અઙ્કુશં શોચમિત્યાહુરર્થાનામુપધારણે। આનામ્ય ફલિતાં શાખાં પક્વં પક્વં પ્રશાતયેત્
ધન મેળવવામાં દુઃખ એ અંકુશ છે એવું કહેવાય છે; ફળથી ભરેલી શાખાને વાળી, પક્વ ફળ વારંવાર તોડવા જોઈએ.
ફલાર્થોઽયં સમારમ્ભો લોકે પુંસાં વિપશ્ચિતામ્। વહેદમિત્રં સ્કન્ધેન યાવત્કાલસ્ય પર્યયઃ
વિદ્વાનો માટે દુનિયામાં દરેક પ્રયત્ન ફળ માટે જ હોય છે; શત્રુને યોગ્ય સમય આવ્યા સુધી સહન કરવો જોઈએ.
તતઃ પ્રત્યાગતે કાલે ભિન્દ્યાદ્ધૃટમિવાશ્મનિ। અમિત્રો ન વિમોક્તવ્યઃ કૃપણં બહ્વપિ બ્રુવન્
પછી, યોગ્ય સમય આવે ત્યારે, પથ્થર પર વસ્તુ તોડી નાખીએ તેમ, શત્રુનો નાશ કરવો; શત્રુ દુઃખી થઈને કેટલાંય વાર વિનંતી કરે તો પણ છોડવો નહીં.
કૃપા ન તસ્મિન્કર્તવ્યા હન્યાદેવાપકારિણમ્। હન્યાદમિત્રં સાન્ત્વેન તથા દાનેન વા પુનઃ
એના પર દયા ન કરવી; જે અપરાધ કરે છે, તેને ખરેખર દંડ આપવો જોઈએ. શત્રુને સમજાવટ કે દાનથી પણ નાશ કરવો.
તથૈવ ભેદદણ્ડાભ્યાં સર્વોપાયૈઃ પ્રશાતયેત્
એ જ રીતે, ફૂટ પાડીને અને દંડથી, દરેક ઉપાયથી શત્રુને વશમાં કરવો.
અમિત્રઃ શક્યતે હન્તું તન્મે બ્રૂહિ યથાતથમ્
શત્રુનો નાશ કરી શકાય છે—મને એ માટે યોગ્ય રીત સ્પષ્ટ કહી બતાવ.
જમ્બુકસ્ય મહારાજ નીતિશાસ્ત્રાર્થદર્શિનઃ। અથ કશ્ચિત્કૃતપ્રજ્ઞઃ શૃગાલઃ સ્વાર્થપણ્ડિતઃ
હે રાજા, એક શિયાળ હતો, જે નીતિશાસ્ત્ર જાણતો હતો; અને એક બીજી બુદ્ધિશાળી ગીધડ હતો, જે પોતાના હિતમાં નિપુણ હતો.
સખિભિર્ન્યવસત્સાર્ધં વ્યાઘ્રાખુવૃકબભ્રુભિઃ। તેઽપશ્યન્વિપિને તસ્મિન્બલિનં મૃગયૂથપમ્
એ પોતાના મિત્રો—વાઘ, ઉંદર, વરુ અને રીંછ સાથે રહેતો હતો; એ બધાએ જંગલમાં એક શક્તિશાળી હરણના રાજાને જોયો.
અસકૃદ્યતિતો હ્યેષ હન્તું વ્યાઘ્ર વને ત્વયા
આ હરણને તું વાઘ બનીને વારંવાર મારવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
યુવા વૈ જવસંપન્નો બુદ્ધિશાલી ન શક્યતે। મૂષિકોઽસ્ય શયાનસ્ય ચરણૌ ભક્ષયત્વયમ્
એ યુવાન છે, ઝડપી છે અને બુદ્ધિશાળી છે; એને હરાવી શકાય તેમ નથી. જ્યારે એ ઊંઘતો હોય ત્યારે ઉંદર એના પગ ખાઈ જાય.
અથૈનં ભક્ષિતૈઃ પાદૈર્વ્યાઘ્રો ગૃહ્ણાતુ વૈ તતઃ। તતો વૈ ભક્ષયિષ્યામઃ સર્વે મુદિતમાનસાઃ
પછી, જ્યારે એના પગ ખાઈ લેવાય, ત્યારે વાઘ એને પકડી લે; પછી આપણે બધા આનંદથી એને ભોજન બનાવીએ.
જમ્બુકસ્ય તુ તદ્વાક્યં તથા ચક્રઃ સમાહિતાઃ। મૂષિકાભક્ષિતૈઃ પાદૈર્મૃગં વ્યાઘ્રોઽવધીત્તદા
શિયાળના આ શબ્દો પ્રમાણે બધાએ મળીને કામ કર્યું; ઉંદરે હરણના પગ ખાધા અને પછી વાઘે એને મારી નાખ્યો.
દૃષ્ટ્વૈવાચેષ્ટમાનં તુ ભૂમૌ મૃગકલેવરમ્। સ્નાત્વાઽઽગચ્છત ભદ્રં વોરક્ષામીત્યાહ જમ્બુકઃ
ભૂમિ પર મરણ પામેલું હરણ જોઈને શિયાળએ કહ્યું: 'તમે સ્નાન કરીને સુખથી પાછા આવો, હું આ હરણની રક્ષા કરીશ.'
શૃગાલવચનાત્તેઽપિ ગતાઃ સર્વે નદીં તતઃ। સ ચિન્તાપરમો ભૂત્વા તસ્થૌ તત્રૈવ જમ્બુકઃ
શિયાળના શબ્દો સાંભળી બધા નદી તરફ ગયા; શિયાળ ત્યાં જ ઊભો રહીને ઊંડા વિચારોમાં પડ્યો.
અથાજગામ પૂર્વં તુ સ્નાત્વા વ્યાઘ્રો મહાબલઃ। દદર્શ જમ્બુકં ચૈવ ચિન્તાકુલિતમાનસમ્
પછી મહાબળવાન વાઘ સૌપ્રથમ સ્નાન કરીને આવ્યો અને તેણે ચિંતામાં ગરકાવ થયેલા શિયાળને જોયો.
કિં શોચસિ મહાપ્રાજ્ઞ ત્વં નો બુદ્ધિમતાં વરઃ। અશિત્વા પિશિતાન્યદ્ય વિહરિષ્યામહે વયમ્
વાઘએ કહ્યું: 'હે વિદ્વાન, તું શા માટે દુઃખી છે? શું તું બુદ્ધિશાળી લોકોમાં શ્રેષ્ઠ નથી? આજે આપણે માંસ ખાઈને આનંદથી ફરશું.'
શૃણુ મે ત્વં મહાબાહો યદ્વાક્યં મૂષિકોઽબ્રવીત્। ધિગ્બલં મૃગરાજસ્ય મયાદ્યાયં મૃગો હતઃ
શિયાળએ કહ્યું: 'હે મહાબાહુ, સાંભળ, ઉંદરે શું કહ્યું: "સિંહના બળને શરમ આવે, કારણ કે આજે આ હરણ હું માર્યું છે."'
મદ્બાહુબલમાશ્રિત્ય તૃપ્તિમદ્ય ગમિષ્યતિ। તસ્યૈવં ગર્જિતં શ્રુત્વા તતો ભક્ષ્યં ન રોચયે
'મારા પોતાના બળ પર આધાર રાખીને આજે હું તૃપ્ત થવાનો છું.' આવું ગર્વભર્યું બોલવું સાંભળી મને હવે આ માંસમાં રસ રહ્યો નથી.'
બ્રવીતિ યદિ સ હ્યેવં કાલે હ્યસ્મિ પ્રબોધિતઃ। સ્વબાહુબલમાશ્રિત્ય હનિષ્યેઽહં વનેચરાન્
'જો એ સાચે આવું બોલે છે અને હું હવે જાગૃત થયો છું, તો મારા પોતાના બળે જંગલના પ્રાણીઓને મારી નાખીશ.'
ખાદિષ્યે તત્ર માંસાનિ ઇત્યુક્ત્વા પ્રસ્થિતોવનમ્। એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ મૂષિકોઽપ્યાજગામ હ
'હું ત્યાં જઈને માંસ ખાઈશ,' એમ કહી વાઘ જંગલમાં નીકળી ગયો. એ જ સમયે ઉંદર પણ આવી પહોંચ્યો.
તમાગતમભિપ્રેક્ષ્ય શૃગાલોઽપ્યબ્રવીદ્વચઃ। શૃણુ મીષિક ભદ્રં તે નકુલો યદિહાબ્રવીત્
તેને આવતો જોઈને શિયાળએ કહ્યું: 'હે ઉંદર, તને શુભ થાય, સાંભળ, અહીં નકુલએ શું કહ્યું.'
મૃગમાંસં ન ખાદેયં ગરમેતન્ન રોચતે। મૂષિકં ભક્ષયિષ્યામિ તદ્ભવાનનુમન્યતામ્
'હું હરણનું માંસ ખાઈશ નહીં; આવું ગર્વ મને પસંદ નથી. હું તો ઉંદર ખાઈશ; તું આ વાત માની લે.'
તચ્છ્રુત્વા મૂષિકો વાક્યં સંત્રસ્તઃ પ્રગતો બિલમ્। તતઃ સ્નાત્વા સ વૈ તત્ર આજગામ વૃકો નપૃ
આ વાત સાંભળી ઉંદર ડરીને તરત જ પોતાના બિલમાં છૂપાઈ ગયો. પછી ત્યાં વરુ પણ સ્નાન કરીને આવી ગયો.
તમાગતમિદં વાક્યમબ્રવીજ્જમ્બુકસ્તદા। મૃગરાજો હિ સંક્રુદ્ધો ન તે સાધુ ભવિષ્યતિ
તેને આવતો જોઈ શિયાળએ કહ્યું: 'હવે સિંહ ગુસ્સે છે; તારા માટે આ સારું નથી.'
સકલત્રસ્ત્વિહાયાતિ કુરુષ્વ યદનન્તરમ્। એવં સંચોદિતસ્તેન જમ્બુકેન તદા વૃકઃ
'એ બધાને ડરાવીને એ અહીં આવી રહ્યો છે; હવે તું જે યોગ્ય લાગે એ કર.' શિયાળે આવું કહી વરુને પ્રેરિત કર્યો.
તતોઽવલુમ્પનં કૃત્વા પ્રયાતઃ પિશિતાશનઃ। એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ નકુલોઽપ્યાજગામ હ
પછી માંસનો ભાગ લઈ વરુ ત્યાંથી નીકળી ગયો. એ જ સમયે નકુલ પણ આવી પહોંચ્યો.
તમુવાચ મહારાજ નકુલં જમ્બુકો વને। સ્વબાહુબલમાશ્રિત્ય નિર્જિતાસ્તેઽન્યતો ગતાઃ
જંગલમાં શિયાળએ નકુલને કહ્યું: 'પોતાના બળ પર વિશ્વાસ રાખીને એ બધા હારી ગયા અને ક્યાંક બીજે ચાલ્યા ગયા.'
મમ દત્વા નિયુદ્ધં ત્વં ભુઙ્ક્ષ્વ માંસં યથેપ્સિતમ્
'મારે સાથે એકલાં યુદ્ધ કરીને પછી તું મનગમતું માંસ ખાઈશ.'
નિર્જિતા યત્ત્વયા વીરાસ્તસ્માદ્વીરતરો ભવાન્। ન ત્વયાપ્યુત્સહે યોદ્ધુમિત્યુક્ત્વા સોઽપ્યુપાગમત્
નકુલએ કહ્યું: 'તમે જે વીરોને હરાવ્યા છે, એથી તમે વધુ વીર છો; હું પણ તારી સામે લડી શકતો નથી.' આવું કહી એ પણ ચાલ્યો ગયો.
એવં તેષુ પ્રયાતેષુ જમ્બુકો હૃષ્ટમાનસઃ। ખાદતિ સ્મ તદા માંસમેકઃ સન્મન્ત્રનિશ્ચયાત્। એવં સમાચરન્નિત્યં સુખમેધેત ભૂપતિઃ
બધા ચાલ્યા ગયા પછી, શિયાળ આનંદથી એકલો જ એ માંસ ખાવા લાગ્યો, કારણ કે એણે બુદ્ધિથી નિર્ણય કર્યો હતો. હે રાજા, હંમેશા આવું વર્તન કરવાથી સુખ અને સમૃદ્ધિ મળે છે.