અપયાતેષુ પાર્થેષુ ત્રયસ્તેઽભ્યાયયૂ રથાઃ। કૃતવર્મા કૃપો દ્રૌણિઃ સાયાહ્ને રુધિરોક્ષિતમ્
પાંડવો જતાં રહ્યા પછી, ત્રણ રથ—કૃતવર્મા, કૃપા અને દ્રૌણિપુત્ર—સાંજના સમયે લોહીથી રંજાઈને આવ્યા.
સમેત્ય દદૃશુર્ભૂમૌ પતિતં રણમૂર્ધનિ। પ્રતિજજ્ઞે દૃઢક્રોધો દ્રૌણિર્યત્ર મહારથઃ
મળીને તેઓએ યુદ્ધના મેદાનમાં પડેલા નેતાને જોયો; ત્યાં મહારથી દ્રૌણિપુત્રે ઘનિષ્ઠ ક્રોધથી પ્રતિજ્ઞા લીધી.
અહત્વા સર્વપાઞ્ચાલાન્ધૃષ્ટદ્યુમ્નપુરોગમાન્। પાણ્ડવાંશ્ચ સહામાત્યાન્ન વિમોક્ષ્યામિ દંશનં
ધૃષ્ટદ્યુમ્નના નેતૃત્વમાં બધા પંચાલો અને પાંડવો તથા તેમના મંત્રીઓનો વધ કર્યા વિના હું મારા ક્રોધને શાંત નહીં કરું.
યત્રૈવમુક્ત્વા રાજાનમપક્રમ્ય ત્રયો રથાઃ। સૂર્યાસ્તમનવેલાયામાસેદુસ્તે મહદ્વનમ્
આ રીતે કહીને, ત્રણેય રથ રાજાને છોડીને, સૂર્યાસ્ત સમયે મોટા જંગલમાં પ્રવેશ્યા.
ન્યગ્રોધસ્યાથ મહતો યત્રાધસ્તાદ્વ્યવસ્થિતાઃ। તતઃ કાકાન્બહૂન્રાત્રૌ દૃષ્ટ્વોલૂકેન હિંસિતાન્
મોટા વટવૃક્ષની નીચે, જ્યાં બધા બેઠા હતા, ત્યાં રાત્રે ઘણા કાગળાઓને ઉલ્લૂએ ઘાયલ કર્યા હતા.
દ્રૌણિઃ ક્રોધસમાવિષ્ટઃ પિતુર્વધમનુસ્મરન્। પાઞ્ચાલાનાં પ્રસુપ્તાનાં વધં પ્રતિ મનો દધે
દ્રૌણિ ગુસ્સાથી ભરાઈને, પિતાના મૃત્યુને યાદ કરીને, પાંચાલો અને તેમના સાથીઓને ઊંઘમાં મારવાનો વિચાર કરવા લાગ્યો.
ગત્વા ચ શિબિરદ્વારિ દુર્દર્શં તત્ર રાક્ષસમ્। ઘોરરૂપમપશ્યત્સ દિવામાવૃત્ય ધિષ્ઠિરમ્
શિબિરના દરવાજા પાસે પહોંચીને, તેણે ત્યાં એક ભયાનક રાક્ષસ જોયો, જે ભયાનક રૂપે આકાશ અને ધરતીને ઢાંકી રહ્યો હતો.
તેન વ્યાઘાતમસ્ત્રાણાં ક્રિયમાણમવેક્ષ્ય ચ। દ્રૌણિર્યત્ર વિરૂપાક્ષં રુદ્રમારાધ્ય સત્વરઃ
તે રાક્ષસ દ્વારા શસ્ત્રોનો વિનાશ થતો જોઈને, દ્રૌણિએ જ્યાં વિકૃત આંખો ધરાવતો રુદ્ર ઝડપથી પૂજાયો હતો, ત્યાં દ્રષ્ટિ કરી.
પ્રસુપ્તાન્નિશિ વિશ્વસ્તાન્ધૃષ્ટદ્યુમ્નપુરોગમાન્। પાઞ્ચાલાન્સપરીવારાન્દ્રૌપદેયાંશ્ચ સર્વશઃ
રાત્રે, જ્યારે બધા નિર્દોષ ઊંઘી રહ્યા હતા, ત્યારે ધૃષ્ટદ્યુમ્નના નેતૃત્વ હેઠળના પાંચાલો, તેમના પરિવારજનો અને દ્રૌપદીના બધા પુત્રો મારાયા.
કૃતવર્મણા ચ સહિતઃ કૃપેણ ચ નિજઘ્નિવાન્। યત્રામુચ્યન્ત તે પાર્થાઃ પઞ્ચ કૃષ્ણબલાશ્રયાત્
કૃતવર્મા અને કૃપાચાર્ય સાથે મળીને, દ્રૌણિએ બધાને મારી નાખ્યા; ત્યાં માત્ર પાંચ પાંડવો કૃષ્ણના બળથી બચી ગયા.
સાત્યકિશ્ચ મહેષ્વાસઃ શેષાશ્ચ નિધનં ગતાઃ। પાઞ્ચાલાનાં પ્રસુપ્તાનાં યત્ર દ્રોણસુતાદ્વધઃ
મહાન ધનુર્ધર સાથીકી અને બાકીના બધા પણ મૃત્યુ પામ્યા; ત્યાં દ્રોણપુત્રે ઊંઘતા પાંચાલોનો વિનાશ કર્યો હતો.
ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્ય સૂતેન પાણ્ડવેષુ નિવેદિતઃ। દ્રૌપદી પુત્રશોકાર્તા પિતૃભ્રાતૃવધાર્દિતા
ધૃષ્ટદ્યુમ્નના રથચાલકે પાંડવોને આ દુઃખદ સમાચાર આપ્યા; દ્રૌપદી પોતાના પુત્રો, પિતા અને ભાઈઓના શોકથી વ્યાકુળ થઈ.
કૃતાનશનસંકલ્પા યત્ર ભર્તૃનુપાવિશત્। દ્રૌપદીવચનાદ્યત્ર ભીમો ભીમપરાક્રમઃ
તેણીએ અનશન કરવાનો સંકલ્પ કર્યો અને પતિઓની બાજુએ જઈને બેઠી; દ્રૌપદીના વચનથી ભીમ, જે ભયાનક પરાક્રમી હતો—
પ્રિયં તસ્યાશ્ચિકીર્ષન્વૈ ગદામાદાય વીર્યવાન્। અન્વધાવત્સુસંક્રુદ્ધો ભારદ્વાજં ગુરોઃ સુતમ્
તેણે દ્રૌપદીને પ્રસન્ન કરવા માટે ગદા ઉપાડી અને ખૂબ ગુસ્સામાં ભરાઈ, ગુરુ દ્રોણના પુત્ર ભારદ્વાજનો પીછો કર્યો.
ભીમસેનભયાદ્યત્ર દૈવેનાભિપ્રચોદિતઃ। અપાણ્ડવાયેતિ રુષા દ્રૌણિરસ્ત્રમવાસડદત્
ભીમસેનના ભયથી અને દૈવના પ્રેરણાથી, દ્રૌણિએ ગુસ્સામાં આવીને કહ્યું, 'પાંડવો પર નહીં!' અને એક અસ્ત્ર છોડ્યું.
મૈવમિત્યબ્રવીત્કૃષ્ણઃ શમયંસ્તસ્ય તદ્વચઃ। યત્રાસ્ત્રમસ્ત્રેણ ચ તચ્છમયામાસ ફાલ્ગુનઃ
કૃષ્ણે કહ્યું, 'આવું ના કર,' અને તેના વચનોને શાંત કર્યા; ત્યારબાદ અર્જુને એ અસ્ત્રને બીજા અસ્ત્રથી નિષ્ફળ બનાવ્યું.
દ્રૌણેશ્ચ દ્રોહબુદ્ધિત્વં વીક્ષ્ય પાપાત્મનસ્તદા। દ્રૌણિદ્વૈપાયનાદીનાં શાપાશ્ચાન્યોન્યકારિતાઃ
તે સમયે દ્રૌણિની દગાખોરી જોઈને, દ્રૌણિ, વ્યાસ અને અન્ય મહાનુભાવો વચ્ચે શાપો આપમેળે લાગુ પડ્યા.
મણિં તથા સમાદાય દ્રોણપુત્રાન્મહારથાત્। પાણ્ડવાઃ પ્રદદુર્હૃષ્ટા દ્રૌપદ્યૈ જિતકાશિનઃ
પછી પાંડવો એ મહારથી દ્રોણપુત્ર પાસેથી મણિ લઈ, વિજયી થઈને આનંદપૂર્વક દ્રૌપદીને આપ્યો.
એતદ્વૈ દશમં પર્વ સૌપ્તિકં સમુદાહૃતમ્। અષ્ટાદશાસ્મિન્નદ્યાયાઃ પર્વમ્યુક્તા મહાત્મના
આ દશમું પુસ્તક, સૌપ્તિક પર્વ, આમ વર્ણવાયું છે; આ અઢારમું પર્વમાં મહાન ઋષિએ અધ્યાયોની ગણતરી કરી છે.
શ્લોકાનાં કથિતાન્યત્ર શતાન્યષ્ટૌ પ્રસંખ્યયા। શ્લોકાશ્ચ સપ્તતિઃ પ્રોક્તા મુનિના બ્રહ્મવાદિના
અહીં કુલ આઠસો શ્લોકો ગણાય છે; અને બ્રહ્મજ્ઞાની મુનિએ સિત્તેર શ્લોકો ઉચ્ચાર્યા છે.
સૌપ્તિકૈષીકસંબન્ધે પર્વણ્યુત્તમતેજસી। અત ઊર્ધ્વમિદં પ્રાહુઃ સ્ત્રીપર્વ કરુણોદયમ્
સૌપ્તિક અને ઈષીકાના સંબંધમાં આ તેજસ્વી પર્વ છે; ત્યારબાદ સ્ત્રી પર્વ, એટલે દયાનો ઉદય, વર્ણવાય છે.
પુત્રશોકાભિસંતપ્તઃ પ્રજ્ઞાચક્ષુર્નરાધિપઃ। કૃષ્ણોપનીતાં યત્રાસાવાયસીં પ્રતિમાં દૃઢાં
પુત્રશોકથી વિહ્વળ અને જ્ઞાન-દ્રષ્ટિ ગુમાવેલા રાજાએ ત્યાં કૃષ્ણ લાવેલી મજબૂત લોખંડની પ્રતિમા જોઈ.
ભીમસેનદ્રોહબુદ્ધિર્ધૃતરાષ્ટ્રો બભઞ્જહ। તથા શોકાભિતપ્તસ્ય ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય ધીમતઃ
ભીમસેનની દગાખોર મનોભાવથી ધૃતરાષ્ટ્રનું મન તૂટી ગયું; એ રીતે વિદ્વાન ધૃતરાષ્ટ્ર દુઃખમાં ડૂબી ગયા.
સંસારદહનં બુદ્ધ્યા હેતુભિર્મોક્ષદર્શનૈઃ। વિદુરેણ ચ યત્રાસ્ય રાજ્ઞ આશ્વાસનં કૃતમ્
જ્યાં વિદુરે રાજાને સંસારના દુઃખની આગમાં સળગતા જોઈને, મુક્તિના ઉપદેશ અને સમજદારીભર્યા શબ્દોથી તેને શાંત કર્યા.
ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય ચાત્રૈવ કૌરવાયોધનં તથા। સાન્તઃપુરસ્ય ગમનં શોકાર્તસ્ય પ્રકીર્તિતમ્
અહીં ધૃતરાષ્ટ્ર અને કૌરવ યુયુત્સુ તથા આખા રાજમહેલના દુઃખી લોકોના વિદાયનું વર્ણન પણ કરવામાં આવ્યું છે.
વિલાપો વીરપત્નીનાં યત્રાતિકરુણઃ સ્મૃતઃ। ક્રોધાવેશઃ પ્રમોહશ્ચ ગાન્ધારીધૃતરાષ્ટ્રયોઃ
અહીં વીરપત્નીઓનો અત્યંત કરુણ વિલાપ, અને ગાંધારી તથા ધૃતરાષ્ટ્રના ક્રોધ અને મુંઝવણનું પણ સ્મરણ થાય છે.
યત્ર તાન્ક્ષત્રિયાઃ શૂરાન્સઙ્ગ્રામેષ્વનિવર્તિનઃ। પુત્રાન્ભ્રાતૃન્પિતૄંશ્ચૈવ દદૃશુર્નિહતાન્રણે
જ્યાં ક્ષત્રિયોએ યુદ્ધમાં ક્યારેય પીઠ ન ફેરવનારા પોતાના પુત્રો, ભાઈઓ અને પિતાઓને રણભૂમિ પર પડેલા જોયા.
પુત્રપૌત્રવધાર્તાયાસ્તથાત્રૈવ પ્રકીર્તિતા। ગાન્ધાર્યાશ્ચાપિ કૃષ્ણેન ક્રોધોપશમનક્રિયા
અહીં ગાંધારીના પુત્ર અને પૌત્રના મૃત્યુથી થયેલા દુઃખનું વર્ણન છે અને કૃષ્ણે તેના ક્રોધને શમાવવા જે પ્રયત્ન કર્યો તેનો પણ ઉલ્લેખ છે.
યત્ર રાજા મહાપ્રાજ્ઞઃ સર્વધર્મભૃતાં વરઃ। રાજ્ઞાંતાનિ શરીરાણિ દાહયામાસ શાસ્ત્રતઃ
જ્યાં મહાપંડિત અને સર્વ ધર્મ પાળનારા રાજાએ રાજાઓના મૃતદેહોનું શાસ્ત્રોક્ત રીતે દાહવિધિ કરી.
તોયકર્મણિ ચારબ્ધે રાજ્ઞામુદકદાનિકે। ગૂઢોત્પન્નસ્ય ચાખ્યાનં કર્ણસ્ય પૃથયાત્મનઃ
જ્યારે રાજાઓ માટે પાણી આપવાની વિધિ શરૂ થઈ, ત્યારે પ્રથા પુત્ર કર્ણના ગુપ્ત જન્મનું રહસ્ય ખુલ્યું.