ભીમસેનસ્તદા રાજન્નર્જુનેન નિવારિતઃ। અતૃપ્તો યુદ્ધધર્મેષુ ન્યવર્તત મહાબલઃ
પછી મહાબળવાન ભીમસેને અર્જુન દ્વારા અટકાવાયો; યુદ્ધની ઇચ્છા અધૂરી રહી, છતાં પાછો વળી ગયો.
તે યજ્ઞસેનં દ્રુપદં ગૃહીત્વા રણમૂર્ધનિ। ઉપાજગ્મુઃ સહામાત્યં દ્રોણાય ભરતર્ષભ
તેમણે યુદ્ધના મેદાનમાં યજ્ઞસેન દ્રુપદને પકડી લીધો અને તેના મંત્રીઓ સાથે દ્રોણ પાસે લઈ ગયા.
ભગ્નદર્પં હૃતધનં તં તથા વશમાગતમ્। સ વૈરં મનસા ધ્યાત્વા દ્રોણો દ્રુપદમબ્રવીત્
ગર્વ તૂટી ગયો, ધન સંપત્તિ ગુમાવી અને આમ વશમાં આવ્યો ત્યારે દ્રોણે મનમાં વેર રાખી દ્રુપદને કહ્યું.
વિમૃજ્ય તરસા રાષ્ટ્રં પુરં તે મૃદિતં મયા। પ્રાપ્ય જીવન્રિપુવશં સખિપૂર્વં કિમિષ્યતે
હું તાકાતથી તારો દેશ અને શહેર બરબાદ કરી દીધું; હવે દુશ્મનના હાથમાં તારો જીવ બચ્યો છે, તો હવે તારે શું ઇચ્છવું છે, જૂના મિત્ર?
એવમુક્ત્વા પ્રહસ્યૈનં કિંચિત્સ પુનરબ્રવીત્। મા ભૈઃ પ્રાણભયાદ્વીર ક્ષમિણો બ્રાહ્મણા વયમ્
આવું કહી હસીને ફરી કહ્યું: 'તારા જીવ માટે ડરતો નહીં, હે વીર; અમે ક્ષમાશીલ બ્રાહ્મણ છીએ.'
આશ્રમે ક્રીડિતં યત્તુ ત્વયા બાલ્યે મયા સહ। તેન સંવર્ધિતઃ સ્નેહઃ પ્રીતિશ્ચ ક્ષત્રિયર્ષભ
બાળપણમાં આશ્રમમાં તું મારી સાથે જે રમતો હતો, એથી આપણું સ્નેહ અને મૈત્રી વધ્યું, હે ક્ષત્રિયોમાં શ્રેષ્ઠ.
પ્રાર્થયેયં ત્વયા સખ્યં પુનરેવ જનાધિપ। વરં દદામિ તે રાજન્રાજ્યસ્યાર્ધમવાપ્નુહિ
હું ફરીથી તારી સાથે મિત્રતા ઈચ્છું છું, હે રાજાઓના રાજા; હું તને વર આપું છું—આધું રાજ્ય તારે સ્વીકાર.
અરાજા કિલ નો રાજ્ઞઃ સખા ભવિતુમર્હતિ। અતઃ પ્રયતિતં રાજ્યે યજ્ઞસેન મયા તવ
રાજા વિના માણસ રાજાના મિત્ર બનવા યોગ્ય નથી; તેથી, યજ્ઞસેન, મેં તારા માટે રાજપદ મેળવવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે.
રાજાસિ દક્ષિણે કૂલે ભાગીરથ્યાહમુત્તરે। સખાયં માં વિજાનીહિ પાઞ્ચાલ યદિ મન્યસે
ભાગીરથીની દક્ષિણ કાંઠે તમે રાજા છો અને હું ઉત્તર કાંઠે છું. પાંચાલ, જો તમારો મન થાય તો મને મિત્ર માનજો.
અનાશ્ચર્યમિદં બ્રહ્મન્વિક્રાન્તેષુ મહાત્મસુ। પ્રીયે ત્વયાઽહં ત્વત્તશ્ચ પ્રીતિમિચ્છામિ શાશ્વતીમ્
બ્રાહ્મણ, મહાન આત્માવાળાઓમાં આવી વાત નવાઈની નથી. હું તમાથી પ્રસન્ન છું અને તમારી સાથે સદા માટેની મિત્રતા ઈચ્છું છું.
એવમુક્તઃ સ તં દ્રોણો મોક્ષયામાસ ભારત। સત્કૃત્ય ચૈનં પ્રીતાત્મા રાજ્યાર્ધં પ્રત્યપાદયત્
આ રીતે કહેતાં દ્રોણે તેને મુક્ત કર્યો, આનંદથી его સન્માન આપ્યો અને રાજયનો અડધો ભાગ આપ્યો.
માકન્દીમથ ગઙ્ગાયાસ્તીરે જનપદાયુતામ્। સોઽધ્યાવસદ્દીનમનાઃ કામ્પિલ્યં ચ પુરોત્તમમ્
પછી મકંદી ગામે, ગંગાના કાંઠે, દસ હજાર વસાહતો વચ્ચે, તે દુઃખી મનથી રહ્યો અને કામ્પિલ્ય નામના શ્રેષ્ઠ શહેરમાં પણ રહ્યો.
દક્ષિણાંશ્ચાપિ પઞ્ચાલાન્યાવચ્ચર્મણ્વતી નદી। દ્રોણેન ચૈવં દ્રુપદઃ પરિભૂયાથ પાલિતઃ
દક્ષિણ પાંચાલો, ચર્મણ્વતી નદી સુધી, દ્રોણે દ્રુપદને હરાવીને પોતાના વશમાં લીધા અને રક્ષા કરી.
ક્ષાત્રેણ ચ બલેનાસ્ય નાપશ્યત્સ પરાજયમ્। હીનં વિદિત્વા ચાત્માનં બ્રાહ્મેણ સ બલેનતુ
પોતાની ક્ષત્રિય શક્તિથી તેને ક્યારેય હાર લાગતી નહોતી, પણ જ્યારે તેણે સમજ્યું કે બ્રાહ્મણ શક્તિમાં પોતે ઓછો છે,
પુત્રજન્મ પરીપ્સન્વૈ પૃથિવીમન્વસંચરત્। અહિચ્છત્રં ચ વિષયં દ્રોણઃ સમભિપદ્યત
પુત્રની ઈચ્છાથી તેણે આખી ધરતી પર ભટક્યા અને દ્રોણે અહિચ્છત્ર પ્રદેશમાં પહોંચ્યો.
એવં રાજન્નહિચ્છત્રા પુરીજનપદાયુતા। યુધિ નિર્જિત્ય પાર્થેન દ્રોણાય પ્રતિપાદિતા
હે રાજા, અહિચ્છત્ર શહેર, જે જનસંખ્યા થી ભરેલું હતું, તે યુદ્ધમાં પાર્થે જીત્યું અને દ્રોણને આપ્યું.
દ્રોણેન વૈરં દ્રુપદો ન સુષ્વાપ સ્મરંસ્તદા। ક્ષાત્રેણ વૈ બલેનાસ્ય નાઽશશંસે પરાજયમ્
દ્રોણ સાથેના વૈરને યાદ કરીને દ્રુપદને ઊંઘ આવતી નહોતી; પોતાની ક્ષત્રિય શક્તિથી તેને જીતવાની આશા નહોતી.
હીનં વિદિત્વા ચાત્માનં બ્રાહ્મેણાપિ બલેન ચ। દ્રુપદોઽમર્ષણાદ્રાજા કર્મસિદ્ધાન્દ્વિજોત્તમાન્
પોતે બ્રાહ્મણ શક્તિમાં ઓછો છે એ જાણીને, દ્રુપદ રાજાએ ક્રોધથી કર્મમાં નિપુણ બ્રાહ્મણોને શોધવા લાગ્યો.
અન્વિચ્છન્પરિચક્રામ બ્રાહ્મણાવસથાન્બહૂન્। નાસ્તિ શ્રેષ્ઠં મમાપત્યં ધિગ્બન્ધૂનિતિ ચ બ્રુવન્
શોધતા શોધતા તેણે ઘણા બ્રાહ્મણોના ઘરોમાં ફર્યા અને કહેતો રહ્યો: 'મારા માટે શ્રેષ્ઠ સંતાન નથી, મારા સંબંધીઓ વ્યર્થ છે.'
નિશ્વાસપરમો હ્યાસીદ્દ્રોણં પ્રતિચિકીર્ષયા। ન સન્તિ મમ મિત્રાણિ લોકેઽસ્મિન્નાસ્તિ વીર્યવાન્
દ્રોણ સામે કંઈક કરવા માટે તે સતત ઉદાસ રહેતો અને કહેતો: 'આ જગતમાં મારા કોઈ મિત્ર નથી, અને કોઈ પણ પરાક્રમી નથી.'
પુત્રજન્મ પરીપ્સન્વૈ પૃથિવીમન્વયાદિમામ્। પ્રભાવશિક્ષાવિનયાદ્દ્રોણસ્યાસ્ત્રબલેન ચ
પુત્રની ઈચ્છાથી તેણે આખી ધરતી પર એવા લોકોને શોધ્યા, જેમણે શક્તિ, જ્ઞાન અને શિસ્તથી દ્રોણ જેવી અસ્ત્રશક્તિ મેળવી હતી.
કર્તું પ્રયતમાનો વૈ ન શશાક પરાજયમ્। અભિતઃ સોઽથ કલ્માષીં ગઙ્ગાતીરે પરિભ્રમન્
આ બધું કરવા પ્રયત્ન કર્યો છતાં તેને જીત મળી નહીં; પછી તે ગંગાના કાંઠે, અંધકારમય જગ્યાએ ફરતો રહ્યો.
બ્રાહ્મણાવસથં પુણ્યમાસસાદ મહીપતિઃ। તત્ર નાસ્નાતકઃ કશ્ચિન્ન ચાસીદવ્રતો દ્વિજઃ
પછી રાજા એક પવિત્ર બ્રાહ્મણ આશ્રમમાં પહોંચ્યો; ત્યાં કોઈ પણ અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા વિના કે વ્રત વિના બ્રાહ્મણ નહોતો.
તથૈવ તૌ મહાભાગૌ સોઽપશ્યચ્છંસિતવ્રતૌ। યાજોપયાજૌ બ્રહ્મર્ષી ભ્રાતરૌ પૃષતાત્મજઃ
ત્યાં તેણે બે મહાન ભાઈઓ, યજ અને ઉપયજ, જે ઋષિપુત્ર હતા અને વ્રતમાં સ્થિર હતા, તેમને જોયા.
સંહિતાધ્યયને યુક્તૌ ગોત્રતશ્ચાપિ કાશ્યપૌ। અરણ્યે યુક્તરૂપૌ તૌ બ્રાહ્મણાવૃષિસત્તમૌ
સંહિતાના પાઠમાં તત્પર અને કાશ્યપ ગોત્રના, એ બંને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો જંગલમાં યોગ્ય વેશમાં હતા.
સ ઉપામન્ત્રયામાસ સર્વકામૈરતન્દ્રિતઃ। બુદ્ધ્વા તયોર્બલં બુદ્ધિં કનીયાંસમુપહ્વરે
પછી તેણે તમામ ઈચ્છાઓ માટે અવિરત પ્રયત્ન કરી, બંનેની શક્તિ અને બુદ્ધિ જાણી, ખાસ કરીને નાના ભાઈને આશ્રમમાં મળવા ગયો.
પ્રપેદે છન્દયન્કામૈરુપયાજં ધૃતવ્રતમ્। ગુરુશુશ્રૂષણે યુક્તઃ પ્રિયકૃત્સર્વકામદમ્
એ પોતાની ઇચ્છાઓ પૂરી કરવા માટે યજ્ઞ કરાવવાની ઈચ્છા સાથે, ધૃઢ વ્રત ધરાવતા ઉપયાજ પાસે ગયો; ગુરુની સેવા માટે સમર્પિત, સૌને ખુશ રાખનાર અને સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરી શકનાર હતો.
પાદ્યેનાસનદાનેન તથાઽર્ઘ્યેણ ફલૈશ્ચ તમ્। અર્હયિત્વા યથાન્યાયમુપયાજોઽબ્રવીત્તતઃ
પગ ધોવા માટે પાણી, બેઠાડો, અર્ઘ્ય અને ફળોથી યોગ્ય રીતે ઉપયાજનું સન્માન કર્યું; પછી ઉપયાજે તેને કહ્યું.
યેન કાર્યવિશેષેણ ત્વમસ્માનભિકાઙ્ક્ષસે। કૃતશ્ચાયં સમુદ્યોગસ્તદ્બ્રવીતુ ભવાનિતિ
કઈ ખાસ કામ માટે તમે અમને શોધો છો અને કયા કારણથી આ પ્રયત્ન કર્યો છે? કૃપા કરીને એ જણાવો.
સ બુદ્ધ્વા પ્રીતિસંયુક્તમૃષીણામુત્તમં તદા। ઉવાચ છન્દયન્કામૈર્દ્રુપદઃ સ તપસ્વિનમ્
ઋષિઓની ખુશી જાણીને, દ્રુપદે તપસ્વીને પોતાની ઇચ્છા રજૂ કરવા માટે કહ્યું.