યુધિષ્ઠિરો રથશ્રેષ્ઠઃ સર્વત્ર તુ ધનઞ્જયઃ। પ્રથિતઃ સાગરાન્તાયાં રથયૂથપયૂથપઃ
યુધિષ્ઠિર રથ ચલાવનારા શૂરવીરોમાં શ્રેષ્ઠ ગણાતા, પણ ધનંજય તો સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ અને સમુદ્રની સીમા સુધીના મહાન રથીઓમાં અગ્રગણ્ય હતા.
બુદ્ધિયોગબલોત્સાહઃ સર્વાસ્ત્રેષુ ચ નિષ્ઠિતઃ। અસ્ત્રે ગુર્વનુરાગે ચ વિશિષ્ટોઽભવદર્જુનઃ
અર્જુન બુદ્ધિ, ધ્યાન, બળ અને ઉત્સાહથી દરેક શસ્ત્રમાં નિપુણ હતો અને પોતાના ગુરુ પ્રત્યેની ભક્તિમાં પણ સૌને વટાવી ગયો હતો.
તુલ્યેષ્વસ્ત્રોપદેશેષુ સૌષ્ઠવેન ચ વીર્યવાન્। એકઃ સર્વકુમારાણાં બભૂવાતિરથોઽર્જુનઃ
બધા રાજકુમારોને શસ્ત્રવિદ્યાની સમાન શિક્ષા મળી હતી, છતાં માત્ર અર્જુન જ પોતાની કળાથી સર્વશ્રેષ્ઠ રથીઓમાં ગણાયો.
પ્રાણાધિકં ભીમસેનં કૃતવિદ્યં ધનઞ્જયમ્। ધાર્તરાષ્ટ્રા દુરાત્માનો નામૃષ્યન્ત પરસ્પરમ્
ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો દુષ્ટ મનવાળા હતા; તેઓ ભીમસેનને, જે સૌને જીવથી પણ વધુ પ્રિય હતો, ધનંજયને કે જેઓ વિદ્યા પ્રાપ્ત કરી ચૂક્યા હતા, કે એકબીજાને પણ સહન કરી શકતા નહોતા.
તાંસ્તુ સર્વાન્સમાનીય સર્વવિદ્યાસ્ત્રશિક્ષિતાન્। દ્રોણઃ પ્રહરણજ્ઞાને જિજ્ઞાસુઃ પુરુષર્ષભઃ
પછી દ્રોણાચાર્યે બધા રાજકુમારોને, જેઓ સર્વવિધા વિદ્યા અને શસ્ત્રોમાં પારંગત થયા હતા, એકઠા કર્યા અને તેમના શસ્ત્રજ્ઞાનની કસોટી લેવા ઇચ્છી.
કૃત્રિમં ભાસમારોપ્ય વૃક્ષાગ્રે શિલ્પિભિઃ કૃતમ્। અવિજ્ઞાતં કુમારાણાં લક્ષ્યભૂતમુપાદિશત્
દ્રોણાચાર્યે શિલ્પીઓને કહી એક કૃત્રિમ પક્ષી વૃક્ષની ડાળ પર બાંધી, જે રાજકુમારોને ખબર નહોતી, અને તેને નિશાન તરીકે નક્કી કર્યું.
શીઘ્રં ભન્તઃ સર્વેઽપિ ધનૂંષ્યાદાય સર્વશઃ। ભાસમેતં સમુદ્દિશ્ય તિષ્ઠધ્વં સન્ધિતેષતઃ
તમે બધા ઝડપથી તમારું ધનુષ્ય લો, આ પક્ષી પર નિશાન સાધો અને તીરો ચડાવી, મારી આજ્ઞાની રાહ જુઓ.
મદ્વાક્યસમકાલં તુ શિરોઽસ્ય વિનિપાત્યતામ્। એકૈકશો નિયોક્ષ્યામિ તથા કુરુત પુત્રકાઃ
મારી આજ્ઞા મળતાં, તમે દરેકે એક પછી એક એ પક્ષીનું માથું તીરે મારી નીચે પાડી દો; પુત્રો, હું જે કહું એ પ્રમાણે કરો.
તતો યુધિષ્ઠિરં પૂર્વમુવાચાઙ્ગિરસાં વરઃ। સંધત્સ્વ બામં દુર્ધર્ષ મદ્વાક્યાન્તે વિમુઞ્ચતમ્
પછી દ્રોણાચાર્યે સૌપ્રથમ યુધિષ્ઠિરને કહ્યું: 'મજબૂત મનવાળા, તું ધનુષ્ય ચડાવ અને મારી આજ્ઞા મળતાં તીર છોડ.'
તતો યુધિષ્ઠિરઃ પૂર્વં ધનુર્ગૃહ્ય પરન્તપઃ। તસ્થૌ ભાસં સમુદ્દિશ્ય ગુરુવાક્યપ્રચોદિતઃ
યુધિષ્ઠિરે, શત્રુઓને હરાવનાર, ગુરુના શબ્દોથી પ્રેરાઈ, સૌપ્રથમ ધનુષ્ય હાથમાં લીધું અને પક્ષી પર નિશાન સાધીને ઊભો રહ્યો.
તતો વિતતધન્વાનં દ્રોણસ્તં કુરુનન્દનમ્। સ મુહૂર્તાદુવાચેદં વચનં ભરતર્ષભ
પછી દ્રોણાચાર્યે, ધનુષ્ય તાણીને ઊભેલા તે કુરુકુળના વંશજને પૂછ્યું: 'હે ભરતકુળના શિરમોર, શું તું વૃક્ષની ડાળ પર બેઠેલું એ પક્ષી જોઈ શકે છે?'
પશ્યસિ ત્વં દ્રુમાગ્રસ્થં ભાસં નરવરાત્મજ। પશ્યામીત્યેવમાચાર્યં પ્રત્યુવાચ યુધિષ્ઠિરઃ
યુધિષ્ઠિરે ગુરુને જવાબ આપ્યો: 'હું એ પક્ષી જોઈ રહ્યો છું, ગુરુજી.'
સ મુહૂર્તાદિવ પુનર્દ્રોણસ્તં પ્રત્યભાષત। અથ વૃક્ષમિમં માં વા ભ્રાતૄન્વાઽપિ પ્રપશ્યસિ
થોડા સમય પછી દ્રોણાચાર્યે ફરી પૂછ્યું: 'શું તું આ વૃક્ષ, મને કે તારા ભાઈઓને પણ જોઈ શકે છે?'
તમુવાચ સ કૌન્તેયઃ પશ્યામ્યેનં નવસ્પતિમ્। ભન્તં ચ તથા ભ્રાતૄન્ભાસં ચેતિ પુનઃપુનઃ
કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિરે જવાબ આપ્યો: 'હું આ વૃક્ષ, તમને, મારા ભાઈઓને અને એ પક્ષીને પણ જોઈ રહ્યો છું,' અને એ જ વાત વારંવાર કહી.
તમુવાચાપસર્પેતિ દ્રોણોઽપ્રીતમના ઇવ। નૈતચ્છક્યં ત્વયા વેદ્ધું લક્ષ્યમિત્યેવ કુત્સયન્
દ્રોણાચાર્યે, મનમાં અસંતોષ સાથે, તેને બાજુએ જવા કહ્યું અને કહ્યું: 'તું એ નિશાન ભેદી શકતો નથી,' એમ કહી તેને ઠપકો આપ્યો.
તતો દુર્યોધનાદીંસ્તાન્ધાર્તરાષ્ટ્રાન્મહાયશાઃ। તેનૈવ ક્રમયોગેન જિજ્ઞાસુઃ પર્યપૃચ્છત
પછી મહાન યશસ્વી દ્રોણાચાર્યે એ જ ક્રમમાં દુર્યોધન અને અન્ય ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોને પણ એ જ રીતે પરીક્ષા માટે પ્રશ્નો પૂછ્યા.
અન્યાંશ્ચ શિષ્યાન્ભીમાદીન્રાજ્ઞશ્ચૈવાન્યદેશજાન્। યદા ચ સર્વે તત્સર્વં પશ્યામ ઇતિ કુત્સિતાઃ
બીજાં શિષ્યો જેમ કે ભીમ અને અન્ય રાજાઓ પણ, જ્યારે આપણે બધા આ જોઈએ છીએ, ત્યારે અમને એ બહુ શરમજનક લાગે છે.
તતો ધનઞ્જયં દ્રોણઃ સ્મયમાનોઽભ્યભાષત। ત્વયેદાનીં પ્રહર્તવ્યમેતલ્લક્ષ્યં વિલોક્યતામ્
પછી દ્રોણાચાર્યે સ્મિત કરીને ધનંજયને કહ્યું: 'હવે તું આ નિશાન પર બાણ ચલાવ; જરા ધ્યાનથી જોઈ લે.'
મદ્વાક્યસમકાલં તે મોક્તવ્યોઽત્ર ભવેચ્છરઃ। વિતત્ય કાર્મુકં પુત્ર તિષ્ઠ તાવન્મુહૂર્તકમ્
'મારા કહેતાં જ તારે અહીં બાણ છોડવું છે. બાંધ તારો ધનુષ્ય, બેટા, અને થોડીવાર તૈયાર ઊભો રહી.'
એવમુક્તઃ સવ્યસાચી મણ્ડલીકૃતકાર્મુકઃ। તસ્થૌ ભાસં સમુદ્દિશ્ય ગુરુવાક્યપ્રચોદિતઃ
આ રીતે ગુરુએ કહ્યું ત્યારે સવ્યસાચી ધનુષ્ય ખેંચીને, ગુરુના આજ્ઞાથી, પક્ષી તરફ નિશાન લગાવીને ઊભો રહ્યો.
મુહૂર્તાદિવ તં દ્રોણસ્તથૈવ સમભાષત। પશ્યસ્યેનં સ્થિતં ભાસં દ્રુમં મામપિ ચાર્જુન
થોડીવાર પછી દ્રોણાચાર્યે ફરી એ જ રીતે પૂછ્યું: 'અર્જુન, તને એ પક્ષી, વૃક્ષ અને મને પણ દેખાય છે ને?'
પશ્યામ્યેકં ભાસમિતિ દ્રોણં પાર્થોઽભ્યભાષત। ન તુ વૃક્ષં ભવન્તં વા પશ્યામીતિ ચ ભારત
પાર્થએ દ્રોણાચાર્યને જવાબ આપ્યો: 'મને તો ફક્ત એ પક્ષી જ દેખાય છે, વૃક્ષ કે આપને હું નથી જોઈ શકતો.'
તતઃ પ્રીતમના દ્રોણો મુહૂર્તાદિવ તં પુનઃ। પ્રત્યભાષત દુર્ધર્ષઃ પાણ્ડવાનાં મહારથમ્
પછી દ્રોણાચાર્ય ખૂબ ખુશ થઈને, પાંડવોના મહાન રથિયાર અર્જુનને ફરીથી થોડા સમય પછી બોલાવ્યા.
ભાસં પશ્યસિ યદ્યેનં તથા બ્રૂહિ પુનર્વચઃ। શિરઃ પશ્યામિ ભાસસ્ય ન ગાત્રમિતિ સોઽબ્રવીત્
'જો તને એ પક્ષી દેખાય છે તો ફરીથી સાચું કહું, શું દેખાય છે?' અર્જુને કહ્યું: 'મને તો ફક્ત પક્ષીનું માથું જ દેખાય છે, શરીર નથી દેખાતું.'
અર્જુનેનૈવમુક્તસ્તુ દ્રોણો હૃષ્ટતનૂરુહઃ। મુઞ્ચસ્વેત્યબ્રવીત્પાર્થં સ મુમોચાવિચારયન્
આ રીતે અર્જુને કહ્યું ત્યારે દ્રોણાચાર્ય આનંદથી રોમાંચિત થઈ ગયા અને કહ્યું: 'હવે છોડ બાણ.' અર્જુને કોઈ વિચાર કર્યા વિના તરત જ બાણ છોડ્યું.
તતસ્તસ્ય ગસ્થસ્ય ક્ષુરેણ નિશિતેન ચ। શિર ઉત્કૃત્ય તરસા પાતયામાસ પાણ્ડવઃ
પછી પાંડુપુત્રે ઝડપથી તીક્ષ્ણ બાણથી એ પક્ષીનું માથું કાપીને નીચે પાડી દીધું.
તસ્મિન્કર્મણિ સંસિદ્ધે પર્યષ્વજત પાણ્ડવમ્। મેને ચ દ્રુપદં સઙ્ખ્યે સાનુબન્ધં પરાજિતમ્
આ વિદ્યા પૂર્ણ થતાં દ્રોણાચાર્યે પાંડવને ભેટી લીધા અને મનમાં drupada અને તેના સાથીઓને યુદ્ધમાં હરાવ્યા ગણ્યા.
કસ્ય ચિત્ત્વથ કાલસ્ય સશિષ્યોઽઙ્ગિરસાં વરઃ। જગામ ગઙ્ગામભિતો મજ્જિતું ભરતર્ષભ
થોડા સમય પછી, અંગિરસ વંશના શ્રેષ્ઠ દ્રોણાચાર્ય પોતાના શિષ્યો સાથે ગંગા નદીમાં સ્નાન કરવા ગયા.
અવગાઢમથો દ્રોણં સલિલે સલિલેચરઃ। ગ્રાહો જગ્રાહ બલવાઞ્જઙ્ઘાન્તે કાલચોદિતઃ
જ્યારે દ્રોણાચાર્ય પાણીમાં ઊતરી ગયા, ત્યારે એક જોરદાર મગર, સમયની ઈચ્છાથી, તેમના પગને પકડી બેઠો.
સ સમર્થોઽપિ મોક્ષાય શિષ્યાન્સર્વાનચોદયત્। ગ્રાહં હત્વા તુ મોક્ષ્યધ્વં મામિતિ ત્વરયન્નિવ
દ્રોણાચાર્યે પોતે છૂટવા સક્ષમ હોવા છતાં, બધા શિષ્યોને કહ્યું: 'મગરને મારીને મને જલદી છૂટકારો આપો,' એમ તેઓ તાકીદ કરતા હતા.