પાઞ્ચાલ્યો રાજપુત્રશ્ચ યજ્ઞસેનો મહાબલઃ। ઇષ્વસ્ત્રહેતોર્ન્યવસત્તસ્મિન્નેવ ગુરૌ પ્રભુઃ
પાંચાલ દેશના યુવાન યજ્ઞસેન પણ ધનુર્વિદ્યા શીખવા માટે એ ગુરુ પાસે રહ્યો હતો.
સ મે તત્ર સખા ચાસીદુપકારી પ્રિયશ્ચ મે। તેનાહં સહ સંગમ્ય વર્તયન્સુચિરં પ્રભો
ત્યાં તે મારો સારો મિત્ર હતો, મને ખૂબ જ પ્રિય અને સહાયરૂપ. અમે બંનેએ સાથે ઘણો સમય આનંદથી વિતાવ્યો હતો.
બાલ્યાત્પ્રભૃતિ કૌરવ્ય સહાધ્યયનમેવ ચ। સ મે સખા સદા તત્ર પ્રિયવાદી પ્રિયંકરઃ
કૌરવ્ય, બાળપણથી જ અમે સાથે ભણ્યા હતા. તે હંમેશા મારો સ્નેહી મિત્ર રહ્યો, મીઠા શબ્દો બોલતો અને મને ખુશ રાખતો.
અબ્રવીદિતિ માં ભીષ્મ વચનં પ્રીતિવર્ધનમ્। અહં પ્રિયતમઃ પુત્રઃ પિતુર્દ્રોણ મહાત્મનઃ
ભીષ્મજીએ મને આનંદ વધારતા શબ્દો કહ્યા: 'હું મારા પિતા દ્રોણજીનો સૌથી વધુ પ્રિય પુત્ર છું.'
અભિષેક્ષ્યતિ માં રાજ્યે સ પાઞ્ચાલ્યો યદા તદા। તદ્ભોજ્યં ભવતા રાજ્યમર્ધં સત્યેન તે શપે
'જ્યારે પાંચાલ દેશનો રાજા મને રાજ્યાભિષેક કરશે, ત્યારે સાચી વાત કહું છું, રાજ્યનો અડધો ભાગ તું પણ ભોગવીશ.'
મમ ભોગાશ્ચ વિત્તં ચ ત્વદધીનં સુખાનિ ચ। એવમુક્ત્વાઽથ વવ્રાજ કૃતાસ્ત્રઃ પૂજિતો મયા
'મારા બધા સુખ, સંપત્તિ અને આરામ પણ તારી ઇચ્છા પ્રમાણે રહેશે.' આવું કહીને, શસ્ત્રવિદ્યા પ્રાપ્ત કરી અને મારી તરફથી માન પામીને, તે ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો.
તચ્ચ વાક્યમહં નિત્યં મનસા ધારયંસ્તદા। સોઽહં પિતૃનિયોગેન પુત્રલોભાદ્યશસ્વિનીમ્
એના શબ્દો હું હંમેશા મનમાં રાખતો હતો. છતાં પિતાજીના આદેશે, પુત્રની ઇચ્છામાં, મેં યોગ્ય ન હોય એવું પગલું ભર્યું.
શારદ્વતીં મહાપ્રજ્ઞામુપયેમે મહાવ્રતામ્। અગ્નિહોત્રે ચ સત્રે ચ દમે ચ સતતં રતામ્
મેં મહાન પ્રતિજ્ઞાવાળી, જ્ઞાનવંતી અને હંમેશા અગ્નિહોત્ર, યજ્ઞ અને સંયમમાં તત્પર એવી શારદ્વતીને પત્ની તરીકે સ્વીકારી.
લેભે ચ ગૌતમી પુત્રમશ્વત્થામાનમૌરસમ્। ભીમવિક્રમકર્માણમાદિત્યસમતેજસમ્
ગૌતમીએ મને પુત્ર આપ્યો – અશ્વત્થામા, જે મારા પોતાનાં જ સંતાન છે, ભીમ જેવા પરાક્રમી અને સૂર્ય સમાન તેજસ્વી.
પુત્રેણ તેન પ્રીતોઽહં ભરદ્વાજો મયા યથા। ગોક્ષીરં પિબતો દૃષ્ટ્વા ધનિનસ્તત્ર પુત્રકાન્। અશ્વત્થામારુદદ્બાલસ્તન્મે સંદેહયદ્દિશઃ
એ પુત્રથી હું ભરદ્વાજ જેટલો જ પ્રસન્ન થયો. પણ જ્યારે અશ્વત્થામાએ ધનવાન બાળકોને ગાયનું દૂધ પીતા જોયું, ત્યારે એ બાળકે રડવું શરૂ કર્યું અને એથી મને ખૂબ દુઃખ થયું.
ન સ્નાતકોઽવસીદેત વર્તમાનઃ સ્વકર્મસુ। ઇતિ સંચિન્ત્ય મનસા તં દેશં બહુશો ભ્રમન્
બ્રાહ્મણને પોતાના કર્તવ્યમાં રહેતાં દુઃખી થવું યોગ્ય નથી – આવું વિચારીને, હું એ પ્રદેશમાં ઘણી જગ્યાએ ફરતો રહ્યો.
વિશુદ્ધણિચ્છન્ગાઙ્ગેય ધર્મોપેતં પ્રતિગ્રહમ્। અન્તાદન્તં પરિક્રમ્ય નાધ્યગચ્છં પયસ્વિનીમ્
પવિત્ર અને ધર્મયુક્ત દાનની ઈચ્છા રાખી, આખું પ્રદેશ ચણ્યો, પણ ક્યાંય દૂધ આપનાર મળ્યો નહીં.
યવપિષ્ટોદકેનૈનં લોભયેયં કુમારકમ્। પીત્વા પિષ્ટરસં બાલઃ ક્ષીરં પીતં મયાઽપિ ચ
હું એ બાળકને લોભાવવા માટે જવારના લોટનું પાણી આપ્યું; એ પીધા પછી એ બાળકને લાગ્યું કે મેં પણ દૂધ પીધું છે.
નનર્તોત્થાય કૌરવ્ય હૃષ્ટો બાલ્યાદ્વિમોહિતઃ। તં દૃષ્ટ્વા નૃત્યમાનં તુ બાલૈઃ પરિવૃતં સુતમ્
પછી, કૌરવ્ય, બાળપણની નિર્દોષતામાં ખુશ થઈ, એ ઉઠીને નાચવા લાગ્યો અને બીજા બાળકો વચ્ચે આનંદથી રમવા લાગ્યો.
હાસ્યતામુપસંપ્રાપ્તં કશ્મલં તત્ર મેઽભવત્। દ્રોણં ધિગસ્ત્વધનિનં યો ધનં નાધિગચ્છતિ
એવું જોઈને મને શરમ અને દુઃખ થયું; 'દ્રોણને શરમ આવે, જે જીવતો હોવા છતાં ધન મેળવી શકતો નથી.'
પિષ્ટોદકં સુતો યસ્ય પીત્વા ક્ષીરસ્ય તૃષ્ણયા। નૃત્યતિસ્મ મુદાવિષ્ટઃ ક્ષીરં પીતં મયાઽપ્યુત
જેનું બાળક દૂધની ઈચ્છામાં લોટનું પાણી પીધા પછી ખુશીથી નાચે છે અને માને છે કે મેં પણ દૂધ પીધું છે – એવા પિતાને શરમ આવે.
ઇતિ સંભાષતાં વાચં શ્રુત્વા મે બુદ્ધિરચ્યવત્। આત્માનં ચાત્મના ગર્હન્મનસેદં વ્યચિન્તયમ્
આવી વાતો સાંભળી, મારું મન ઉદ્વિગ્ન થયું; મેં પોતાને દોષ આપ્યો અને મનમાં ઘણું વિચારીને દુઃખી થયો.
અપિ ચાહં પુરા વિપ્રૈર્વર્જિતો ગર્હિતો વસે। પરોપસેવાં પાપિષ્ઠાં ન ચ કુર્યાં ધનેપ્સયા
અને, પહેલાં બ્રાહ્મણોએ મને તિરસ્કૃત અને અપમાનિત કર્યો હતો, તો હવે ધનની લાલચમાં હું પાપરૂપ પરોપકારનું કામ ક્યારેય કરું નહીં.
ઇતિ મત્વા પ્રિયં પુત્રં ભીષ્માદાય તતો હ્યહમ્। પૂર્વસ્નેહાનુરાગિત્વાત્સદારઃ સૌમકિં ગતઃ
આવી રીતે વિચારીને, હું મારા પ્રિય પુત્ર ભીષ્મને લઈને, જૂના સ્નેહ અને લગાવને કારણે, પત્ની સાથે સૌમકી તરફ ગયો.
અભિષિક્તં તુ શ્રુત્વૈવ કૃતાર્થોઽસ્મીતિ ચિન્તયન્। પ્રિયં સખાયં સુપ્રીતો રાજ્યસ્થં સમુપાગમમ્
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે તેને રાજા બનાવવામાં આવ્યો છે, ત્યારે મેં મનમાં વિચાર્યું કે હવે મારો હેતુ પૂર્ણ થયો. પછી ખૂબ આનંદિત થઈને, રાજગાદી પર બેઠેલા મારા પ્રિય મિત્રને મળવા ગયો.
સંસ્મરન્સઙ્ગમં ચૈવ વચનં ચૈવ તસ્ય તત્। તતો દ્રુપદમાગમ્ય સખઇપૂર્વમહં પ્રભો
મારી અને તેની મુલાકાત અને વાતો યાદ કરીને, પછી હું, પૂર્વી મિત્રતાથી, દ્રુપદ પાસે ગયો, હે પ્રભુ.
અબ્રુવં પુરુષવ્યાઘ્ર સખાયં વિદ્ધિ મામિતિ। ઉપસ્થિતસ્તુ દ્રુપદં સખિવચ્ચાસ્મિ સઙ્ગતઃ
હું દ્રુપદ પાસે જઈને કહ્યું, 'હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, મને તમારો મિત્ર જાણો.' અને મિત્રની જેમ મળ્યો.
સ માં નિરાકારમિવ પ્રહસન્નિદમબ્રવીત્। અકૃતેયં તવ પ્રજ્ઞા બ્રહ્મન્નાતિસમઞ્જસા
તે મને અજાણ્યા માણસની જેમ હસીને કહ્યું, 'હે બ્રાહ્મણ, તમારી સમજણ યોગ્ય નથી.'
યદાત્થ માં ત્વં પ્રસભં સખા તેઽહમિતિ દ્વિજ। સંગતનીહ જીર્યન્તિ કાલેન પરિજીર્યતઃ
'જ્યારે તમે જોરથી કહ્યું કે હું તમારો મિત્ર છું, હે દ્વિજ, ત્યારે જાણો કે સંબંધો અહીં સમય જતાં જૂના થઈ જાય છે.'
સૌહૃદં મે ત્વયા હ્યાસીત્પૂર્વં સામર્થ્યબન્ધનમ્। નાશ્રોત્રિયઃ શ્રોત્રિયસ્ય નારથી રથિનઃ સખા
'પહેલા અમારી મિત્રતા ક્ષમતા પર આધારિત હતી; અજ્ઞાની માણસ શિખેલા માણસનો મિત્ર બની શકતો નથી, અને રથ વગરનો માણસ રથવાળાનો મિત્ર નથી.'
સામ્યાદ્ધિ સખ્યં ભવતિ વૈષમ્યાન્નોપપદ્યતે। ન સખ્યમજરં લોકે વિદ્યતે જાતુ કસ્યચિત્
'મિત્રતા સમાનતાથી થાય છે; અસમાનતાથી ક્યારેય થતી નથી. દુનિયામાં કોઈની મિત્રતા સદા માટે રહેતી નથી.'
કામો વૈનં વિહરતિ ક્રોધો વૈનં રહત્યુત। મૈવં જીર્ણમુપાસ્સ્વ ત્વં સખ્યં ભવદુપાધિકૃત્
'ઇચ્છા તેને માણે છે અને ક્રોધ તેને છોડે છે. તમે તમારા સ્વાર્થ માટે બનાવેલી આ જૂની મિત્રતાને હવે મજબૂતીથી ન પકડી રાખો.'
આસીત્સખ્યં દ્વિજશ્રેષ્ઠ ત્વયા મેઽર્થનિબન્ધનમ્। નહ્યનાઢ્યઃ સખાઽઽઢ્યસ્ય નાવિદ્વાન્વિદુષઃ સખા
'હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, અમારી મિત્રતા ક્યારેક જરૂરિયાત પર આધારિત હતી. ગરીબ ધનવાનનો મિત્ર નથી અને અજ્ઞાની શિખેલા માણસનો મિત્ર નથી.'
ન શૂરસ્ય સખા ક્લીબઃ સખિપૂર્વં કિમિષ્યતે। ન હિ રાજ્ઞામુદીર્ણાનામેવં ભૂતૈર્નરૈઃ ક્વચિત્
'કાયર માણસ વીરનો મિત્ર નથી, અને આવી મિત્રતા અગાઉ ક્યારેય સ્વીકારવામાં આવતી નથી. શક્તિશાળી રાજાઓ ક્યારેય આવા માણસોને મિત્ર બનાવતા નથી.'
સખ્યં ભવતિ મન્દાત્મઞ્છ્રિયા હીનૈર્ધનચ્યુતૈઃ। નાશ્રોત્રિયઃ શ્રોત્રિયસ્ય નારથી રથિનઃ સખા
'મંદબુદ્ધિ, ધનથી વંચિત અને સંપત્તિ ગુમાવેલા લોકો સાથે મિત્રતા થાય છે. અજ્ઞાની માણસ શિખેલા માણસનો મિત્ર નથી અને રથ વગરનો માણસ રથવાળાનો મિત્ર નથી.'