અથૈનં ભક્ષિતૈઃ પાદૈર્વ્યાઘ્રો ગૃહ્ણાતુ વૈ તતઃ। તતો વૈ ભક્ષયિષ્યામઃ સર્વે મુદિતમાનસાઃ
પછી, જ્યારે એના પગ ખાઈ લેવાય, ત્યારે વાઘ એને પકડી લે; પછી આપણે બધા આનંદથી એને ભોજન બનાવીએ.
જમ્બુકસ્ય તુ તદ્વાક્યં તથા ચક્રઃ સમાહિતાઃ। મૂષિકાભક્ષિતૈઃ પાદૈર્મૃગં વ્યાઘ્રોઽવધીત્તદા
શિયાળના આ શબ્દો પ્રમાણે બધાએ મળીને કામ કર્યું; ઉંદરે હરણના પગ ખાધા અને પછી વાઘે એને મારી નાખ્યો.
દૃષ્ટ્વૈવાચેષ્ટમાનં તુ ભૂમૌ મૃગકલેવરમ્। સ્નાત્વાઽઽગચ્છત ભદ્રં વોરક્ષામીત્યાહ જમ્બુકઃ
ભૂમિ પર મરણ પામેલું હરણ જોઈને શિયાળએ કહ્યું: 'તમે સ્નાન કરીને સુખથી પાછા આવો, હું આ હરણની રક્ષા કરીશ.'
શૃગાલવચનાત્તેઽપિ ગતાઃ સર્વે નદીં તતઃ। સ ચિન્તાપરમો ભૂત્વા તસ્થૌ તત્રૈવ જમ્બુકઃ
શિયાળના શબ્દો સાંભળી બધા નદી તરફ ગયા; શિયાળ ત્યાં જ ઊભો રહીને ઊંડા વિચારોમાં પડ્યો.
અથાજગામ પૂર્વં તુ સ્નાત્વા વ્યાઘ્રો મહાબલઃ। દદર્શ જમ્બુકં ચૈવ ચિન્તાકુલિતમાનસમ્
પછી મહાબળવાન વાઘ સૌપ્રથમ સ્નાન કરીને આવ્યો અને તેણે ચિંતામાં ગરકાવ થયેલા શિયાળને જોયો.
કિં શોચસિ મહાપ્રાજ્ઞ ત્વં નો બુદ્ધિમતાં વરઃ। અશિત્વા પિશિતાન્યદ્ય વિહરિષ્યામહે વયમ્
વાઘએ કહ્યું: 'હે વિદ્વાન, તું શા માટે દુઃખી છે? શું તું બુદ્ધિશાળી લોકોમાં શ્રેષ્ઠ નથી? આજે આપણે માંસ ખાઈને આનંદથી ફરશું.'
શૃણુ મે ત્વં મહાબાહો યદ્વાક્યં મૂષિકોઽબ્રવીત્। ધિગ્બલં મૃગરાજસ્ય મયાદ્યાયં મૃગો હતઃ
શિયાળએ કહ્યું: 'હે મહાબાહુ, સાંભળ, ઉંદરે શું કહ્યું: "સિંહના બળને શરમ આવે, કારણ કે આજે આ હરણ હું માર્યું છે."'
મદ્બાહુબલમાશ્રિત્ય તૃપ્તિમદ્ય ગમિષ્યતિ। તસ્યૈવં ગર્જિતં શ્રુત્વા તતો ભક્ષ્યં ન રોચયે
'મારા પોતાના બળ પર આધાર રાખીને આજે હું તૃપ્ત થવાનો છું.' આવું ગર્વભર્યું બોલવું સાંભળી મને હવે આ માંસમાં રસ રહ્યો નથી.'
બ્રવીતિ યદિ સ હ્યેવં કાલે હ્યસ્મિ પ્રબોધિતઃ। સ્વબાહુબલમાશ્રિત્ય હનિષ્યેઽહં વનેચરાન્
'જો એ સાચે આવું બોલે છે અને હું હવે જાગૃત થયો છું, તો મારા પોતાના બળે જંગલના પ્રાણીઓને મારી નાખીશ.'
ખાદિષ્યે તત્ર માંસાનિ ઇત્યુક્ત્વા પ્રસ્થિતોવનમ્। એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ મૂષિકોઽપ્યાજગામ હ
'હું ત્યાં જઈને માંસ ખાઈશ,' એમ કહી વાઘ જંગલમાં નીકળી ગયો. એ જ સમયે ઉંદર પણ આવી પહોંચ્યો.
તમાગતમભિપ્રેક્ષ્ય શૃગાલોઽપ્યબ્રવીદ્વચઃ। શૃણુ મીષિક ભદ્રં તે નકુલો યદિહાબ્રવીત્
તેને આવતો જોઈને શિયાળએ કહ્યું: 'હે ઉંદર, તને શુભ થાય, સાંભળ, અહીં નકુલએ શું કહ્યું.'
મૃગમાંસં ન ખાદેયં ગરમેતન્ન રોચતે। મૂષિકં ભક્ષયિષ્યામિ તદ્ભવાનનુમન્યતામ્
'હું હરણનું માંસ ખાઈશ નહીં; આવું ગર્વ મને પસંદ નથી. હું તો ઉંદર ખાઈશ; તું આ વાત માની લે.'
તચ્છ્રુત્વા મૂષિકો વાક્યં સંત્રસ્તઃ પ્રગતો બિલમ્। તતઃ સ્નાત્વા સ વૈ તત્ર આજગામ વૃકો નપૃ
આ વાત સાંભળી ઉંદર ડરીને તરત જ પોતાના બિલમાં છૂપાઈ ગયો. પછી ત્યાં વરુ પણ સ્નાન કરીને આવી ગયો.
તમાગતમિદં વાક્યમબ્રવીજ્જમ્બુકસ્તદા। મૃગરાજો હિ સંક્રુદ્ધો ન તે સાધુ ભવિષ્યતિ
તેને આવતો જોઈ શિયાળએ કહ્યું: 'હવે સિંહ ગુસ્સે છે; તારા માટે આ સારું નથી.'
સકલત્રસ્ત્વિહાયાતિ કુરુષ્વ યદનન્તરમ્। એવં સંચોદિતસ્તેન જમ્બુકેન તદા વૃકઃ
'એ બધાને ડરાવીને એ અહીં આવી રહ્યો છે; હવે તું જે યોગ્ય લાગે એ કર.' શિયાળે આવું કહી વરુને પ્રેરિત કર્યો.
તતોઽવલુમ્પનં કૃત્વા પ્રયાતઃ પિશિતાશનઃ। એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ નકુલોઽપ્યાજગામ હ
પછી માંસનો ભાગ લઈ વરુ ત્યાંથી નીકળી ગયો. એ જ સમયે નકુલ પણ આવી પહોંચ્યો.
તમુવાચ મહારાજ નકુલં જમ્બુકો વને। સ્વબાહુબલમાશ્રિત્ય નિર્જિતાસ્તેઽન્યતો ગતાઃ
જંગલમાં શિયાળએ નકુલને કહ્યું: 'પોતાના બળ પર વિશ્વાસ રાખીને એ બધા હારી ગયા અને ક્યાંક બીજે ચાલ્યા ગયા.'
મમ દત્વા નિયુદ્ધં ત્વં ભુઙ્ક્ષ્વ માંસં યથેપ્સિતમ્
'મારે સાથે એકલાં યુદ્ધ કરીને પછી તું મનગમતું માંસ ખાઈશ.'
નિર્જિતા યત્ત્વયા વીરાસ્તસ્માદ્વીરતરો ભવાન્। ન ત્વયાપ્યુત્સહે યોદ્ધુમિત્યુક્ત્વા સોઽપ્યુપાગમત્
નકુલએ કહ્યું: 'તમે જે વીરોને હરાવ્યા છે, એથી તમે વધુ વીર છો; હું પણ તારી સામે લડી શકતો નથી.' આવું કહી એ પણ ચાલ્યો ગયો.
એવં તેષુ પ્રયાતેષુ જમ્બુકો હૃષ્ટમાનસઃ। ખાદતિ સ્મ તદા માંસમેકઃ સન્મન્ત્રનિશ્ચયાત્। એવં સમાચરન્નિત્યં સુખમેધેત ભૂપતિઃ
બધા ચાલ્યા ગયા પછી, શિયાળ આનંદથી એકલો જ એ માંસ ખાવા લાગ્યો, કારણ કે એણે બુદ્ધિથી નિર્ણય કર્યો હતો. હે રાજા, હંમેશા આવું વર્તન કરવાથી સુખ અને સમૃદ્ધિ મળે છે.
ભયેન ભેદયેદ્ભીરું શૂરમઞ્જલિકર્મણા। લુબ્ધમર્થપ્રદાનેન સમં ન્યૂનં તથૌજસા
ડરપોકને ડરથી વશમાં કરો, બહાદુરને આદરપૂર્વક નમન કરીને જીતી લો, લોભીને ધન આપીને જીતો અને સમાન કે નીચા વ્યક્તિને પોતાની તાકાતથી હરાવો.
એવં તે કથિતં રાજન્ શૃણુ ચાપ્યપરં તથા
હે રાજા, તમને આ રીતે સમજાવ્યું છે, હવે બીજું પણ ધ્યાનથી સાંભળો.
પુત્રઃ સખા વા ભ્રાતા વા પિતા વા યદિ વા ગુરુઃ। રિપુસ્યાનેષુ વર્તન્તો હન્તવ્યા ભૂતિમિચ્છતા
પુત્ર, મિત્ર, ભાઈ, પિતા કે ગુરુ પણ દુશ્મન બન્યા હોય તો, જે સુખ-સમૃદ્ધિ ઈચ્છે છે તેને એમનો નાશ કરવો જોઈએ.
શપથેનાપ્યરિં હન્યાદર્થદાનેન વા પુનઃ। વિષેણ માયયા વાપિ નોપેક્ષેતે કથંચન। ઉભૌ ચેત્સંશયોપેતૌ શ્રદ્ધવાંસ્તત્ર વર્ધતે
દુશ્મનને શપથથી, ધન આપીને, ઝેરથી કે છેતરપિંડીથી પણ મારી શકાય; ક્યારેય તેને અવગણવું નહીં. જો બંને પક્ષે શંકા હોય તો, જે વિશ્વાસ રાખે છે એ જ જીતે છે.
ગુરોરપ્યવલિપ્તસ્ય કાર્યાકાર્યમજાનતઃ। ઉત્પથં પ્રતિપન્નસ્ય ન્યાય્યં ભવતિ શાસનમ્
ગુરુ પણ જો ગર્વીલા, યોગ્ય-અયોગ્યની સમજ વગર અને ખોટા માર્ગે ચાલતા હોય તો, તેમને શીખ આપવી યોગ્ય છે.
ક્રુદ્ધોઽપ્યક્રુદ્ધરૂપઃ સ્યાત્સ્મિતપૂર્વાભિભાષિતા। `ન ચૈનં ક્રોધસંદીપ્તં વિદ્યાત્કશ્ચિત્કથંચન।' ન ચાપ્યન્યમપધ્વંસેત્કદાચિત્કોપસંયુતઃ
ગમે તેટલા ગુસ્સામાં હોવ, પણ બહારથી શાંત દેખાવું, હંમેશાં સ્મિત સાથે વાત કરવી; કોઈને પણ ક્યારેય પોતાનો ગુસ્સો દેખાડવો નહીં અને ગુસ્સામાં બીજાને હાનિ પણ ન કરવી.
પ્રહરિષ્યન્પ્રિયં બ્રૂયાત્પ્રહરન્નપિ ભારત। પ્રહૃત્ય ચ પ્રિયં બ્રૂયાચ્છોચન્નિવ રુદન્નિવ
મારવાનો ઈરાદો હોય ત્યારે પણ મીઠી વાત કરવી, મારતા પણ મીઠું બોલવું, અને એમ બતાવવું કે મન દુ:ખી છે કે રડવું આવે છે.
આશ્વાસયેચ્ચાપિ પરં સાન્ત્વધર્માર્થવૃત્તિભિઃ। અથ તં પ્રહરેત્કાલે તથા વિચલિતં પથિ
બીજાને સાંત્વના, ધર્મ અને સમજદારીની વાતોથી આશ્વાસન આપવું; પછી યોગ્ય સમયે, જ્યારે તે માર્ગથી ભટકી જાય ત્યારે જ પ્રહાર કરવો.
અપિ ઘોરાપરાધસ્ય ધર્મમાશ્રિત્ય તિષ્ઠતઃ। સ હિ પ્રચ્છાદ્યતે દોષઃ શૈલો મેઘૈરિવાસિતૈઃ
કોઈ ભયાનક ગુનો કર્યો હોય છતાં જો તે ધર્મને પાળે છે, તો તેનો દોષ ઢંકાઈ જાય છે, જેમ કાળો વાદળ પર્વતને ઢાંકી દે છે.
યઃ સ્યાદનુપ્રાપ્તવધસ્તસ્યાગારં પ્રદીપયેત્। અધનાન્નાસ્તિકાંશ્ચોરાન્વિષકર્મસુ યોજયેત્
જેના મરણનો સમય આવી ગયો હોય, તેના ઘરને સળગાવી દો; ગરીબ, નાસ્તિક અને ચોરોને ઝેરવાળા કામમાં લગાડો.