તસ્ય પુત્રો યથા પાણ્ડુસ્તથા ધર્મપરઃ સદા। ગુણાવાઁલ્લોકવિખ્યાતો નગરે ચ પ્રતિષ્ઠિતઃ
પાંડુનો પુત્ર પણ પાંડુ જેવો હંમેશા ધર્મમાં સ્થિર છે, ગુણવાન છે, આખા જગતમાં પ્રસિદ્ધ છે અને શહેરમાં મજબૂત રીતે સ્થાપિત છે.
સ કથં શક્યતેઽસ્માભિરપાક્રષ્ટું નરર્ષભઃ। રાજ્યમેષ હિ નઃ પ્રાપ્તઃ સસહયો વિશેષતઃ
એવો પુરુષશ્રેષ્ઠને આપણે કેવી રીતે દૂર કરી શકીએ? કારણ કે આ રાજ્ય તો ખાસ કરીને તેના સાથીઓ સાથે મળીને એને મળ્યું છે.
ભૃતા હિ પાણ્ડુનાઽમાત્યા બલં ચ સતતં મતમ્। ધૃતાઃ પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ તેષામપિ વિશેષતઃ
પાંડુએ તો અમાત્યો અને સેનાને પણ જીત્યા હતા, અને ખાસ કરીને તેમના પુત્રો અને પૌત્રો પણ પાંડુ તરફ હતા.
તે તથા સંસ્તુતાસ્તાત વિષયે પાણ્ડુના નરાઃ। કથં યુધિષ્ઠિરસ્યાર્થે ન નો હન્યુઃ સબાન્ધવાન્
પાંડુએ પોતાના રાજ્યમાં જેમણે પુરુષોને એટલા માન આપ્યા છે, એ લોકો યુધિષ્ઠિર માટે આપણને અને આપણા સંબંધીઓને કેમ ન મારશે?
નૈતે વિષયમિચ્છેયુર્ધર્મત્યાગે વિશેષતઃ। તે વયં કૌરવેન્દ્રાણામેતેષાં ચ મહાત્મનામ્
એ લોકો ધર્મ છોડીને રાજ્યને ઇચ્છશે જ નહીં; અમે કૌરવોના સ્વામી અને એ મહાન આત્માઓ પણ.
કથં ન વાચ્યતાં તાત ગચ્છેમ જગતસ્તથા
હે પ્રિય, દુનિયાથી આમ આપણે જતાં રહીશું એવું કેમ નહીં કહેવાય?
મધ્યસ્થઃ સતતં ભીષ્મો દ્રોણપુત્રો મયિ સ્થિતઃ। યતઃ પુતસ્તતો દ્રોણો ભવિતા નાત્ર સંશયઃ
ભીષ્મ હંમેશા મધ્યસ્થ રહે છે, અને દ્રોણપુત્ર મારી તરફ છે; પુત્ર જ્યાં જાય ત્યાં દ્રોણ પણ જશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
કૃપઃ શારદ્વતશ્ચૈવ યત એવ વયં તતઃ। બાગિનેયં તતો દ્રૌણિં ન ત્યક્ષ્યતિ કથંચન
શારદ્વતપુત્ર કૃપ પણ એ જ કારણથી અમારી તરફ છે; અને દ્રોણપુત્ર ક્યારેય પોતાના મામાને છોડશે નહીં.
ક્ષત્તા તુ બન્ધુરસ્માકં પ્રચ્છન્નસ્તુ તતઃ પરૈઃ। ન ચૈકઃ સ સમર્થોઽસ્માન્પાણ્ડવાર્થે પ્રબાધિતુમ્
વિદુર તો આપણો સંબંધીએ છે, પણ છુપાઈને પાંડવો તરફ છે; અને એકલો એ આપણને પાંડવો માટે હરાવી શકતો નથી.
સુવિસ્રબ્ધાન્પાણ્ડુસુતાન્સહ માત્રા વિવાસય। વારણાવતમદ્યૈવ નાત્ર દોષો ભવિષ્યતિ
પાંડુપુત્રોને તેમની માતા સાથે આજે જ નિર્ભયપણે વારણાવટમાં વિસર્જિત કરો; તેમાં કોઈ દોષ નથી.
વિનિદ્રાકરણં ઘોરં હૃદિ શલ્યમિવાર્પિતમ્। શોપકપાવકમુદ્ધૂતં કર્મણાનેન નાશય
હૃદયમાં કાંટા જેવું ઘાતક, નિદ્રા હરામ કરનાર દુઃખ, કર્મથી પ્રજ્વલિત અગ્નિ જેવું છે—એને નાશ કરો.
શ્રુત્વા પાણ્ડુસુતાન્વીરાન્બલોદ્રિક્તાન્મહૌજસઃ। ધૃતરાષ્ટ્રો મહીપાલશ્ચિન્તામગમદાતુરઃ
પાંડુપુત્રો વીર, બળથી ભરપૂર અને મહાશક્તિશાળી છે એવું સાંભળી, ધૃતરાષ્ટ્ર રાજા ચિંતામાં પડી ગયા.
તત આહૂય મન્ત્રજ્ઞં રાજશાસ્ત્રાર્થવિત્તમમ્। કણિકં મન્ત્રિણાં શ્રેષ્ઠં ધૃતરાષ્ટ્રઽબ્રવીદ્વચઃ
પછી રાજા ધૃતરાષ્ટ્રે મંત્રવિદ્યામાં નિપુણ અને રાજશાસ્ત્રના અર્થ જાણનારા, મંત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા કણિકાને બોલાવીને કહ્યું.
ઉત્સક્તાઃ પાણ્ડવા નિત્યં તેભ્યોઽસૂયે દ્વિજોત્તમ। તત્ર મે નિશ્ચિતતમં સન્ધિવિગ્રહકારણમ્। કણિક ત્વં મમાચક્ષ્વ કરિષ્યે વચનં તવ
પાંડવો હંમેશા મહત્ત્વાકાંક્ષી છે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, અને મને એમની ઈર્ષ્યા છે; તો કણિકા, સંધિ કે વિગ્રહ માટે શ્રેષ્ઠ માર્ગ શું છે એ મને કહો, હું તમારો ઉપદેશ માનું છું.
દુર્યોધનોઽથ શકુનિઃ કર્ણદુઃશાસનાવપિ। કણિકં હ્યુપસંગૃહ્ય મન્ત્રિણં સૌબલસ્ય ચ
પછી દુર્યોધન, શકુની, કર્ણ અને દુઃશાસન પણ સૌબલના મંત્રી કણિકાની પાસે ગયા.
પપ્રચ્છુર્ભરતશ્રેષ્ઠ પાણ્ડવાન્પ્રતિ નૈકધા। પ્રબુદ્ધાઃ પાણ્ડવા નિત્યં સર્વે તેભ્યસ્ત્રસામહે
તેમણે, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, પાંડવો વિશે અનેક રીતે કણિકાને પૂછ્યું; કારણ કે પાંડવો હંમેશા ચેતન છે અને બધા શસ્ત્રવિદ્યા માં પારંગત છે.
અનૂનં સર્વપક્ષાણાં યદ્ભવેત્ક્ષેમકારકમ્। ભારદ્વાજ તદાચક્ષ્વ કરિષ્યામઃ કથં વયમ્
ભારદ્વાજ, જે બધાની ભલાઈ થાય અને કોઈની પણ હાનિ ન થાય, એવું શું કરવું જોઈએ તે અમને કહો; અમે કેવી રીતે વર્તવું?
સ પ્રસન્નમનાસ્તેન પરિપૃષ્ટો દ્વિજોત્તમઃ। ઉવાચ વચનં તીક્ષ્ણં રાજશાસ્ત્રાર્થદર્શનમ્
પછી આનંદિત મનથી પૂછાયેલા તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે રાજધર્મનું તાત્પર્ય દર્શાવતા કડક શબ્દોમાં ઉત્તર આપ્યો.
શૃણુ રાજન્નિદં તત્ર પ્રોચ્યમાનં મયાનઘ। ન મેઽભ્યસૂયા કર્તવ્યા શ્રુત્વૈતત્કુરુસત્તમ
રાજા, હવે હું જે કહું છું તે ધ્યાનથી સાંભળો, પાપરહિત! હે કુરુવંશના શ્રેષ્ઠ, આ સાંભળીને મારા પર રોષ ન કરશો.
નિત્યમુદ્યતદણ્ડઃ સ્યાન્નિત્યં વિવૃતપૌરુષઃ। અચ્છિદ્રશ્છિદ્રદર્શી સ્યાત્પરેષાં વિવરાનુગઃ
રાજાએ હંમેશાં દંડ આપવા તૈયાર રહેવું જોઈએ, પોતાની શક્તિ બતાવવી જોઈએ; પોતે નિર્દોષ રહેવો અને બીજાના દોષ શોધવામાં ચતુર રહેવો, તથા બીજાની કમજોરીઓને સમજવી જોઈએ.
નિત્યમુદ્યતદણ્ડાદ્ધિ ભઋશમુદ્વિજતે જનઃ। તસ્માત્સર્વાણિ કાર્યાણિ દણ્ડેનૈવ વિધારયેત્
લોકો સતત દંડની તૈયારીથી ખૂબ ડરે છે; તેથી બધા કામ દંડથી જ સંભાળવા જોઈએ.
નાસ્ય ચ્છિદ્રં પરઃ પશ્યેચ્છિદ્રેણ પરમન્વિયાત્। ગૂહેત્કૂર્મ ઇવાઙ્ગાનિ રક્ષેદ્વિવરમાત્મનઃ
કોઈએ પણ રાજાની ખામી જોઈ ન શકે, કે તેની ખામી પકડીને પાછળ ન પડે; તેણે કાચબાની જેમ પોતાના અંગો છુપાવવું અને પોતાની કમજોરીઓની રક્ષા કરવી.
નિત્યં ચ બ્રાહ્મણાઃ પૂજ્યા નૃપેણ હિતમિચ્છતા। સૃષ્ટો નૃપો હિ વિપ્રામાં પાલને દુષ્ટનિગ્રહે
જે રાજા હંમેશાં કલ્યાણ ઈચ્છે છે, તેણે બ્રાહ્મણોનું સન્માન કરવું જોઈએ; કારણ કે રાજા બ્રાહ્મણોની રક્ષા અને દુષ્ટોના દમન માટે જ બનાવાયો છે.
ઉભાબ્યાં વર્ધતે ધર્મો ધર્મવૃદ્ધ્યા જિતાવુભૌ। લોકશ્ચાયં પરશ્ચૈવ તતો ધર્મં સમાચરેત્
બંનેથી ધર્મ વધે છે; ધર્મ વધવાથી બંને જીતે છે—આ દુનિયા અને પરલોક; તેથી ધર્મનું પાલન કરવું જોઈએ.
કૃતાપરાધં પુરુષં દૃષ્ટ્વા યઃ ક્ષમતે નૃપઃ। તેનાવમાનમાપ્નોતિ પાપં ચેહ પરત્ર ચ
રાજા જો કોઈ દોષી માણસને જોઈને પણ માફ કરી દે છે, તો તેને આ લોક અને પરલોક બંનેમાં અપમાન અને પાપ મળે છે.
યો વિભૂતિમવાપ્યોચ્ચૈ રાજ્ઞો વિકુરુતેઽધમઃ। તમાનયિત્વા હત્વા ચ દદ્યાદ્ધીનાય તદ્ધનમ્
જો કોઈ દુષ્ટ માણસ ધનવાન થઈને રાજા સામે દુશ્મનાઈ કરે, તો તેને પકડીને દંડ આપવો અને તેનું ધન ગરીબોને આપવું જોઈએ.
નો ચેદ્ધુરિ નિયુક્તા યે સ્થાસ્યન્તિ વશમાત્મનઃ। રાજા નિયુઞ્જ્યાત્પુરુષાનાપ્તાન્ધર્માર્થકોવિદાન્
જો ફરજ પર મુકેલા લોકો કાબૂમાં ન રહે, તો રાજાએ ધર્મ અને અર્થ જાણનારા વિશ્વાસપાત્ર લોકોને નિમવું જોઈએ.
યે નિયુક્તાસ્તથા કેચિદ્રાષ્ટ્રં વા યદિ વા પુરમ્। ગ્રામં જનપદં વાપિ બાધેયુર્યદિ વા ન વા
જેને રાજા નિયુક્ત કરે છે, તે રાજ્ય, શહેર, ગામ કે પ્રદેશમાં હોય, તેઓ ક્યારેક નિયંત્રણ રાખે તો પણ ચાલે, ન રાખે તો પણ ચાલે.
પરીક્ષણાર્થં વિસૃજેદાનતાંશ્છન્નરૂપિણઃ। પરીક્ષ્ય પાપકં જહ્યાદ્ધનમાદાય સર્વશઃ
પરીક્ષણ માટે રાજાએ છુપાયેલા રૂપે દૂત મોકલવા જોઈએ; પછી જે દુષ્ટ જણાય તેને બધું ધન લઈ કાઢી મૂકવો જોઈએ.
નાસમ્યક્કૃત્યકારી સ્યાદુપક્રમ્ય કદાચન। કણ્ટકો હ્યપિ દુશ્છિન્ન આસ્રાવં જનયેચ્ચિરમ્
કોઈ પણ કામ શરૂ કરતાં કદી પણ ખોટી રીતે વર્તવું નહીં; કારણ કે કાંટો યોગ્ય રીતે ન કાપો તો લાંબો દુઃખ આપે છે.