ન સ્નાતકોઽવસીદેત વર્તમાનઃ સ્વકર્મસુ। ઇતિ સંચિન્ત્ય મનસા તં દેશં બહુશો ભ્રમન્
બ્રાહ્મણને પોતાના કર્તવ્યમાં રહેતાં દુઃખી થવું યોગ્ય નથી – આવું વિચારીને, હું એ પ્રદેશમાં ઘણી જગ્યાએ ફરતો રહ્યો.
વિશુદ્ધણિચ્છન્ગાઙ્ગેય ધર્મોપેતં પ્રતિગ્રહમ્। અન્તાદન્તં પરિક્રમ્ય નાધ્યગચ્છં પયસ્વિનીમ્
પવિત્ર અને ધર્મયુક્ત દાનની ઈચ્છા રાખી, આખું પ્રદેશ ચણ્યો, પણ ક્યાંય દૂધ આપનાર મળ્યો નહીં.
યવપિષ્ટોદકેનૈનં લોભયેયં કુમારકમ્। પીત્વા પિષ્ટરસં બાલઃ ક્ષીરં પીતં મયાઽપિ ચ
હું એ બાળકને લોભાવવા માટે જવારના લોટનું પાણી આપ્યું; એ પીધા પછી એ બાળકને લાગ્યું કે મેં પણ દૂધ પીધું છે.
નનર્તોત્થાય કૌરવ્ય હૃષ્ટો બાલ્યાદ્વિમોહિતઃ। તં દૃષ્ટ્વા નૃત્યમાનં તુ બાલૈઃ પરિવૃતં સુતમ્
પછી, કૌરવ્ય, બાળપણની નિર્દોષતામાં ખુશ થઈ, એ ઉઠીને નાચવા લાગ્યો અને બીજા બાળકો વચ્ચે આનંદથી રમવા લાગ્યો.
હાસ્યતામુપસંપ્રાપ્તં કશ્મલં તત્ર મેઽભવત્। દ્રોણં ધિગસ્ત્વધનિનં યો ધનં નાધિગચ્છતિ
એવું જોઈને મને શરમ અને દુઃખ થયું; 'દ્રોણને શરમ આવે, જે જીવતો હોવા છતાં ધન મેળવી શકતો નથી.'
પિષ્ટોદકં સુતો યસ્ય પીત્વા ક્ષીરસ્ય તૃષ્ણયા। નૃત્યતિસ્મ મુદાવિષ્ટઃ ક્ષીરં પીતં મયાઽપ્યુત
જેનું બાળક દૂધની ઈચ્છામાં લોટનું પાણી પીધા પછી ખુશીથી નાચે છે અને માને છે કે મેં પણ દૂધ પીધું છે – એવા પિતાને શરમ આવે.
ઇતિ સંભાષતાં વાચં શ્રુત્વા મે બુદ્ધિરચ્યવત્। આત્માનં ચાત્મના ગર્હન્મનસેદં વ્યચિન્તયમ્
આવી વાતો સાંભળી, મારું મન ઉદ્વિગ્ન થયું; મેં પોતાને દોષ આપ્યો અને મનમાં ઘણું વિચારીને દુઃખી થયો.
અપિ ચાહં પુરા વિપ્રૈર્વર્જિતો ગર્હિતો વસે। પરોપસેવાં પાપિષ્ઠાં ન ચ કુર્યાં ધનેપ્સયા
અને, પહેલાં બ્રાહ્મણોએ મને તિરસ્કૃત અને અપમાનિત કર્યો હતો, તો હવે ધનની લાલચમાં હું પાપરૂપ પરોપકારનું કામ ક્યારેય કરું નહીં.
ઇતિ મત્વા પ્રિયં પુત્રં ભીષ્માદાય તતો હ્યહમ્। પૂર્વસ્નેહાનુરાગિત્વાત્સદારઃ સૌમકિં ગતઃ
આવી રીતે વિચારીને, હું મારા પ્રિય પુત્ર ભીષ્મને લઈને, જૂના સ્નેહ અને લગાવને કારણે, પત્ની સાથે સૌમકી તરફ ગયો.
અભિષિક્તં તુ શ્રુત્વૈવ કૃતાર્થોઽસ્મીતિ ચિન્તયન્। પ્રિયં સખાયં સુપ્રીતો રાજ્યસ્થં સમુપાગમમ્
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે તેને રાજા બનાવવામાં આવ્યો છે, ત્યારે મેં મનમાં વિચાર્યું કે હવે મારો હેતુ પૂર્ણ થયો. પછી ખૂબ આનંદિત થઈને, રાજગાદી પર બેઠેલા મારા પ્રિય મિત્રને મળવા ગયો.
સંસ્મરન્સઙ્ગમં ચૈવ વચનં ચૈવ તસ્ય તત્। તતો દ્રુપદમાગમ્ય સખઇપૂર્વમહં પ્રભો
મારી અને તેની મુલાકાત અને વાતો યાદ કરીને, પછી હું, પૂર્વી મિત્રતાથી, દ્રુપદ પાસે ગયો, હે પ્રભુ.
અબ્રુવં પુરુષવ્યાઘ્ર સખાયં વિદ્ધિ મામિતિ। ઉપસ્થિતસ્તુ દ્રુપદં સખિવચ્ચાસ્મિ સઙ્ગતઃ
હું દ્રુપદ પાસે જઈને કહ્યું, 'હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, મને તમારો મિત્ર જાણો.' અને મિત્રની જેમ મળ્યો.
સ માં નિરાકારમિવ પ્રહસન્નિદમબ્રવીત્। અકૃતેયં તવ પ્રજ્ઞા બ્રહ્મન્નાતિસમઞ્જસા
તે મને અજાણ્યા માણસની જેમ હસીને કહ્યું, 'હે બ્રાહ્મણ, તમારી સમજણ યોગ્ય નથી.'
યદાત્થ માં ત્વં પ્રસભં સખા તેઽહમિતિ દ્વિજ। સંગતનીહ જીર્યન્તિ કાલેન પરિજીર્યતઃ
'જ્યારે તમે જોરથી કહ્યું કે હું તમારો મિત્ર છું, હે દ્વિજ, ત્યારે જાણો કે સંબંધો અહીં સમય જતાં જૂના થઈ જાય છે.'
સૌહૃદં મે ત્વયા હ્યાસીત્પૂર્વં સામર્થ્યબન્ધનમ્। નાશ્રોત્રિયઃ શ્રોત્રિયસ્ય નારથી રથિનઃ સખા
'પહેલા અમારી મિત્રતા ક્ષમતા પર આધારિત હતી; અજ્ઞાની માણસ શિખેલા માણસનો મિત્ર બની શકતો નથી, અને રથ વગરનો માણસ રથવાળાનો મિત્ર નથી.'
સામ્યાદ્ધિ સખ્યં ભવતિ વૈષમ્યાન્નોપપદ્યતે। ન સખ્યમજરં લોકે વિદ્યતે જાતુ કસ્યચિત્
'મિત્રતા સમાનતાથી થાય છે; અસમાનતાથી ક્યારેય થતી નથી. દુનિયામાં કોઈની મિત્રતા સદા માટે રહેતી નથી.'
કામો વૈનં વિહરતિ ક્રોધો વૈનં રહત્યુત। મૈવં જીર્ણમુપાસ્સ્વ ત્વં સખ્યં ભવદુપાધિકૃત્
'ઇચ્છા તેને માણે છે અને ક્રોધ તેને છોડે છે. તમે તમારા સ્વાર્થ માટે બનાવેલી આ જૂની મિત્રતાને હવે મજબૂતીથી ન પકડી રાખો.'
આસીત્સખ્યં દ્વિજશ્રેષ્ઠ ત્વયા મેઽર્થનિબન્ધનમ્। નહ્યનાઢ્યઃ સખાઽઽઢ્યસ્ય નાવિદ્વાન્વિદુષઃ સખા
'હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, અમારી મિત્રતા ક્યારેક જરૂરિયાત પર આધારિત હતી. ગરીબ ધનવાનનો મિત્ર નથી અને અજ્ઞાની શિખેલા માણસનો મિત્ર નથી.'
ન શૂરસ્ય સખા ક્લીબઃ સખિપૂર્વં કિમિષ્યતે। ન હિ રાજ્ઞામુદીર્ણાનામેવં ભૂતૈર્નરૈઃ ક્વચિત્
'કાયર માણસ વીરનો મિત્ર નથી, અને આવી મિત્રતા અગાઉ ક્યારેય સ્વીકારવામાં આવતી નથી. શક્તિશાળી રાજાઓ ક્યારેય આવા માણસોને મિત્ર બનાવતા નથી.'
સખ્યં ભવતિ મન્દાત્મઞ્છ્રિયા હીનૈર્ધનચ્યુતૈઃ। નાશ્રોત્રિયઃ શ્રોત્રિયસ્ય નારથી રથિનઃ સખા
'મંદબુદ્ધિ, ધનથી વંચિત અને સંપત્તિ ગુમાવેલા લોકો સાથે મિત્રતા થાય છે. અજ્ઞાની માણસ શિખેલા માણસનો મિત્ર નથી અને રથ વગરનો માણસ રથવાળાનો મિત્ર નથી.'
નારાજા પાર્થિવસ્યાપિ સખિપૂર્વં કિમિષ્યતે। અહં ત્વયા ન જાનામિ રાજ્યાર્થે સંવિદં કૃતામ્
'રાજા નહીં હોય તેવો માણસ રાજાનું મિત્ર બની શકતો નથી, અને આવી મિત્રતા અગાઉ ક્યારેય સ્વીકારાતી નથી. હું તારી સાથે રાજ્ય માટે કોઈ સમજૂતી થયેલી જાણતો નથી.'
એકરાત્રં તુ તે બ્રહ્મન્કામં દાસ્યામિ ભોજનમ્। એવમુક્તસ્ત્વહં તેન સદારઃ પ્રસ્થિતસ્તદા
'હે બ્રાહ્મણ, હું તને એક રાત માટે મનગમતું ભોજન આપીશ.' એમ તેણે કહ્યું, પછી હું પત્ની સાથે ત્યાંથી નીકળી ગયો.
તાં પ્રતિજ્ઞાં પ્રતિજ્ઞાય યાં કર્તાઽસ્મ્યચિરાદિવ। દ્રુપદેનૈવમુક્તોઽહં મન્યુનાઽભિપરિપ્લુતઃ
જે પ્રતિજ્ઞા મેં લીધી છે તે ટૂંક સમયમાં પૂર્ણ કરું એવી મજબૂત ઈચ્છા રાખી, દ્રુપદે આમ કહ્યું ત્યારે હું ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયો.
અભ્યાગચ્છં કુરૂન્ભીષ્મ શિષ્યૈરર્થી ગુણાન્વિતૈઃ। તતોઽહં ભવતઃ કામં સંવર્ધયિતુમાગતઃ
હે ભીષ્મ, પછી હું ગુણવાન અને યોગ્ય શિષ્યો સાથે કુરુઓ પાસે આવ્યો, અને હવે તમારી પાસે પણ મારી ઈચ્છા પૂરી કરવા આવ્યો છું.
ઇદં નાગપુરં રમ્યં બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તે
આ સુંદર નાગપુર તારી સામે છે; મને કહો, હું તારા માટે શું કરું?
અપજ્યં ક્રિયતાં ચાપં સાધ્વસ્ત્રં પ્રતિપાદય। ભુઙ્ક્ષ ભોગાન્ભૃશં પ્રીતઃ પૂજ્યમાનઃ કુરુક્ષયે
એવું ધનુષ્ય બનાવો જે તૂટે નહીં અને ઉત્તમ શસ્ત્રો આપો; કુરુક્ષેત્રમાં સન્માન પામી આનંદથી ભોગ ભોગવો.
કુરૂણામસ્તિ યદ્વિત્તં રાજ્યં ચેદં સરાષ્ટ્રકમ્। ત્વમેવ પરમો રાજા સર્વે વાક્યકરાસ્તવ
કુરુઓનું બધું ધન અને આ આખું રાજ્ય તારી જ માલિકી છે; તું એકલો સર્વોચ્ચ રાજા છે અને બધાને તારી આજ્ઞા માનવી પડે છે.
યચ્ચ તે પ્રાર્થિતં બ્રહ્મન્કૃતં તદિતિ ચિન્ત્યતામ્। દિષ્ટ્યા પ્રાપ્તોઽસિ વિપ્રર્ષે મહાન્મેઽનુગ્રહઃ કૃતઃ
હે બ્રાહ્મણ, તું જે માંગ્યું હતું તે બધું પૂરું થયું છે; હવે એનું ધ્યાન રાખજે. તું અહીં આવ્યો એ મારા માટે બહુ શુભ છે અને મને મોટો ઉપકાર મળ્યો છે.
પ્રતિજગ્રાહ તં ભીષ્મો ગુરું પાણ્ડુસુતૈઃ સહ। પૌત્રાનાદાય તાન્સર્વાન્વસૂનિ વિવિધાનિ ચ
ભીષ્મજીએ પાંડુપુત્રો સાથે ગુરુને સ્વીકાર્યા અને પોતાના બધા પૌત્રો તથા色色 પ્રકારના ધન પણ લાવ્યા.
શિષ્ય ઇતિ દદૌ રાજન્દ્રોણાય વિધિપૂર્વકમ્। તદા દ્રોણોઽબ્રવીદ્વાક્યં ભીષ્મં બુદ્ધિમતાં વરમ્
રાજાએ વિધિવત્ પોતાના પૌત્રોને દ્રોણને શિષ્ય તરીકે સોંપ્યા; પછી દ્રોણે વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ એવા ભીષ્મને કહ્યું.