ભુક્ત એવ તુ કૌન્તેયો નાસ્યાદન્યત્ર વર્તતે। હસ્તસ્તેજસ્વિનસ્તસ્ય અનુગ્રહણકારણાત્
કૌંતેયે ભોજન પૂરું કર્યા પછી હાથ બીજે ક્યાંય ન ગયો; તેજસ્વી હાથ કૃપાથી જ ચાલ્યો.
તદભ્યાસકૃતં મત્વા રાત્રાવપિ સ પાણ્ડવઃ। યોગ્યાં ચક્રે મહાબાહુર્ધનુષા પાણ્ડુનન્દનઃ
આને અભ્યાસ માની, પાંડુનંદન મહાબાહુએ રાત્રે પણ ધનુષ્યથી યોગ્ય અભ્યાસ કર્યો.
તસ્ય જ્યાતલનિર્ઘોષં દ્રોણઃ શુશ્રાવ ભારત। ઉપેત્ય ચૈનમુત્થાય પરિષ્વજ્યેદમબ્રવીત્
દ્રોણે તેના ધનુષ્યનો ગર્જનાસમાન અવાજ સાંભળ્યો, હે ભારત, અને નજીક જઈને ઊભા રહીને તેને હળવે હૃદયથી વળગી પડ્યા અને કહ્યું:
પ્રયતિષ્યે તથા કર્તું યથા નાન્યો ધનુર્ધરઃ। ત્વત્સમો ભવિતા લોકે સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે
હું એ રીતે પ્રયત્ન કરીશ કે દુનિયામાં બીજો કોઈ પણ ધનુર્ધર તારી બરાબરી ન કરી શકે; આ હું તને સાચું કહું છું.
તતો દ્રોણોઽર્જુનં ભૂયો હયેષુ ચ ગજેષુ ચ। રથેષુ ભૂમાવપિ ચ રણશિક્ષામશિક્ષયત્
પછી દ્રોણે અર્જુનને ઘોડા, હાથી, રથ અને જમીન પર યુદ્ધકલા વધુ શીખવાડી.
ગદાયુદ્ધેઽસિચર્યાયાં તોમરપ્રાસશક્તિષુ। દ્રોણઃ સંકીર્ણયુદ્ધે ચ શિક્ષયામાસ કૌરવાન્
દ્રોણે કૌરવોને ગદા-યુદ્ધ, તલવાર ચલાવવી, ભાલા, શૂળ અને મિશ્ર યુદ્ધની રીતો પણ શીખવાડી.
તસ્ય તત્કૌશલં શ્રુત્વા ધનુર્વેદજિઘૃક્ષવઃ। સજાનો રાજપુત્રાશ્ચ સમાજગ્મુઃ સહસ્રશઃ
તેના કુશળતાની વાત સાંભળી, ધનુર્વેદ શીખવા ઇચ્છુક હજારો રાજકુમારો અને રાજપુત્રો ત્યાં એકઠા થયા.
તાન્સર્વાઞ્શિક્ષયામાસ દ્રોણઃ શસ્ત્રભૃતાં વરઃ।' તતો નિષાદરાજસ્ય હિરણ્યધનુષઃ સુતઃ। એકલવ્યો મહારાજ દ્રોણમભ્યાજગામ હ
શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ દ્રોણે તેમને બધાને શીખવ્યા; પછી, રાજા, નિષાદરાજ હિરણ્યધનુનો પુત્ર એકલવ્ય દ્રોણ પાસે આવ્યો.
ન સ તં પ્રતિજગ્રાહ નૈષાદિરિતિ ચિન્તયન્। શિષ્યં ધનુષિ ધર્મજ્ઞસ્તેષામેવાન્વવેક્ષયા
પણ દ્રોણે તેને નિષાદજાતનો વિચાર કરીને શિષ્ય તરીકે સ્વીકાર્યો નહીં; ધનુષ્યના ધર્મને જાણનારા દ્રોણે માત્ર પોતાના પસંદ કરેલા શિષ્યોને જ શીખવવાનો વિચાર કર્યો.
શિષ્યોઽસિ મમ નૈષાદે પ્રયોગે બલત્તરઃ। નિવર્તસ્વ ગૃહાનેવ અનુજ્ઞાતોઽસિ નિત્યશઃ
નિષાદ, તું મારો શિષ્ય નથી; તું શસ્ત્રપ્રયોગમાં ઉત્તમ છે. હવે તું ઘરે પાછો જા, મારી તરફથી તને હંમેશા મંજૂરી છે.
સ તુ દ્રોણસ્ય શિરસા પાદૌ ગૃહ્ય પરન્તપઃ। અરણ્યમનુસંપ્રાપ્ય કૃત્વા દ્રોણં મહીમયમ્
પણ તે પરાક્રમી, દ્રોણના પગે માથું ઝુકાવી, જંગલમાં ગયો અને માટીથી દ્રોણની પ્રતિમા બનાવી.
તસ્મિન્નાચાર્યવૃત્તિં ચ પરમામાસ્થિતસ્તદા। ઇષ્વસ્ત્રે યોગમાતસ્થે પરં નિયમમાસ્થિતઃ
ત્યાં તેણે શ્રેષ્ઠ શિષ્યની સેવા સ્વીકારી અને કડક નિયમો રાખીને ધનુર્વિદ્યા શીખવામાં પોતાને સમર્પિત કર્યો.
પરયા શ્રદ્ધયોપેતો યોગેન પરમેણ ચ। વિમોક્ષાદાનસન્ધાને લઘુત્વં પરમાપ સઃ
ઉચ્ચ શ્રદ્ધા અને ઘનિષ્ઠ ધ્યાનથી, તેણે તીરો છોડવામાં, ખેંચવામાં અને નિશાન લગાડવામાં અપરંપાર કુશળતા મેળવી.
લાઘવં ચાસ્ત્રયોગં ચ નચિરાત્પ્રત્યપદ્યત।' અથ દ્રોણાભ્યનુજ્ઞાતાઃ કદાચિત્કુરુપાણ્ડવાઃ। રથૈર્વિનિર્યયુઃ સર્વે મૃગયામરિમર્દનાઃ
થોડા સમયમાં જ તેણે હથિયાર ચલાવવાની ચપળતા અને કૌશલ્ય મેળવી લીધું; પછી, દ્રોણની મંજૂરીથી, કુરુ અને પાંડવ સૌ રથમાં બેસી શિકાર માટે નીકળી પડ્યા.
તત્રોપકરણં ગૃહ્ય નરઃ કશ્ચિદ્યદૃચ્છયા। રાજન્નનુજગામૈકઃ શ્વાનમાદાય પાણ્ડવાન્
ત્યાં, રાજા, એક માણસ યદૃચ્છયાથી પોતાના સાધન લઈને પાંડવોની પાછળ ગયો અને સાથે એક કૂતરો પણ લઈ ગયો.
તેષાં વિચરતાં તત્ર તત્તત્કર્મચિકીર્ષયા। શ્વાચરન્સ પથા ક્રીડન્નૈષાદિં પ્રતિ જગ્મિવાન્
પાંડવો ત્યાં ફરતા હતા અને વિવિધ કાર્યો કરવા માંગતા હતા; ત્યારે કૂતરો રસ્તે રમતો રમતો નિષાદ યુવક તરફ ગયો.
સ કૃષ્ણમલદિગ્ધાઙ્ગં કૃષ્ણાજિનજટાઘરમ્। નૈષાદિં શ્વા સમાલક્ષ્ય ભષંસ્તસ્થૌ તદન્તિકે
કૂતરે જોયું કે નિષાદ યુવકના શરીરે કાળું માટી લિપેલું છે, કાળી કૃષ્ણમૃગની ચામડી અને જટાઓ પહેરી છે; તો તે તેની નજીક આવી ભુંકતો ઊભો રહ્યો.
તદા તસ્યાથ ભષતઃ શુનઃ સપ્ત શરાન્મુખે। લાઘવં દર્શન્નસ્ત્રે મુમોચ યુગપદ્યથા
ત્યારે, જ્યારે કૂતરો ભુંકી રહ્યો હતો, તેણે એક સાથે તેના મોઢામાં સાત તીરો છોડ્યા અને પોતાની ધનુર્વિદ્યા બતાવી.
સ તુ શ્વા શરપૂર્ણાસ્યઃ પાણ્ડવાનાજગામ હ। તં દૃષ્ટ્વા પાણ્ડવા વીરાઃ પરં વિસ્મયમાગતાઃ
એ કૂતરો, જેના મોઢું તીરોથી ભરાયું હતું, પાંડવો પાસે આવ્યો; અને પાંડવો એ જોઈને ખૂબ આશ્ચર્યચકિત થયા.
લાઘવં શબ્ધવેધિત્વં દૃષ્ટ્વા તત્પરમં તદા। પ્રેક્ષ્ય તં વ્રીડિતાશ્ચાસન્પ્રશશંસુશ્ચ સર્વશઃ
એ અદભુત ચપળતા અને અવાજ પરથી નિશાન લગાવવાની કળા જોઈને, પાંડવો થોડા શરમાયા પણ સૌએ તેની પ્રશંસા કરી.
તં તતોઽન્વેષમાણાસ્તે વને વનનિવાસિનમ્। દદૃશુઃ પાણ્ડવા રાજન્નસ્યન્તમનિશં શરાન્
પાંડવો જ્યારે વનમાં તેને શોધતા હતા, ત્યારે તેમણે એ વનવાસીને સતત બાણ છોડતા જોયો.
ન ચૈનમભ્યજાનંસ્તે તદા વિકૃતદર્શનમ્। તથૈનં પરિપપ્રચ્છ્રુઃ કો ભવાન્કસ્ય વેત્યુત
તે સમયે તેનું રૂપ બદલાયેલું હોવાથી, પાંડવો તેને ઓળખી શક્યા નહીં. તેથી તેમણે પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો? અને કયા ઘરનાં છો?''
નિષાદાધિપતેર્વીરા હિરણ્યધનુષઃ સુતમ્। દ્રોણશિષ્યં ચ માં વિત્ત ધુર્વેદકૃતશ્રમમ્
મને નિષાદ રાજા હિરણ્યધનુનો પુત્ર અને દ્રોણાચાર્યનો શિષ્ય જાણો, જે કઠિન વેદોનું જ્ઞાન ધરાવે છે.
તે તમાજ્ઞાય તત્ત્વેન પુનરાગમ્ય પાણ્ડવાઃ। યથા વૃત્તં વને સર્વં દ્રોણાયાચખ્યુરદ્ભુતમ્
પાંડવો એ સાચી વાત જાણી વનમાં જે થયું તે બધું આશ્ચર્યથી દ્રોણાચાર્યને કહી આવ્યા.
કૌન્તેયસ્ત્વર્જુનો રાજન્નેકલવ્યમનુસ્મરન્। રહો દ્રોણં સમાસાદ્ય પ્રણયાદિદમબ્રવીત્
કુંતીપુત્ર અર્જુને એકલવ્યાને યાદ કરીને એકાંતમાં દ્રોણાચાર્ય પાસે ગયો અને પ્રેમથી કહ્યું:
નન્વહં પરિરભ્યૈકઃ પ્રીતિપૂર્વમિદં વચઃ। ભવતોક્તો ન મે શિષ્યસ્ત્વદ્વિશિષ્ટો ભવિષ્યતિ
'શ્રદ્ધાપૂર્વક તમે મને ભેટી કહેલું કે, "મારા કોઈ શિષ્ય તારા કરતાં શ્રેષ્ઠ નહીં થાય." શું એ વાત સાચી નથી?'
અથ કસ્માન્મદ્વિશિષ્ટો લોકાદપિ ચ વીર્યવાન્। અન્યોઽસ્તિ ભવતઃ શિષ્યો નિષાદાધિપતેઃ સુતઃ
'તો પછી કેમ હવે નિષાદ રાજાના પરાક્રમી પુત્ર, તમારો બીજો શિષ્ય, મારી કરતાં વધુ કૌશલ્ય ધરાવે છે?'
મુહૂર્તમિવ તં દ્રોણશ્ચિન્તયિત્વા વિનિશ્ચયમ્। સવ્યસાચિનમાદાય નૈષાદિં પ્રતિ જગ્મિવાન્
દ્રોણાચાર્યે થોડો વિચાર કરીને અર્જુનને સાથે લઈ નિષાદ યુવાનને મળવા ગયા.
દદર્શ મલદિગ્ધાઙ્ગં જટિલં ચીરવાસસમ્। એકલવ્યં ધનુષ્પાણિમસ્યન્તમનિશં શરાન્
ત્યારે દ્રોણાચાર્યે એકલવ્યાને માટી લગાવેલી દેહ, જટાવાળું માથું, વાઘા પહેરેલો, હાથમાં ધનુષ્ય લઈને સતત બાણ છોડતો જોયો.
એકલવ્યસ્તુ તં દૃષ્ટ્વા દ્રોણમાયાન્તમન્તિકાત્। અભિગમ્યોપસંગૃહ્ય જગામ શિરસા મહીમ્
દ્રોણાચાર્યને આવતાં જોઈ, એકલવ્યાએ આગળ આવી વિનમ્રતાથી તેમને વંદન કર્યું અને માથું ઝૂકાવ્યું.