સંસ્મરન્સઙ્ગમં ચૈવ વચનં ચૈવ તસ્ય તત્। તતો દ્રુપદમાગમ્ય સખઇપૂર્વમહં પ્રભો
મારી અને તેની મુલાકાત અને વાતો યાદ કરીને, પછી હું, પૂર્વી મિત્રતાથી, દ્રુપદ પાસે ગયો, હે પ્રભુ.
અબ્રુવં પુરુષવ્યાઘ્ર સખાયં વિદ્ધિ મામિતિ। ઉપસ્થિતસ્તુ દ્રુપદં સખિવચ્ચાસ્મિ સઙ્ગતઃ
હું દ્રુપદ પાસે જઈને કહ્યું, 'હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, મને તમારો મિત્ર જાણો.' અને મિત્રની જેમ મળ્યો.
સ માં નિરાકારમિવ પ્રહસન્નિદમબ્રવીત્। અકૃતેયં તવ પ્રજ્ઞા બ્રહ્મન્નાતિસમઞ્જસા
તે મને અજાણ્યા માણસની જેમ હસીને કહ્યું, 'હે બ્રાહ્મણ, તમારી સમજણ યોગ્ય નથી.'
યદાત્થ માં ત્વં પ્રસભં સખા તેઽહમિતિ દ્વિજ। સંગતનીહ જીર્યન્તિ કાલેન પરિજીર્યતઃ
'જ્યારે તમે જોરથી કહ્યું કે હું તમારો મિત્ર છું, હે દ્વિજ, ત્યારે જાણો કે સંબંધો અહીં સમય જતાં જૂના થઈ જાય છે.'
સૌહૃદં મે ત્વયા હ્યાસીત્પૂર્વં સામર્થ્યબન્ધનમ્। નાશ્રોત્રિયઃ શ્રોત્રિયસ્ય નારથી રથિનઃ સખા
'પહેલા અમારી મિત્રતા ક્ષમતા પર આધારિત હતી; અજ્ઞાની માણસ શિખેલા માણસનો મિત્ર બની શકતો નથી, અને રથ વગરનો માણસ રથવાળાનો મિત્ર નથી.'
સામ્યાદ્ધિ સખ્યં ભવતિ વૈષમ્યાન્નોપપદ્યતે। ન સખ્યમજરં લોકે વિદ્યતે જાતુ કસ્યચિત્
'મિત્રતા સમાનતાથી થાય છે; અસમાનતાથી ક્યારેય થતી નથી. દુનિયામાં કોઈની મિત્રતા સદા માટે રહેતી નથી.'
કામો વૈનં વિહરતિ ક્રોધો વૈનં રહત્યુત। મૈવં જીર્ણમુપાસ્સ્વ ત્વં સખ્યં ભવદુપાધિકૃત્
'ઇચ્છા તેને માણે છે અને ક્રોધ તેને છોડે છે. તમે તમારા સ્વાર્થ માટે બનાવેલી આ જૂની મિત્રતાને હવે મજબૂતીથી ન પકડી રાખો.'
આસીત્સખ્યં દ્વિજશ્રેષ્ઠ ત્વયા મેઽર્થનિબન્ધનમ્। નહ્યનાઢ્યઃ સખાઽઽઢ્યસ્ય નાવિદ્વાન્વિદુષઃ સખા
'હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, અમારી મિત્રતા ક્યારેક જરૂરિયાત પર આધારિત હતી. ગરીબ ધનવાનનો મિત્ર નથી અને અજ્ઞાની શિખેલા માણસનો મિત્ર નથી.'
ન શૂરસ્ય સખા ક્લીબઃ સખિપૂર્વં કિમિષ્યતે। ન હિ રાજ્ઞામુદીર્ણાનામેવં ભૂતૈર્નરૈઃ ક્વચિત્
'કાયર માણસ વીરનો મિત્ર નથી, અને આવી મિત્રતા અગાઉ ક્યારેય સ્વીકારવામાં આવતી નથી. શક્તિશાળી રાજાઓ ક્યારેય આવા માણસોને મિત્ર બનાવતા નથી.'
સખ્યં ભવતિ મન્દાત્મઞ્છ્રિયા હીનૈર્ધનચ્યુતૈઃ। નાશ્રોત્રિયઃ શ્રોત્રિયસ્ય નારથી રથિનઃ સખા
'મંદબુદ્ધિ, ધનથી વંચિત અને સંપત્તિ ગુમાવેલા લોકો સાથે મિત્રતા થાય છે. અજ્ઞાની માણસ શિખેલા માણસનો મિત્ર નથી અને રથ વગરનો માણસ રથવાળાનો મિત્ર નથી.'
નારાજા પાર્થિવસ્યાપિ સખિપૂર્વં કિમિષ્યતે। અહં ત્વયા ન જાનામિ રાજ્યાર્થે સંવિદં કૃતામ્
'રાજા નહીં હોય તેવો માણસ રાજાનું મિત્ર બની શકતો નથી, અને આવી મિત્રતા અગાઉ ક્યારેય સ્વીકારાતી નથી. હું તારી સાથે રાજ્ય માટે કોઈ સમજૂતી થયેલી જાણતો નથી.'
એકરાત્રં તુ તે બ્રહ્મન્કામં દાસ્યામિ ભોજનમ્। એવમુક્તસ્ત્વહં તેન સદારઃ પ્રસ્થિતસ્તદા
'હે બ્રાહ્મણ, હું તને એક રાત માટે મનગમતું ભોજન આપીશ.' એમ તેણે કહ્યું, પછી હું પત્ની સાથે ત્યાંથી નીકળી ગયો.
તાં પ્રતિજ્ઞાં પ્રતિજ્ઞાય યાં કર્તાઽસ્મ્યચિરાદિવ। દ્રુપદેનૈવમુક્તોઽહં મન્યુનાઽભિપરિપ્લુતઃ
જે પ્રતિજ્ઞા મેં લીધી છે તે ટૂંક સમયમાં પૂર્ણ કરું એવી મજબૂત ઈચ્છા રાખી, દ્રુપદે આમ કહ્યું ત્યારે હું ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયો.
અભ્યાગચ્છં કુરૂન્ભીષ્મ શિષ્યૈરર્થી ગુણાન્વિતૈઃ। તતોઽહં ભવતઃ કામં સંવર્ધયિતુમાગતઃ
હે ભીષ્મ, પછી હું ગુણવાન અને યોગ્ય શિષ્યો સાથે કુરુઓ પાસે આવ્યો, અને હવે તમારી પાસે પણ મારી ઈચ્છા પૂરી કરવા આવ્યો છું.
ઇદં નાગપુરં રમ્યં બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તે
આ સુંદર નાગપુર તારી સામે છે; મને કહો, હું તારા માટે શું કરું?
અપજ્યં ક્રિયતાં ચાપં સાધ્વસ્ત્રં પ્રતિપાદય। ભુઙ્ક્ષ ભોગાન્ભૃશં પ્રીતઃ પૂજ્યમાનઃ કુરુક્ષયે
એવું ધનુષ્ય બનાવો જે તૂટે નહીં અને ઉત્તમ શસ્ત્રો આપો; કુરુક્ષેત્રમાં સન્માન પામી આનંદથી ભોગ ભોગવો.
કુરૂણામસ્તિ યદ્વિત્તં રાજ્યં ચેદં સરાષ્ટ્રકમ્। ત્વમેવ પરમો રાજા સર્વે વાક્યકરાસ્તવ
કુરુઓનું બધું ધન અને આ આખું રાજ્ય તારી જ માલિકી છે; તું એકલો સર્વોચ્ચ રાજા છે અને બધાને તારી આજ્ઞા માનવી પડે છે.
યચ્ચ તે પ્રાર્થિતં બ્રહ્મન્કૃતં તદિતિ ચિન્ત્યતામ્। દિષ્ટ્યા પ્રાપ્તોઽસિ વિપ્રર્ષે મહાન્મેઽનુગ્રહઃ કૃતઃ
હે બ્રાહ્મણ, તું જે માંગ્યું હતું તે બધું પૂરું થયું છે; હવે એનું ધ્યાન રાખજે. તું અહીં આવ્યો એ મારા માટે બહુ શુભ છે અને મને મોટો ઉપકાર મળ્યો છે.
પ્રતિજગ્રાહ તં ભીષ્મો ગુરું પાણ્ડુસુતૈઃ સહ। પૌત્રાનાદાય તાન્સર્વાન્વસૂનિ વિવિધાનિ ચ
ભીષ્મજીએ પાંડુપુત્રો સાથે ગુરુને સ્વીકાર્યા અને પોતાના બધા પૌત્રો તથા色色 પ્રકારના ધન પણ લાવ્યા.
શિષ્ય ઇતિ દદૌ રાજન્દ્રોણાય વિધિપૂર્વકમ્। તદા દ્રોણોઽબ્રવીદ્વાક્યં ભીષ્મં બુદ્ધિમતાં વરમ્
રાજાએ વિધિવત્ પોતાના પૌત્રોને દ્રોણને શિષ્ય તરીકે સોંપ્યા; પછી દ્રોણે વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ એવા ભીષ્મને કહ્યું.
કૃપસ્તિષ્ઠતિ ચાચાર્યઃ શસ્ત્રજ્ઞઃ પ્રાજ્ઞસંમતઃ। મયિ તિષ્ઠતિ ચેદ્વિપ્રો વૈમનસ્યં ગમિષ્યતિ
કૃપાચાર્ય અહીં શિક્ષક તરીકે છે, શસ્ત્રવિદ્યા જાણે છે અને વિદ્વાનોમાં માન્ય છે; પણ જો બ્રાહ્મણ મારા પાસે રહેશે તો તેને મનમાં દુઃખ થશે.
યુષ્માન્કિંચિચ્ચ યાચિત્વા ધનં સંગૃહ્ય હર્ષિતઃ। સ્વમાશ્રમપદં રાજન્ગમિષ્યામિ યથાગતમ્
હું તમારી પાસે થોડીક વિનંતી કરીને અને ધન મેળવી આનંદથી, રાજા, મારા આશ્રમમાં પાછો જઈશ, જેમ આવ્યો હતો તેમ.
એવમુક્તે તુ વિપ્રેન્દ્રં ભીષ્મઃ પ્રહરતાં વરઃ। અબ્રવીદ્દ્રોણમાચાર્યમુખ્યં શસ્ત્રવિદાં વરમ્
જ્યારે એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે આવું કહ્યું, ત્યારે ભીષ્મ, યુદ્ધમાં શ્રેષ્ઠ, દ્રોણાચાર્યને, શસ્ત્રવિદ્યા જાણનારા ગુરુને, કહ્યું.
કૃપસ્તિષ્ઠતુ પૂજ્યશ્ચ ભર્તવ્યશ્ચ મયા સદા। ત્વં ગુરુર્ભવ પૌત્રાણામાચાર્યસ્ત્વં મતો મમ। પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ પુત્રાંસ્ત્વમસ્ત્રજ્ઞાન્કુરુ વૈ સદા
કૃપાચાર્ય અહીં રહે અને હું હંમેશા તેમનું સન્માન અને સેવા કરું; તું મારા પૌત્રોનો ગુરુ બનીશ, એમ હું માનું છું. આ પૌત્રોને, જે શસ્ત્રવિદ્યા જાણે છે, તું સ્વીકાર અને હંમેશા તેમને શિક્ષણ આપ.
તતઃ સંપૂજિતો દ્રોણો ભીષ્મેણ દ્વિપદાં વરઃ। વિશશ્રામ મહાતેજાઃ પૂજિતઃ કુરુવેશ્મનિ
પછી દ્રોણાચાર્ય, ભીષ્મ દ્વારા સન્માનિત થયા પછી, કુરુઓના મહેલમાં આરામ કરવા ગયા, જ્યાં તેમનું ખૂબ આદરથી સ્વાગત થયું.
વિશ્રાન્તેઽથ ગુરૌ તસ્મિન્પૌત્રાનાદાય કૌરવાન્। શિષ્યત્વેન દદૌ ભીષ્મો વસૂનિ વિવિધાનિ ચ
પછી જ્યારે ગુરુએ આરામ કર્યો, ત્યારે ભીષ્મે કૌરવોના પૌત્રોને લાવ્યા અને તેમને શિષ્ય તરીકે આપ્યા, સાથે色色 પ્રકારનું ધન પણ આપ્યું.
ગૃહં ચ સુપરિચ્છન્નં ધનધાન્યસમાકુલમ્। ભારદ્વાજાય સુપ્રીતઃ પ્રત્યપાદયત પ્રભુઃ
પ્રભુએ આનંદથી ભરપૂર ધન અને અનાજથી ભરેલું સુંદર ઘર ભારદ્વાજને આપ્યું.
સ તાઞ્શિષ્યાન્મહેષ્વાસઃ પ્રતિજગ્રાહ કૌરવાન્। પાણ્ડવાન્ધાર્તરાષ્ટ્રાંશ્ચ દ્રોણો મુદિતમાનસઃ
મહાન ધનુર્ધર દ્રોણાચાર્યે આનંદથી કૌરવો, પાંડવો અને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને શિષ્ય તરીકે સ્વીકાર્યા.
પ્રતિગૃહ્ય ચ તાન્સર્વાન્દ્રોણો વચનમબ્રવીત્। રહસ્યેકઃ પ્રતીતાત્મા કૃતોપસદનાંસ્તથા
બધાને સ્વીકારીને, દ્રોણે એકાંતમાં, વિશ્વાસપૂર્વક, તેઓ પાસે આવ્યા પછી, એમ કહ્યું.
કાર્યં મે કાઙ્ક્ષિતં કિંચિદ્ધૃદિ સંપરિવર્તતે। કૃતાસ્ત્રૈસ્તત્પ્રદેયં મે તદેતદ્વદતાનઘાઃ
મારે એક ઇચ્છા છે, જે મારા મનમાં ફરી રહી છે; તમે શસ્ત્રવિદ્યા શીખી લીધી છે, હવે એ બદલ મને આપવું જોઈએ—હે નિર્દોષો, કહો તો.