ઋજુવક્રવિશાલાનાં પ્રયોક્તા ફાલ્ગુનોઽભવત્। લાઘવે સૌષ્ઠવે ચૈવ નાન્યઃ કશ્ચન વિદ્યતે
અર્જુને સીધા, વાંકા અને પહોળા શસ્ત્રો ચલાવવામાં સર્વોચ્ચ સ્થાન મેળવ્યું; ઝડપ અને કુશળતામાં કોઈ પણ તેની બરાબરી કરી શકતો નહોતો.
બીભત્સુસદૃશો લોક ઇતિ દ્રોણો વ્યવસ્થિતઃ। તતોઽબ્રવીદ્ગુડાકેશં દ્રોણઃ કૌરવસંસદિ
દ્રોણાચાર્યે માન્યું કે આખા જગતમાં અર્જુન જેવો બીજો કોઈ નથી, અને પછી કૌરવ સભામાં ગુડાકેશને એમ કહ્યું.
અગસ્ત્યસ્ય ધનુર્વેદે શિષ્યો મમ ગુરુઃ પુરા। અગ્નિવેશ્ય ઇતિ ખ્યાતસ્તસ્ય શિષ્યોઽસ્મિ ભારત
ધનુર્વેદમાં મારા ગુરુ એ સમયે અગસ્ત્યના શિષ્ય હતા, જેમને અગ્નિવેશ્ય તરીકે ઓળખવામાં આવે છે; હું તેમનો શિષ્ય છું, હે ભારત.
તીર્થાત્તીર્થં ગમયિતુમહમેતત્સમુદ્યતઃ। તપસા યન્મયા પ્રાપ્તમમોઘમશનિપ્રભમ્
પવિત્ર સ્થળે સ્થળે જવા માટે હું નીકળી પડ્યો અને તપસ્યા દ્વારા એક એવો અસ્ત્ર મેળવ્યો, જે કદી નિષ્ફળ ન થાય અને વીજળી જેવું તેજ ધરાવતું હોય.
અસ્ત્રં બ્રહ્મશિરો નામ યદ્દહેત્પૃથિવીમપિ। દદતા ગુરુણા ચોક્તં ન મનુષ્યેષ્વિદંત્વયા
આ અસ્ત્રનું નામ બ્રહ્મશિર છે, જે પૃથ્વીને પણ ભસ્મ કરી શકે; ગુરુએ મને આપતી વખતે કહ્યું હતું—'આ માનવોમાં કદી ઉપયોગ ન કરવો.'
ભારદ્વાજ વિમોક્તવ્યમલ્પવીર્યેષુ સંયુગે। યદ્યદન્તર્હિતં ભૂતં કિંચિદ્યુદ્ધ્યેત્ત્વયા સહ
હે ભારદ્વાજ, યુદ્ધમાં નબળા શત્રુઓ સામે કે જો કોઈ અજાણ્યા રૂપે લડે તો જ આ અસ્ત્ર છોડવું.
મહાતેજસ્ત્વમેતેન હન્યાઃ શસ્ત્રેણ સંયુગે। ત્વયા પ્રાપ્તમિદં વીર દિવ્યં નાન્યોઽર્હતિ ત્વિદમ્
આ મહા તેજવાળું અસ્ત્ર યુદ્ધમાં તું વિનાશ કરી શકે છે; હે વીર, તું જ એ દૈવી અસ્ત્રનો અધિકારી છે, બીજું કોઈ નથી.
સમયસ્તુ ત્વયા રક્ષ્યો મુનિસૃષ્ટો વિશાંપતે। આચાર્યદક્ષિણાં દેહિ જ્ઞાતિગ્રામસ્ય પશ્યતઃ
પણ, હે રાજા, તારે મુનિએ નક્કી કરેલો સંકલ્પ પાળવો જોઈએ: ગુરુદક્ષિણા તારે તારા કુટુંબ અને ગામના લોકોની હાજરીમાં આપવી.
દદાનીતિ પ્રતિજ્ઞાતે ફાલ્ગુનેનાબ્રવીદ્ગુરુઃ। યુદ્ધેઽહં પ્રતિયોદ્ધવ્યો યુધ્યમાનસ્ત્વયાઽનઘ
ફાલ્ગુને 'હું આપશ' એમ વચન આપતાં ગુરુએ કહ્યું: 'હે નિર્દોષ, ગુરુદક્ષિણા તરીકે તારે યુદ્ધમાં મારી સામે લડવું પડશે.'
તથેતિ ચ પ્રતિજ્ઞાય દ્રોણાય કુરુપુઙ્ગવઃ। ઉપસંગૃહ્ય ચરણાવુપતસ્થે વિનીતવત્
કુરુવંશના શ્રેષ્ઠ અર્જુને 'તથાસ્તુ' કહી દ્રોણાચાર્યના પગે વંદન કર્યું અને વિનમ્રતાથી તેમની સામે ઊભો રહ્યો.
દ્રોણો જગાદ વચનં સમાલિઙ્ગ્ય તુ ફાલ્ગુનમ્। યન્મયોક્તં પુરા પાર્થ તવ લોકે નરં ક્વચિત્
દ્રોણાચાર્યે અર્જુનને હળવે હળવે ભેટી એમ કહ્યું: 'પાર્થ, જેમ હું પહેલાં કહેલું, એ પ્રમાણે દુનિયામાં તારી બરાબરી કરનાર કોઈ માનવ નથી.'
સદૃશં કારયે નૈવ સર્વપ્રહરણે યુધિ। તત્કૃતં ચ મયા સમ્યક્તવ તુલ્યો ન વર્તતે
યુદ્ધમાં અને તમામ શસ્ત્રોમાં તારી સરખામણી કોઈ સાથે થાય નહીં એ માટે મેં પૂરું પ્રયત્ન કર્યું છે; હવે તારો સમો કોઈ રહ્યો નથી.
દેવા યુધિ ન શક્તાસ્ત્વાં યોદ્ધું દૈત્યા ન દાનવાઃ। નાહં ત્વત્તો વિશિષ્ટોઽસ્મિ કિં પુનર્માનવા રણે
દેવો, દૈત્ય કે દાનવો પણ યુદ્ધમાં તારી સામે ઊભા રહી શકે નહીં; હું પણ તારા કરતાં શ્રેષ્ઠ નથી, તો પછી માનવોની તો વાત જ શું.
એકસ્તવાધિકો લોકે યો હિ વૃષ્ણિકુલોદ્ભવઃ। કૃષ્ણઃ કમલપત્રાક્ષઃ કંસકાલિયસૂદનઃ
આ આખા જગતમાં એક જ તારો કરતાં શ્રેષ્ઠ છે—વૃષ્ણિવંશમાં જન્મેલો, કમળની પાંખડી જેવી આંખો ધરાવતો, કંસ અને કાલિયનો વિનાશક કૃષ્ણ.
સ જેતા સર્વલોકાનાં સર્વપ્રહરણાયુધઃ। નૈતાવતા તે પાર્થાહં ભવામ્યનૃતવાગિહ
જે સર્વ શસ્ત્રો ધરાવે છે, તે બધા લોકોએ જીતશે; પણ, હે પૃથાપુત્ર, માત્ર એટલાથી હું અહીં અસત્ય બોલનાર બનતો નથી.
તદધીનં જગત્સર્વં તત્પ્રલીનં તદુદ્ભવમ્। તત્પદં ન વિજાનન્તિ બ્રહ્મેશાનાદયોઽપિ વા
આ સમગ્ર જગત તેના પર આધારિત છે, તેમાં લય પામે છે અને તેમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે; બ્રહ્મા, ઈશાન અને બીજા પણ તેના પરમ સ્થાનને જાણતા નથી.
તન્નાભિપ્રભવો બ્રહ્મા સર્વભૂતાનિ નિર્મમે। સ એવ કર્તા ભોક્તા ચ સંહર્તા ચ જગન્મયમ્
તેના નાભિમાંથી બ્રહ્માનો જન્મ થયો, જેણે બધા જીવોની રચના કરી; એ જ જગતનો સર્જનહાર, ભોગવનાર અને સંહારક છે.
સ એવ ભૂતં ભવ્યં ચ ભવચ્ચ પુરુષઃ પરઃ। નિત્યઃ સર્વગતઃ સ્થાણુરચલોઽયં સનાતનઃ
એ જ પરમ પુરુષ ભૂતકાળ, આવનારો અને વર્તમાન છે; સદાકાળ, સર્વત્ર વ્યાપક, અડગ, અચળ અને શાશ્વત છે.
પ્રાદુર્ભવતિ યોગાત્મા પાલનાર્થં સ લીલયા। તત્તુલ્યો હિ ન જાયેત ન જાતો ન જનિષ્યતે
તે યોગથી યુક્ત થઈ, જગતની રક્ષા માટે પોતાની લીલા દ્વારા અવતરી છે; તેના સમાન કોઈ જન્મ્યો નથી, જન્મશે નહીં અને જન્મી શકતો પણ નથી.
સ હિ માતુલજોઽભૂત્તે ચરાચરગુરુઃ પિતા। કો હિ તં જેતુમીહેત જાનન્નાત્મહિતં નરઃ
એ જ પોતાના મામાનો પુત્ર બની, ચાલતા અને અચળ બધાનો ગુરુ અને પિતા થયો; પોતાનું કલ્યાણ જાણનારો માણસ તેને જીતવાની ઈચ્છા કેમ રાખે?
શ્યાલશ્ચ તે સખા ચાસૌ તસ્ય ત્વં પ્રાણવલ્લભઃ। સ્નેહમભ્યધિકં તસ્ય તવ સખ્યમવસ્થિતમ્
એ તારો શ્યાલ છે, તારો મિત્ર છે અને તું તેને પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય છે; તેનો તારા માટેનો સ્નેહ વધારે છે અને તારી મિત્રતા પક્કી છે.
ન તેન ભવતો યુદ્ધં ભવિતા નર્મતોઽપિ વા। અપિચાર્થે તવ પુરા શક્રેણ કિલ ચોદિતઃ
તારા અને તેના વચ્ચે ક્યારેય યુદ્ધ નહીં થાય, મજાકમાં પણ નહીં; અને તારા હિત માટે, પહેલાં પણ શક્રે તેને પ્રેરિત કર્યો હતો.
ગોકુલે વર્ધમાનસ્તુ નન્દગોપસ્ય કારણાત્। મમાંશઃ પાણ્ડવો લોકે પૃથિવ્યાં પુરુષોત્તમઃ
ગોકુલમાં, નંદ ગોપના કારણે, પાંડવ રૂપે, પુરુષોત્તમ મારા અંશ રૂપે પૃથ્વી પર અવતર્યા છે.
કૌન્તેયાવરજઃ શ્રીમાનર્જુનો નામ વીર્યવાન્। ભુવો ભારાપહરણે સાહાય્યં તે કરિષ્યતિ
કુંતીપુત્રોમાં નાના અને વિખ્યાત, પરાક્રમી અર્જુન પૃથ્વીનો ભાર હલકો કરવા તારી મદદ કરશે.
તદર્થમભયં દેહિ પાહિ ચાસ્મત્કૃતે પ્રભો। ઇત્યુક્તઃ પુણ્ડરીકાક્ષસ્તદા શક્રેણ ફલ્ગુન
એ માટે, હે પ્રભુ, તેને નિર્ભયતા આપ અને અમારા હિત માટે તેની રક્ષા કર; એમ શક્રે ફાલ્ગુનને, હે કમળનેત્ર, કહ્યું.
તમુવાચ તતઃ શ્રીમાઞ્શઙ્ખચક્રગદાધરઃ। જાનામિ પાણ્ડવે વંશે જાતં પાર્થં પિતૃષ્વસુઃ
પછી શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર તેજસ્વી ભગવાને કહ્યું: 'હું જાણું છું કે પાંડવકુળમાં જન્મેલો, પિતૃસ્વસુનો પુત્ર પાર્થ છે.'
પુત્રં પરમધર્મિષ્ઠં સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરમ્। પાલયામિ ત્વદંશં તં સર્વલોકમહાભુજમ્
તે પુત્ર સર્વશ્રેષ્ઠ ધર્મી છે, બધા શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે; હું તારો એ અંશ, સર્વલોકના મહાબાહુની રક્ષા કરીશ.
આવયોઃ સખ્યસદૃશં ન ચ લોકે ભવિષ્યતિ। યસ્તદ્ભક્તઃ સમદ્ભક્તો યસ્તં દ્વેષ્ટિ સ મામપિ
અમારી જેવી મિત્રતા જગતમાં ક્યારેય નહીં થાય; જે તેને ભજે છે, તે મને પણ ભજે છે, અને જે તેને દ્વેષે છે, તે મને પણ દ્વેષે છે.
યન્મે વિત્તં તુ તત્તસ્ય તં વિનાહં ન જીવયે। ઇતિ પાર્થ પુરા શક્રમાહ સર્વેશ્વરો હરિઃ
મારું જે કંઈ છે, એ બધું તેનું છે; તેના વિના હું જીવતો નથી; હે પાર્થ, એ રીતે સર્વેશ્વર હરિએ પૂર્વે શક્રને કહ્યું હતું.
તસ્માત્તવાપિ સદૃશસ્તં વિનાભ્યધિકઃ પુમાન્। ન ચેહ ભવિતા લોકે તમેવ શરણં વ્રજ
આથી, તારા જેવો કે તેથી વધુ પુરુષ જગતમાં ક્યારેય નહીં થાય; તું એના શરણે જા.