તે કૌરવ્યમનુજ્ઞાપ્ય ધૃતરાષ્ટ્રં નરાધિપમ્। દહને તુ સપુત્રાયાઃ કુન્ત્યા બુદ્ધિમકારયન્
તેમણે કૌરવ રાજા ધૃતરાષ્ટ્રની મંજૂરી લઈને, કુન્તિ અને તેના પુત્રોને સળગાવાની યોજના ઘડી.
તેષામિઙ્ગિતભાવજ્ઞો વિદુરસ્તત્ત્વદર્શિવાન્। આકારેણ ચ તં મન્ત્રં બુબુધે દુષ્ટચેતસામ્
વિદુરજી, જે લોકોના મનના ભાવ અને ઇરાદા ઓળખવામાં કુશળ અને સત્યને સમજવામાં પારંગત હતા, તેમણે દુષ્ટ મનવાળા લોકોના ચહેરા પરથી તેમનો કાવતરું તરત જ સમજી લીધું.
તતો વિદિતવેદ્યાત્મા પાણ્ડવાનાં હિતે રતઃ। પલાયને મતિં ચક્રે કુન્ત્યાઃ પુત્રૈઃ સહાનઘઃ
પાંડવોના કલ્યાણમાં સતત લાગેલા અને જે જાણવું જરૂરી છે તે જાણનારા નિર્દોષ વિદુરજીએ, કુન્તી અને તેના પુત્રો સાથે ભાગી જવાની યોજના બનાવી.
તતો વાતસહાં નાવં યન્ત્રયુક્તાં પતાકિનીમ્। ઊર્મિક્ષમાં દૃઢાં કૃત્વા કુન્તીમિદમુવાચ હ
પછી વિદુરજીએ પવન અને તરંગો સહન કરી શકે એવી મજબૂત, યંત્રથી સજ્જ અને ધ્વજાવાળી નાવ તૈયાર કરી અને કુન્તીને કહ્યું.
એષ જાતઃ કુલસ્યાસ્ય કીર્તિવંશપ્રણાશનઃ। ધૃતરાષ્ટ્રઃ પરીતાત્મા ધર્મં ત્યજતિ શાશ્વતમ્
આ કુળમાં જન્મેલો ધૃતરાષ્ટ્ર હવે કુળની પ્રતિષ્ઠા અને વંશનો વિનાશક બની ગયો છે; મનથી ગભરાઈને એ શાશ્વત ધર્મ પણ છોડીને બેઠો છે.
ઇયં વારિપથે યુક્તા તરઙ્ગપવનક્ષમા। નૌર્યયા મૃત્યુપાશાત્ત્વં સપુત્રા મોક્ષ્યસે શુભે
આ નાવ પાણીમાં ચાલવા યોગ્ય છે અને તરંગો તથા પવન સહન કરી શકે છે. હે શુભે, તું અને તારા પુત્રો એના દ્વારા મૃત્યુના ફાંસાથી મુક્ત થશો.
તચ્છ્રુત્વા વ્યથિતા કુન્તી પુત્રૈઃ સહ યશસ્વિની। નાવમારુહ્ય ગઙ્ગાયાં પ્રયયૌ ભરતર્ષભ
આ સાંભળીને પ્રસિદ્ધ અને દુઃખી કુન્તી પોતાના પુત્રો સાથે નાવમાં ચડીને ગંગામાં ઉતરી અને ત્યાંથી નીકળી ગઈ, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.