ભૂતસ્થાનાનિ સર્વાણિ રહસ્યં ત્રિવિધં ચ યત્। વેદા યોગઃ સવિજ્ઞાનો ધર્મોઽર્થઃ કામ એવ ચ
બધા જીવોના નિવાસસ્થાન, ત્રણ પ્રકારના રહસ્યો, વેદ, જ્ઞાન સાથે યોગ અને ધર્મ, અર્થ તથા કામ—
ધર્માર્થકામયુક્તાનિ શાસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ। લોકયાત્રાવિધાન ચ સર્વ તદ્દૃષ્ટવાનૃષિઃ
ધર્મ, અર્થ અને કામથી યુક્ત વિવિધ શાસ્ત્રો અને લોકજીવનના નિયમો—આ બધું ઋષિએ જોઈ લીધું હતું.
નીતિર્ભરતવંશસ્ય વિસ્તારશ્ચૈવ સર્વશઃ।' ઇતિહાસાઃ સહવ્યાખ્યા વિવિધાશ્રુતયોઽપિ ચ
ભરત વંશની નીતિ, તેનું વિસ્તૃત વર્ણન, ઇતિહાસો અને તેમની વ્યાખ્યાઓ તથા વિવિધ પરંપરાઓ—
ઇહ સર્વમનુક્રાન્તમુક્તં ગ્રન્થસ્ય લક્ષણમ્। `સંક્ષેપેણેતિહાસસ્ય તતો વક્ષ્યતિ વિસ્તરમ્
અહીં આ બધું સંક્ષિપ્તમાં કહાયું છે અને ગ્રંથના લક્ષણો જણાવાયા છે. હવે ઇતિહાસને સંક્ષિપ્તમાં અને પછી વિગતવાર કહાશે.
વિસ્તીર્યૈતન્મહજ્જ્ઞાનમૃષિઃ સંક્ષિપ્ય ચાબ્રવીત્। ઇષ્ટં હિ વિદુષાં લોકે સમાસવ્યાસધારણમ્
મહાન જ્ઞાનને ઋષિએ વિસ્તૃત પણ કર્યું અને સંક્ષિપ્ત પણ કર્યું, કારણ કે વિદ્વાનોને સંક્ષેપ અને વિગત બંને પસંદ છે.
મન્વાદિ ભારતં કેચિદાસ્તીકાદિ તથાઽપરે। તથોપરિચરાદ્યન્યે વિપ્રાઃ સમ્યગધીયિરે
કેટલાંક મનુથી શરૂ કરીને ભારત કહેશે, કેટલાક આસ્તીકથી, તો કેટલાક વિદ્વાન ઉપરિચરથી પણ આરંભ કરે છે.
વિવિધં સંહિતાજ્ઞાનં દીપયન્તિ મનીષિણઃ। વ્યાખ્યાતું કુશલાઃ કેચિદ્ગ્રન્થાન્ધારયિતું પરે
મહાનુભાવો વિવિધ સંહિતાઓના જ્ઞાનને ઉજાગર કરે છે; કેટલાક સમજાવવામાં નિપુણ છે, તો કેટલાક ગ્રંથને સંભાળવામાં.
તપસા બ્રહ્મચર્યેણ વ્યસ્ય વેદં સનાતનમ્। ઇતિહાસમિમં ચક્રે પુણ્યં સત્યવતીત્સુતઃ
કૃષ્ણદ્વૈપાયન વ્યાસે તપ અને બ્રહ્મચર્યથી સનાતન વેદને વિભાજિત કર્યા પછી આ પવિત્ર ઇતિહાસ રચ્યો હતો.
પરાશરાત્મજો વિદ્વાન્બ્રહ્મર્ષિઃ સંશિતવ્રતઃ। માતુર્નિયોગાદ્ધર્માત્મા ગાઙ્ગેયસ્ય ચ ધીમતઃ
પરાશરપુત્ર, વિદ્વાન બ્રહ્મર્ષિ, દૃઢ વ્રતવાળા, માતાની આજ્ઞાથી અને ધીરસ્વરૂપ ગાંગેયની ઈચ્છાથી—
ક્ષેત્રે વિચિત્રવીર્યસ્ય કૃષ્ણદ્વૈપાયનઃ પુરા। ત્રીનગ્નીનિવ કૌરવ્યાઞ્જનયામાસ વીર્યવાન્
વિચિત્રવીર્યના ક્ષેત્રમાં, શક્તિશાળી કૃષ્ણદ્વૈપાયને ત્રણ કૌરવોને જન્મ આપ્યા, જેમ કે ત્રણ અગ્નિ.
ઉત્પાદ્ય ધૃતરાષ્ટ્રં ચ પાણ્ડું વિદુરમેવ ચ। જગામ તપસે ધીમાન્પુનરેવાશ્રમં પ્રતિ
ધૃતરાષ્ટ્ર, પાંડુ અને વિદુરને જન્મ આપ્યા પછી, તે વિદ્વાન ફરીથી પોતાના આશ્રમમાં તપ માટે ગયા.
તેષુ જાતેષુ વૃદ્ધેષુ ગતેષુ પરમાં ગતિમ્। અબ્રવીદ્ભારતં લોકે માનુષેઽસ્મિન્મહાનૃષિઃ
જ્યારે તેઓ જન્મ્યા, મોટા થયા અને પરમ ગતિને પામ્યા, ત્યારે મહાન ઋષિએ આ માનવ લોકમાં ભારત કહ્યું.
જનમેજયેન પૃષ્ટઃ સન્બ્રાહ્મણૈશ્ચ સહસ્રશઃ। શશાસ શિષ્યમાસીનં વૈશંપાયનમન્તિકે
જન્મેજયે અને હજારો બ્રાહ્મણોએ પૂછ્યું ત્યારે, તેમણે પોતાના શિષ્ય વૈશંપાયનને, જે પાસે બેઠો હતો, ઉપદેશ આપ્યો.
સ સદસ્યૈઃ સહાસીનં શ્રાવયામાસ ભારતમ્। કર્માન્તરેષુ યજ્ઞસ્ય ચોદ્યમાનઃ પુનઃ પુનઃ
પછી તેમણે સભામાં બેઠેલા વૈશંપાયનને, યજ્ઞના વિરામ દરમિયાન વારંવાર પ્રેરણા મળતાં, મહાભારત સંભળાવ્યું.
વિસ્તારં કુરુવંશસ્ય ગાન્ધાર્યા ધર્મશીલતામ્। ક્ષત્તુઃ પ્રજ્ઞાં ધૃતિં કુન્ત્યાઃ સમ્યગ્દ્વૈપાયનોબ્રવીત્
દ્વૈપાયન વ્યાસજીએ કુરુ વંશનો વિસ્તૃત વર્ણન, ગાંધારીની ધર્મનિષ્ઠા, વિદુરની બુદ્ધિ અને કુંતીની સ્થિરતા વિગતે કહ્યાં.
વાસુદેવસ્ય માહાત્મ્યં પાણ્ડવાનાં ચ સત્યતામ્। દુર્વૃત્તં ધાર્તરાષ્ટ્રાણામુક્તવાન્ભગવાનૃષિઃ
પવિત્ર ઋષિએ વાસુદેવનું મહાત્મ્ય, પાંડવોની સત્યનિષ્ઠા અને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોની દુશ્ચરિત્રતા વર્ણવી.
ઇદં શતસહસ્રં તુ શ્લોકાનાં પુણ્યકર્મણામ્। ઉપાખ્યાનૈઃ સહ જ્ઞેયં શ્રાવ્યં ભારતમુત્તમમ્
આ મહાભારત, તેની સાથે જોડાયેલી અનેક કથાઓ સહિત, પુણ્યમય કાર્યોના એક લાખ શ્લોકોથી બનેલું શ્રેષ્ઠ ગ્રંથ છે, જેને સાંભળવું અને જાણવું જોઈએ.
ચતુર્વિંશતિસાહસ્રીં ચક્રે ભારતસંહિતામ્। ઉપાખ્યાનૈર્વિના તાવદ્ભારતં પ્રોચ્યતે બુધૈઃ
તેમણે ચોવીસ હજાર શ્લોકોમાં મહાભારત સંહિતા રચી; જેમાં ઉપાખ્યાનો ન હોય તે ગ્રંથને જ્ઞાની લોકો મહાભારત કહે છે.
તતોઽધ્યર્ધશતં ભૂયઃ સંક્ષેપં કૃતવાનૃષિઃ। અનુક્રમણિકાધ્યાયં વૃત્તાન્તં સર્વપર્વણામ્
પછી ઋષિએ પચાસથી વધુ અધ્યાયોમાં સંક્ષિપ્ત રૂપ તૈયાર કર્યું, જેમાં તમામ પર્વોની ઘટનાઓનું અનુક્રમણિકા અધ્યાય હતું.
તસ્યાખ્યાનવરિષ્ઠસ્ય કૃત્વા દ્વૈપાયનઃ પ્રભુઃ। કથમધ્યાપયાનીહ શિષ્યાનિત્યન્વચિન્તયત્
આ શ્રેષ્ઠ કથા રચ્યા પછી, દ્વૈપાયન ભગવાને વિચાર્યું કે આ શિષ્યોને અહીં કેવી રીતે શીખવવું.
તસ્ય તચ્ચિન્તિતં જ્ઞાત્વા ઋષેર્દ્વૈપાયનસ્ય ચ। તત્રાજગામ ભગવાન્બ્રહ્મા લોકગુરુઃ સ્વયમ્
દ્વૈપાયન ઋષિના વિચારો જાણી, જગતગુરુ, પવિત્ર બ્રહ્મા સ્વયં ત્યાં પધાર્યા.
પ્રીત્યર્થં તસ્ય ચૈવર્ષેર્લોકાનાં હિતકામ્યયા। તં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતો ભૂત્વા પ્રાઞ્જલિઃ પ્રણતઃ સ્થિતઃ
ઋષિની પ્રસન્નતા અને લોકકલ્યાણ માટે, તેમને જોઈને, તે આશ્ચર્યચકિત થઈને, હાથ જોડીને નમ્રતાપૂર્વક ઊભા રહ્યા.
આસનં કલ્પયામાસ સર્વૈર્મુનિગણૈર્વૃતઃ
બધા મુનિગણોથી ઘેરાયેલા તેમણે આસન ગોઠવ્યું.
હિરણ્યમર્ભમાસીનં તસ્મિંસ્તુ પરમાસને। પરિવૃત્યાસનભ્યાશે વાસવેયઃ સ્થિતોઽભવત્
તે ઉત્તમ સુવર્ણ આસન પર તેઓ બેઠા; અને તે આસન પાસે વસુપુત્ર પણ આવીને ઊભા રહ્યા.
અનુજ્ઞાતોઽથ કૃષ્ણસ્તુ બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના। નિષસાદાસનાભ્યાશે પ્રીયમાણઃ શુચિસ્મિતઃ
પછી પરમેશ્વર બ્રહ્માએ અનુમતિ આપ્યા પછી, કૃષ્ણ આનંદિત અને નિર્મળ સ્મિત સાથે આસન પાસે બેઠા.
ઉવાચ સ મહાતેજા બ્રહ્માણં પરમેષ્ઠિનમ્। કૃતં મયેદં ભગવન્કાવ્યં પરમપૂજિતમ્
મહાતેજસ્વી તેમણે પરમેશ્વર બ્રહ્માને કહ્યું: 'હે ભગવાન, આ પવિત્ર કાવ્ય મેં રચ્યું છે.'
બ્રહ્મન્વેદરહસ્ય ચ યચ્ચાન્યત્સ્થાપિતં મયા। સાઙ્ગોપનિષદાં ચૈવ વેદાનાં વિસ્તરક્રિયા
હે બ્રહ્મન, વેદનું રહસ્ય અને જે કંઈ બીજું મેં સ્થાપ્યું છે, તેમજ વેદો, તેમના અંગો અને ઉપનિષદોની વિસ્તૃત વ્યવસ્થા પણ મેં કરી છે.
ઇતિહાસપુરાપાનામુન્મેષં નિમિષં ચ યત્। ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યચ્ચ ત્રિવિધં કાલસંજ્ઞિતમ્
ઇતિહાસ અને પુરાણોની ઉત્પત્તિ-વિનાશ અને જે ત્રણ પ્રકારના સમય કહેવાય છે – ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્ય – તે બધું.
જરામૃત્યુભયવ્યાધિભાવાભાવવિનિશ્ચયઃ। વિવિધસ્ય ચ ધર્મસ્ય હ્યાશ્રમાણાં ચ લક્ષણમ્
વૃદ્ધાવસ્થા, મરણ, ભય, રોગ, હોવું કે ન હોવું, અને વિવિધ ધર્મો તથા આશ્રમોના લક્ષણોનું નિર્ધારણ પણ.
ચાતુર્વર્ણ્યવિધાનં ચ પુરાણાનાં ચ કૃત્સ્નશઃ। તપસો બ્રહ્મચર્યસ્ય પૃથિવ્યાશ્ચન્દ્રસૂર્યયોઃ
ચાતુર્વર્ણ્યની વ્યવસ્થા, તમામ પુરાણો, તપ અને બ્રહ્મચર્યની રીતો, તેમજ પૃથ્વી, ચંદ્ર અને સૂર્ય વિશે પણ.