વધમેવ પ્રશંસન્તિ શત્રૂણામપકારિણામ્। સુવિદીર્ણં સુવિક્રાન્તં સુયુદ્ધં સુપલાયિતમ્
હાનિકારક દુશ્મનોને મરવું, એ જ વખાણાય છે—જે યોગ્ય રીતે, હિંમતથી, સારી રીતે યુદ્ધ કરીને અને પીછો કરીને કરાય છે.
આપદ્યાપદિ કાલે કુર્વીત ન વિચારયેત્। નાવજ્ઞેયો રિપુસ્તાત દુર્બલોઽપિ કથં ચન
મુશ્કેલીના સમયે વિલંબ કર્યા વિના કામ કરવું જોઈએ; પિતા, દુશ્મન નબળો હોય તો પણ કદી તેને તુચ્છ ન સમજવો.
અલ્પોઽપ્યગ્નિર્વનં કૃત્સ્નં દહત્યાશ્રયસંશ્રયાત્। અન્ધઃ સ્યાદન્ધવેલાયાં બાધિર્યમપિ ચાશ્રયેત્
નાનો અગ્નિ પણ આશ્રય મળે તો આખું જંગલ બળી શકે છે; અંધકારના સમયે માણસ અંધો થઈ જાય છે, અને ક્યારેક બહેરો પણ થઈ જાય છે.
કુર્યાત્તૃણમયં ચાપં શયીત મૃગશાયિકામ્। સાન્ત્વાદિભિરુપાયૈસ્તુ હન્યાચ્છત્રું વશે સ્થિતં
તેણે ઘાસનું ધનુષ્ય બનાવવું, હરણની શૈયા પર સુવું અને સમજાવટ વગેરે ઉપાયો વડે પોતાના કાબૂમાં આવેલા દુશ્મનને નાશ કરવો.
દયા ન તસ્મિન્કર્તવ્યા શરણાગત ઇત્યુત। નિરુદ્વિગ્નો હિ ભવતિ ન હતાજ્જાયતે ભયમ્
જે શરણમાં આવ્યો હોય, તેના પર દયા કરવી નહીં, કેમ કે એ નિર્ભય બની જાય છે, અને જે અહાનિ છે, એમાંથી કોઈ ભય ઊભું થતું નથી.
હન્યાદમિત્રં દાનેન તથા પૂર્વાપકારિણમ્। હન્યાત્ત્રીન્પઞ્ચ સપ્તેતિ પરપક્ષસ્ય સર્વશઃ
શત્રુને દાનથી અને જેમણે પહેલા નુકસાન કર્યું હોય, તેમને પણ દાનથી જીતવો જોઈએ; સામે પક્ષના ત્રણ, પાંચ કે સાત લોકોને પૂરેપૂરા નાશ કરવો જોઈએ.
મૂલમેવાદિતશ્છિન્દ્યાત્પરપક્ષસ્ય નિત્યશઃ। તતઃ સહાયાંસ્તત્પક્ષાન્સર્વાંશ્ચ તદનન્તરમ્
સામે પક્ષનું મૂળ હંમેશા કાપી નાખવું જોઈએ; પછી તેમના બધા સાથીઓ અને પક્ષકારોને પણ દૂર કરવું જોઈએ.
છિન્નમૂલે હ્યધિષ્ઠાને સર્વે તજ્જીવિનો હતાઃ। કથં નુ શાખાસ્તિષ્ઠેરંશ્છિન્નમૂલે વનસ્પતૌ
જ્યારે વૃક્ષનું મૂળ, એનો આધાર, કપાઈ જાય છે ત્યારે એ પર આધારિત બધા નાશ પામે છે; પછી મૂળ વિના શાખાઓ કેવી રીતે ટકી શકે?
એકાગ્રઃ સ્યાદવિવૃતો નિત્યં વિવરદર્શકઃ। રાજન્નિત્યં સપત્નેષુ નિત્યોદ્વિગ્નઃ સમાચરેત્
રાજાએ હંમેશા એકાગ્ર, ગુપ્ત અને તકની શોધમાં રહેવું જોઈએ અને પોતાના વિરોધીઓ અંગે સાવધાન રહીને કામ કરવું જોઈએ.
અગ્ન્યાધાનેન યજ્ઞેન કાષાયેણ જટાજિનૈઃ। લોકાન્વિશ્વાસયિત્વૈવ તતો લુમ્પેદ્યથા વૃકઃ
અગ્નિ સ્થાપન, યજ્ઞ, કાશાય વસ્ત્ર, જટા અને મૃગચર્મ ધારણ કરીને લોકોએ વિશ્વાસ મેળવવો, અને પછી વાઘ જેવી લૂંટ ચલાવવી.
અઙ્કુશં શોચમિત્યાહુરર્થાનામુપધારણે। આનામ્ય ફલિતાં શાખાં પક્વં પક્વં પ્રશાતયેત્
ધન મેળવવામાં દુઃખ એ અંકુશ છે એવું કહેવાય છે; ફળથી ભરેલી શાખાને વાળી, પક્વ ફળ વારંવાર તોડવા જોઈએ.
ફલાર્થોઽયં સમારમ્ભો લોકે પુંસાં વિપશ્ચિતામ્। વહેદમિત્રં સ્કન્ધેન યાવત્કાલસ્ય પર્યયઃ
વિદ્વાનો માટે દુનિયામાં દરેક પ્રયત્ન ફળ માટે જ હોય છે; શત્રુને યોગ્ય સમય આવ્યા સુધી સહન કરવો જોઈએ.
તતઃ પ્રત્યાગતે કાલે ભિન્દ્યાદ્ધૃટમિવાશ્મનિ। અમિત્રો ન વિમોક્તવ્યઃ કૃપણં બહ્વપિ બ્રુવન્
પછી, યોગ્ય સમય આવે ત્યારે, પથ્થર પર વસ્તુ તોડી નાખીએ તેમ, શત્રુનો નાશ કરવો; શત્રુ દુઃખી થઈને કેટલાંય વાર વિનંતી કરે તો પણ છોડવો નહીં.
કૃપા ન તસ્મિન્કર્તવ્યા હન્યાદેવાપકારિણમ્। હન્યાદમિત્રં સાન્ત્વેન તથા દાનેન વા પુનઃ
એના પર દયા ન કરવી; જે અપરાધ કરે છે, તેને ખરેખર દંડ આપવો જોઈએ. શત્રુને સમજાવટ કે દાનથી પણ નાશ કરવો.
તથૈવ ભેદદણ્ડાભ્યાં સર્વોપાયૈઃ પ્રશાતયેત્
એ જ રીતે, ફૂટ પાડીને અને દંડથી, દરેક ઉપાયથી શત્રુને વશમાં કરવો.
અમિત્રઃ શક્યતે હન્તું તન્મે બ્રૂહિ યથાતથમ્
શત્રુનો નાશ કરી શકાય છે—મને એ માટે યોગ્ય રીત સ્પષ્ટ કહી બતાવ.
જમ્બુકસ્ય મહારાજ નીતિશાસ્ત્રાર્થદર્શિનઃ। અથ કશ્ચિત્કૃતપ્રજ્ઞઃ શૃગાલઃ સ્વાર્થપણ્ડિતઃ
હે રાજા, એક શિયાળ હતો, જે નીતિશાસ્ત્ર જાણતો હતો; અને એક બીજી બુદ્ધિશાળી ગીધડ હતો, જે પોતાના હિતમાં નિપુણ હતો.
સખિભિર્ન્યવસત્સાર્ધં વ્યાઘ્રાખુવૃકબભ્રુભિઃ। તેઽપશ્યન્વિપિને તસ્મિન્બલિનં મૃગયૂથપમ્
એ પોતાના મિત્રો—વાઘ, ઉંદર, વરુ અને રીંછ સાથે રહેતો હતો; એ બધાએ જંગલમાં એક શક્તિશાળી હરણના રાજાને જોયો.
અસકૃદ્યતિતો હ્યેષ હન્તું વ્યાઘ્ર વને ત્વયા
આ હરણને તું વાઘ બનીને વારંવાર મારવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
યુવા વૈ જવસંપન્નો બુદ્ધિશાલી ન શક્યતે। મૂષિકોઽસ્ય શયાનસ્ય ચરણૌ ભક્ષયત્વયમ્
એ યુવાન છે, ઝડપી છે અને બુદ્ધિશાળી છે; એને હરાવી શકાય તેમ નથી. જ્યારે એ ઊંઘતો હોય ત્યારે ઉંદર એના પગ ખાઈ જાય.
અથૈનં ભક્ષિતૈઃ પાદૈર્વ્યાઘ્રો ગૃહ્ણાતુ વૈ તતઃ। તતો વૈ ભક્ષયિષ્યામઃ સર્વે મુદિતમાનસાઃ
પછી, જ્યારે એના પગ ખાઈ લેવાય, ત્યારે વાઘ એને પકડી લે; પછી આપણે બધા આનંદથી એને ભોજન બનાવીએ.
જમ્બુકસ્ય તુ તદ્વાક્યં તથા ચક્રઃ સમાહિતાઃ। મૂષિકાભક્ષિતૈઃ પાદૈર્મૃગં વ્યાઘ્રોઽવધીત્તદા
શિયાળના આ શબ્દો પ્રમાણે બધાએ મળીને કામ કર્યું; ઉંદરે હરણના પગ ખાધા અને પછી વાઘે એને મારી નાખ્યો.
દૃષ્ટ્વૈવાચેષ્ટમાનં તુ ભૂમૌ મૃગકલેવરમ્। સ્નાત્વાઽઽગચ્છત ભદ્રં વોરક્ષામીત્યાહ જમ્બુકઃ
ભૂમિ પર મરણ પામેલું હરણ જોઈને શિયાળએ કહ્યું: 'તમે સ્નાન કરીને સુખથી પાછા આવો, હું આ હરણની રક્ષા કરીશ.'
શૃગાલવચનાત્તેઽપિ ગતાઃ સર્વે નદીં તતઃ। સ ચિન્તાપરમો ભૂત્વા તસ્થૌ તત્રૈવ જમ્બુકઃ
શિયાળના શબ્દો સાંભળી બધા નદી તરફ ગયા; શિયાળ ત્યાં જ ઊભો રહીને ઊંડા વિચારોમાં પડ્યો.
અથાજગામ પૂર્વં તુ સ્નાત્વા વ્યાઘ્રો મહાબલઃ। દદર્શ જમ્બુકં ચૈવ ચિન્તાકુલિતમાનસમ્
પછી મહાબળવાન વાઘ સૌપ્રથમ સ્નાન કરીને આવ્યો અને તેણે ચિંતામાં ગરકાવ થયેલા શિયાળને જોયો.
કિં શોચસિ મહાપ્રાજ્ઞ ત્વં નો બુદ્ધિમતાં વરઃ। અશિત્વા પિશિતાન્યદ્ય વિહરિષ્યામહે વયમ્
વાઘએ કહ્યું: 'હે વિદ્વાન, તું શા માટે દુઃખી છે? શું તું બુદ્ધિશાળી લોકોમાં શ્રેષ્ઠ નથી? આજે આપણે માંસ ખાઈને આનંદથી ફરશું.'
શૃણુ મે ત્વં મહાબાહો યદ્વાક્યં મૂષિકોઽબ્રવીત્। ધિગ્બલં મૃગરાજસ્ય મયાદ્યાયં મૃગો હતઃ
શિયાળએ કહ્યું: 'હે મહાબાહુ, સાંભળ, ઉંદરે શું કહ્યું: "સિંહના બળને શરમ આવે, કારણ કે આજે આ હરણ હું માર્યું છે."'
મદ્બાહુબલમાશ્રિત્ય તૃપ્તિમદ્ય ગમિષ્યતિ। તસ્યૈવં ગર્જિતં શ્રુત્વા તતો ભક્ષ્યં ન રોચયે
'મારા પોતાના બળ પર આધાર રાખીને આજે હું તૃપ્ત થવાનો છું.' આવું ગર્વભર્યું બોલવું સાંભળી મને હવે આ માંસમાં રસ રહ્યો નથી.'
બ્રવીતિ યદિ સ હ્યેવં કાલે હ્યસ્મિ પ્રબોધિતઃ। સ્વબાહુબલમાશ્રિત્ય હનિષ્યેઽહં વનેચરાન્
'જો એ સાચે આવું બોલે છે અને હું હવે જાગૃત થયો છું, તો મારા પોતાના બળે જંગલના પ્રાણીઓને મારી નાખીશ.'
ખાદિષ્યે તત્ર માંસાનિ ઇત્યુક્ત્વા પ્રસ્થિતોવનમ્। એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ મૂષિકોઽપ્યાજગામ હ
'હું ત્યાં જઈને માંસ ખાઈશ,' એમ કહી વાઘ જંગલમાં નીકળી ગયો. એ જ સમયે ઉંદર પણ આવી પહોંચ્યો.