પુત્રજન્મ પરીપ્સન્વૈ પૃથિવીમન્વયાદિમામ્। પ્રભાવશિક્ષાવિનયાદ્દ્રોણસ્યાસ્ત્રબલેન ચ
પુત્રની ઈચ્છાથી તેણે આખી ધરતી પર એવા લોકોને શોધ્યા, જેમણે શક્તિ, જ્ઞાન અને શિસ્તથી દ્રોણ જેવી અસ્ત્રશક્તિ મેળવી હતી.
કર્તું પ્રયતમાનો વૈ ન શશાક પરાજયમ્। અભિતઃ સોઽથ કલ્માષીં ગઙ્ગાતીરે પરિભ્રમન્
આ બધું કરવા પ્રયત્ન કર્યો છતાં તેને જીત મળી નહીં; પછી તે ગંગાના કાંઠે, અંધકારમય જગ્યાએ ફરતો રહ્યો.
બ્રાહ્મણાવસથં પુણ્યમાસસાદ મહીપતિઃ। તત્ર નાસ્નાતકઃ કશ્ચિન્ન ચાસીદવ્રતો દ્વિજઃ
પછી રાજા એક પવિત્ર બ્રાહ્મણ આશ્રમમાં પહોંચ્યો; ત્યાં કોઈ પણ અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા વિના કે વ્રત વિના બ્રાહ્મણ નહોતો.
તથૈવ તૌ મહાભાગૌ સોઽપશ્યચ્છંસિતવ્રતૌ। યાજોપયાજૌ બ્રહ્મર્ષી ભ્રાતરૌ પૃષતાત્મજઃ
ત્યાં તેણે બે મહાન ભાઈઓ, યજ અને ઉપયજ, જે ઋષિપુત્ર હતા અને વ્રતમાં સ્થિર હતા, તેમને જોયા.
સંહિતાધ્યયને યુક્તૌ ગોત્રતશ્ચાપિ કાશ્યપૌ। અરણ્યે યુક્તરૂપૌ તૌ બ્રાહ્મણાવૃષિસત્તમૌ
સંહિતાના પાઠમાં તત્પર અને કાશ્યપ ગોત્રના, એ બંને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો જંગલમાં યોગ્ય વેશમાં હતા.
સ ઉપામન્ત્રયામાસ સર્વકામૈરતન્દ્રિતઃ। બુદ્ધ્વા તયોર્બલં બુદ્ધિં કનીયાંસમુપહ્વરે
પછી તેણે તમામ ઈચ્છાઓ માટે અવિરત પ્રયત્ન કરી, બંનેની શક્તિ અને બુદ્ધિ જાણી, ખાસ કરીને નાના ભાઈને આશ્રમમાં મળવા ગયો.
પ્રપેદે છન્દયન્કામૈરુપયાજં ધૃતવ્રતમ્। ગુરુશુશ્રૂષણે યુક્તઃ પ્રિયકૃત્સર્વકામદમ્
એ પોતાની ઇચ્છાઓ પૂરી કરવા માટે યજ્ઞ કરાવવાની ઈચ્છા સાથે, ધૃઢ વ્રત ધરાવતા ઉપયાજ પાસે ગયો; ગુરુની સેવા માટે સમર્પિત, સૌને ખુશ રાખનાર અને સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરી શકનાર હતો.
પાદ્યેનાસનદાનેન તથાઽર્ઘ્યેણ ફલૈશ્ચ તમ્। અર્હયિત્વા યથાન્યાયમુપયાજોઽબ્રવીત્તતઃ
પગ ધોવા માટે પાણી, બેઠાડો, અર્ઘ્ય અને ફળોથી યોગ્ય રીતે ઉપયાજનું સન્માન કર્યું; પછી ઉપયાજે તેને કહ્યું.
યેન કાર્યવિશેષેણ ત્વમસ્માનભિકાઙ્ક્ષસે। કૃતશ્ચાયં સમુદ્યોગસ્તદ્બ્રવીતુ ભવાનિતિ
કઈ ખાસ કામ માટે તમે અમને શોધો છો અને કયા કારણથી આ પ્રયત્ન કર્યો છે? કૃપા કરીને એ જણાવો.
સ બુદ્ધ્વા પ્રીતિસંયુક્તમૃષીણામુત્તમં તદા। ઉવાચ છન્દયન્કામૈર્દ્રુપદઃ સ તપસ્વિનમ્
ઋષિઓની ખુશી જાણીને, દ્રુપદે તપસ્વીને પોતાની ઇચ્છા રજૂ કરવા માટે કહ્યું.
યેન મે કર્મણા બ્રહ્મન્પુત્રઃ સ્યાદ્દ્રોણમૃત્યેવ। ઉપયાજ ચરસ્વૈતત્પ્રદાસ્યામિ ધનં તવ
હે બ્રાહ્મણ, કયા કર્મથી મને દ્રોણ જેવી શક્તિ ધરાવતો પુત્ર મળે? ઉપયાજ, એ યજ્ઞ કરો, હું તમને ધન આપું.
નાહં ફલાર્થી દ્રુપદ યોઽર્થી સ્યાત્તત્ર ગમ્યતામ્
હું ફળની ઈચ્છા રાખતો નથી, દ્રુપદ; જે ઈચ્છા રાખે, તે ત્યાં જ જાય.
આરાધયિષ્યન્દ્રુપદઃ સ તં પર્યચરત્તદા। તતઃ સંવત્સરસ્યાન્તે દ્રુપદં દ્વિજસત્તમઃ
દ્રુપદે તેને પ્રસન્ન કરવા માટે સેવા કરી; એક વર્ષના અંતે, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે દ્રુપદને કહ્યું.
ઉપયાજોઽબ્રવીદ્વાક્યં કાલે મધુરયા ગિરા। જ્યેષ્ઠો ભ્રાતા ન મેઽત્યાક્ષીદ્વિચરન્વિજને વને
ઉપયાજે યોગ્ય સમયે મીઠી વાણીમાં કહ્યું: 'મારો મોટો ભાઈ ક્યારેય મને અવગણતો નથી, જ્યારે અમે જંગલમાં એકલા ફરતા હતા.'
અપરિજ્ઞાતશૌચાયાં ભૂમૌ નિપતિતં ફલમ્। તદપશ્યમહં ભ્રાતુરસાંપ્રતમનુવ્રજન્
ભાઈ પાછળ જતા, મેં જમીન પર પડેલું ફળ જોયું, જેની શુદ્ધતા અજાણી હતી.
વિમર્શં હિ ફલાદાને નાયં કુર્યાત્કથંચન। નાપશ્યત્ફલં દૃષ્ટ્વા દોષાંસ્તસ્યાઽઽનુબન્ધિકાન્
ફળ લેતા પહેલા હંમેશા વિચાર કરે છે; ફળ જોઈને એના દોષ અને સંબંધિત ખામીઓ ધ્યાનથી જુએ છે.
વિવિનક્તિ ન શૌચાર્થી સોઽન્યત્રાપિ કથં ભવેત્। સંહિતાધ્યયનસ્યાન્તે પઞ્ચયજ્ઞાન્નિરૂપ્ય ચ
એ શુદ્ધતાની ચિંતા નથી કરતો; તો બીજે ક્યાં કરે? સંહિતાનો અભ્યાસ પૂરો કરીને અને પાંચ યજ્ઞો નિશ્ચય કર્યા પછી—
ભૈક્ષમુઞ્છેન સહિતં ભુઞ્જાનસ્તુ તદા તદા। કીર્તયત્યેવ રાજર્ષે ભોજનસ્ય રસં પુનઃ
એ ભિક્ષા તરીકે ઉંચી ભેગી કરેલી અન્ન ખાય છે અને વારંવાર ભોજનના સ્વાદની પ્રશંસા કરે છે, હે રાજર્ષિ.
સંહિતાધ્યયનં કુર્વન્વને ગુરુકુલે વસન્। ભૈક્ષમુચ્છિષ્ટમન્યેષાં ભુઙ્ક્તે સ્મ સતતં તથા
જંગલમાં ગુરુના ઘરમાં રહી સંહિતાનો અભ્યાસ કરતાં, એ હંમેશા બીજાઓના બચેલા અન્ન ભિક્ષા રૂપે ખાય છે.
કીર્તયન્ગુણમન્નાનામથ પ્રીતો મુહુર્મુહુઃ। એવં ફલાર્થિનસ્ત્સમાન્મન્યેઽહં તર્કચક્ષુષા
અન્નના ગુણની પ્રશંસા કરતાં, એ વારંવાર ખુશ થાય છે; આમ, ફળની ઈચ્છા રાખે છે, એ હું વિચારથી સમજી શકું છું.
તં વૈ ગચ્છેહ નૃપતે ત્વાં સ સંયાજયિષ્યતિ
હે રાજા, એના પાસે જાઓ; એ તમારા માટે યજ્ઞ કરશે.
ઉપયાજવચઃ શ્રુત્વા યાજસ્યાશ્રમમભ્યગાત્। જુગુપ્સમાનો નૃપતિર્મનસેદં વિચિન્તયન્
ઉપયાજના શબ્દો સાંભળીને, રાજા યાજાના આશ્રમમાં પહોંચ્યો, મનમાં અણગમો અને વિચાર કરતા.
ભૃશં સંપૂજ્ય પૂજાર્હમૃષિં યાજમુવાચ હ। ગોશતાનિ દદાન્યષ્ટૌ યાજ યાજય માં વિભો
પુજનીય ઋષિ યાજાનું ખૂબ સન્માન કરીને કહ્યું: 'યાજા, મારા માટે યજ્ઞ કરો, હું તમને આઠસો ગાય આપું.'
દ્રોણવૈરાન્તરે તપ્તં વિષણ્ણં શરણાગતમ્। બ્રહ્મબન્ધુપ્રણિહિતં ન ક્ષત્રં ક્ષત્રિયો જયેત્
દ્રોણ સાથેની દુશ્મનાઈથી દુઃખી, નિરાશ અને આશ્રય શોધતો, મન બ્રાહ્મણ તરફ રાખી, ક્ષત્રિય ક્ષત્રિયને જીતે નહીં.
તસ્માદ્દ્રોણભયાર્તં માં ભવાંસ્ત્રાતુમિહાર્હતિ। યેન મે કર્મણા બ્રહ્મન્પુત્રઃ સ્યાદ્દ્રોણમૃત્યવે
દ્રોણના ભયથી બચાવવા માટે, મહાત્મા, તમે મને અહીં રક્ષા કરવી જોઈએ, જેથી તમારી ક્રિયા દ્વારા, હું એવો પુત્ર પામું, જે દ્રોણના અંતનું કારણ બને.
અર્જુનસ્યાપિ વૈ ભાર્યા ભવેદ્યા વરવર્ણિની। સ હિ બ્રહ્મવિદાં શ્રેષ્ઠો બ્રાહ્મે ક્ષાત્રેઽપ્યનુત્તમઃ
અર્જુન માટે સુંદર રૂપવાળી સ્ત્રી પત્ની બને, કેમ કે અર્જુન બ્રહ્મજ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે અને બ્રાહ્મણ તથા ક્ષત્રિય ગુણોમાં પણ અદ્વિતીય છે.
તતો દ્રોણસ્તુ માઽજૈષીત્સખિવિગ્રહકારણાત્। ક્ષત્રિયો નાસ્તિ તુલ્યોઽસ્ય પૃથિવ્યાં કશ્ચિદગ્રણીઃ
પછી દ્રોણ મિત્રતા-વૈર માટે મને પરાજિત ન કરે; પૃથ્વી પર કોઈ ક્ષત્રિય તેની સમાન નથી, કોઈ પણ નેતા નથી.
ભારતાચાર્યમુખ્યસ્ય ભારદ્વાજસ્ય ધીમતઃ। દ્રોણસ્ય શરજાલાનિ રિપુદેહહરાણિ ચ
ભારતવંશના મુખ્ય ગુરુ, બુદ્ધિશાળી ભારદ્વાજપુત્ર દ્રોણના તીક્ષ્ણ બાણ અને શસ્ત્રો દુશ્મનના શરીરનો નાશ કરે છે.
ષડરત્નિ ધનુશ્ચાસ્ય ખડ્ગમપ્રતિમ તથા। સ હિ બ્રાહ્મણવેષેણ ક્ષાત્રં વેગમસંશયમ્
તેના પાસે છ રત્નોવાળું ધનુષ અને અદ્વિતીય ખડગ છે; બ્રાહ્મણ વેશમાં હોવા છતાં, તે ક્ષત્રિય શક્તિથી સજ્જ છે.
પ્રતિહન્તિ મહેષ્વાસો ભારદ્વાજો મહામનાઃ। કાર્તવીર્યસમો હ્યેષ ખટ્વાઙ્ગપ્રતિમો રણે
મહાન મનવાળા ભારદ્વાજ, મહાશક્તિશાળી ધનુષધારી, દુશ્મનોને પરાજિત કરે છે; તે કાર્તવીર્ય સમાન અને રણમાં ખટ્વાંગ જેવો છે.