શરેણ વિદ્ધ્વા મુદ્રાં તામૂર્ધ્વમાવાહયત્પ્રભુઃ। સ શરં સમુપાદાય કૂપાદઙ્ગુલિવેષ્ટનમ્
માલિકે બાણથી મુદ્રિકાને ભેદી, તેને ઉપર ખેંચી લીધી; પછી એ બાણ લઈને કૂવામાંથી એ મુદ્રિકા કાઢી, જે બાણની ડાળ પર વળી ગઈ હતી.
દદૌ તતઃ કુમારાણાં વિસ્મિતાનામવિસ્મિતઃ। મુદ્રિકામુદ્ધૃતાં દૃષ્ટ્વા તમાહુસ્તે કુમારકાઃ
પછી દ્રોણે, પોતે અચકાઈ નહીં, પણ આશ્ચર્યચકિત રાજકુમારોને એ મુદ્રિકા આપી; એ જોઈને રાજકુમારો બોલ્યા:
અભિવન્દામહે બ્રહ્મન્નૈતદન્યેષુ વિદ્યતે। કોઽસિ કસ્યાસિ જાનીમો વયં કિં કરવામહે
હે બ્રાહ્મણ, અમે તમને વંદન કરીએ છીએ; આવું બીજામાં ક્યાંય નથી. તમે કોણ છો? કયા કુળના છો? અમને કહો, અમે શું કરીએ?
એવમુક્તસ્તતો દ્રોણઃ પ્રત્યુવાચ કુમારકાન્। આચક્ષધ્વં ચ ભીષ્માય રૂપેણ ચ ગુણૈશ્ચ મામ્
એમ સાંભળીને દ્રોણે રાજકુમારોને કહ્યું: 'મારો સ્વરૂપ અને ગુણ ભીષ્મને કહો.'
તથેત્યુક્ત્વા ચ ગત્વા ચ ભીષ્મમૂચુઃ કુમારકાઃ
'જેમ કહ્યું તેમ' કહી, રાજકુમારો ભીષ્મ પાસે ગયા અને બધું કહ્યું.
બ્રાહ્મણસ્ય વચઃ કૃત્સ્નં તચ્ચ કર્મ તથાવિધમ્। ભીષ્મઃ શ્રુત્વા કુમારાણાં દ્રોણં તં પ્રત્યજાનત
બ્રાહ્મણના બધા શબ્દો અને એ અદભૂત કાર્ય રાજકુમારો પાસેથી સાંભળી, ભીષ્મે ઓળખી લીધું કે એ દ્રોણ છે.
યુક્તરૂપઃ સ હિ ગુરુરિત્યેવમનુચિન્ત્ય ચ। અથૈનમાનીય તદા સ્વયમેવ સુસત્કૃતમ્
'આ તો સાચે ગુરુ બનવા યોગ્ય છે' એમ વિચારી, ભીષ્મે પોતે જ તેમને બોલાવીને ખૂબ સન્માન આપ્યો.
પરિપપ્રચ્છ નિપુણં ભીષ્મઃ શસ્ત્રભૃતાં વરઃ। હેતુમાગમને તચ્ચ દ્રોણઃ સર્વં ન્યવેદયત્
શસ્ત્રધારીમાં શ્રેષ્ઠ એવા ભીષ્મે પછી કુશળતાપૂર્વક દ્રોણને આવવાનો કારણ પૂછ્યું; દ્રોણે બધું વિગતે કહ્યું.
મહર્ષેરગ્નિવેશ્યસ્ય સકાશમહમચ્યુત। અસ્ત્રાર્થમગમં પૂર્વં ધનુર્વેદજિઘૃક્ષયા
હે નિર્દોષ, હું એક વખત મહર્ષિ અગ્નિવેશ્ય પાસે શસ્ત્રવિદ્યાની ઈચ્છાથી, ધનુર્વેદ શીખવા ગયો હતો.
બ્રહ્મચારી વિનીતાત્મા જટિલો બહુલાઃ સમાઃ। અવસં સુચિરં તત્ર ગુરુશુશ્રૂષણે રતઃ
બ્રહ્મચારી, વિનયી અને જટાધારી બની, ઘણા વર્ષો સુધી ત્યાં ગુરુસેવામાં તત્પર રહીને રહ્યો હતો.
પાઞ્ચાલ્યો રાજપુત્રશ્ચ યજ્ઞસેનો મહાબલઃ। ઇષ્વસ્ત્રહેતોર્ન્યવસત્તસ્મિન્નેવ ગુરૌ પ્રભુઃ
પાંચાલ દેશના યુવાન યજ્ઞસેન પણ ધનુર્વિદ્યા શીખવા માટે એ ગુરુ પાસે રહ્યો હતો.
સ મે તત્ર સખા ચાસીદુપકારી પ્રિયશ્ચ મે। તેનાહં સહ સંગમ્ય વર્તયન્સુચિરં પ્રભો
ત્યાં તે મારો સારો મિત્ર હતો, મને ખૂબ જ પ્રિય અને સહાયરૂપ. અમે બંનેએ સાથે ઘણો સમય આનંદથી વિતાવ્યો હતો.
બાલ્યાત્પ્રભૃતિ કૌરવ્ય સહાધ્યયનમેવ ચ। સ મે સખા સદા તત્ર પ્રિયવાદી પ્રિયંકરઃ
કૌરવ્ય, બાળપણથી જ અમે સાથે ભણ્યા હતા. તે હંમેશા મારો સ્નેહી મિત્ર રહ્યો, મીઠા શબ્દો બોલતો અને મને ખુશ રાખતો.
અબ્રવીદિતિ માં ભીષ્મ વચનં પ્રીતિવર્ધનમ્। અહં પ્રિયતમઃ પુત્રઃ પિતુર્દ્રોણ મહાત્મનઃ
ભીષ્મજીએ મને આનંદ વધારતા શબ્દો કહ્યા: 'હું મારા પિતા દ્રોણજીનો સૌથી વધુ પ્રિય પુત્ર છું.'
અભિષેક્ષ્યતિ માં રાજ્યે સ પાઞ્ચાલ્યો યદા તદા। તદ્ભોજ્યં ભવતા રાજ્યમર્ધં સત્યેન તે શપે
'જ્યારે પાંચાલ દેશનો રાજા મને રાજ્યાભિષેક કરશે, ત્યારે સાચી વાત કહું છું, રાજ્યનો અડધો ભાગ તું પણ ભોગવીશ.'
મમ ભોગાશ્ચ વિત્તં ચ ત્વદધીનં સુખાનિ ચ। એવમુક્ત્વાઽથ વવ્રાજ કૃતાસ્ત્રઃ પૂજિતો મયા
'મારા બધા સુખ, સંપત્તિ અને આરામ પણ તારી ઇચ્છા પ્રમાણે રહેશે.' આવું કહીને, શસ્ત્રવિદ્યા પ્રાપ્ત કરી અને મારી તરફથી માન પામીને, તે ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો.
તચ્ચ વાક્યમહં નિત્યં મનસા ધારયંસ્તદા। સોઽહં પિતૃનિયોગેન પુત્રલોભાદ્યશસ્વિનીમ્
એના શબ્દો હું હંમેશા મનમાં રાખતો હતો. છતાં પિતાજીના આદેશે, પુત્રની ઇચ્છામાં, મેં યોગ્ય ન હોય એવું પગલું ભર્યું.
શારદ્વતીં મહાપ્રજ્ઞામુપયેમે મહાવ્રતામ્। અગ્નિહોત્રે ચ સત્રે ચ દમે ચ સતતં રતામ્
મેં મહાન પ્રતિજ્ઞાવાળી, જ્ઞાનવંતી અને હંમેશા અગ્નિહોત્ર, યજ્ઞ અને સંયમમાં તત્પર એવી શારદ્વતીને પત્ની તરીકે સ્વીકારી.
લેભે ચ ગૌતમી પુત્રમશ્વત્થામાનમૌરસમ્। ભીમવિક્રમકર્માણમાદિત્યસમતેજસમ્
ગૌતમીએ મને પુત્ર આપ્યો – અશ્વત્થામા, જે મારા પોતાનાં જ સંતાન છે, ભીમ જેવા પરાક્રમી અને સૂર્ય સમાન તેજસ્વી.
પુત્રેણ તેન પ્રીતોઽહં ભરદ્વાજો મયા યથા। ગોક્ષીરં પિબતો દૃષ્ટ્વા ધનિનસ્તત્ર પુત્રકાન્। અશ્વત્થામારુદદ્બાલસ્તન્મે સંદેહયદ્દિશઃ
એ પુત્રથી હું ભરદ્વાજ જેટલો જ પ્રસન્ન થયો. પણ જ્યારે અશ્વત્થામાએ ધનવાન બાળકોને ગાયનું દૂધ પીતા જોયું, ત્યારે એ બાળકે રડવું શરૂ કર્યું અને એથી મને ખૂબ દુઃખ થયું.
ન સ્નાતકોઽવસીદેત વર્તમાનઃ સ્વકર્મસુ। ઇતિ સંચિન્ત્ય મનસા તં દેશં બહુશો ભ્રમન્
બ્રાહ્મણને પોતાના કર્તવ્યમાં રહેતાં દુઃખી થવું યોગ્ય નથી – આવું વિચારીને, હું એ પ્રદેશમાં ઘણી જગ્યાએ ફરતો રહ્યો.
વિશુદ્ધણિચ્છન્ગાઙ્ગેય ધર્મોપેતં પ્રતિગ્રહમ્। અન્તાદન્તં પરિક્રમ્ય નાધ્યગચ્છં પયસ્વિનીમ્
પવિત્ર અને ધર્મયુક્ત દાનની ઈચ્છા રાખી, આખું પ્રદેશ ચણ્યો, પણ ક્યાંય દૂધ આપનાર મળ્યો નહીં.
યવપિષ્ટોદકેનૈનં લોભયેયં કુમારકમ્। પીત્વા પિષ્ટરસં બાલઃ ક્ષીરં પીતં મયાઽપિ ચ
હું એ બાળકને લોભાવવા માટે જવારના લોટનું પાણી આપ્યું; એ પીધા પછી એ બાળકને લાગ્યું કે મેં પણ દૂધ પીધું છે.
નનર્તોત્થાય કૌરવ્ય હૃષ્ટો બાલ્યાદ્વિમોહિતઃ। તં દૃષ્ટ્વા નૃત્યમાનં તુ બાલૈઃ પરિવૃતં સુતમ્
પછી, કૌરવ્ય, બાળપણની નિર્દોષતામાં ખુશ થઈ, એ ઉઠીને નાચવા લાગ્યો અને બીજા બાળકો વચ્ચે આનંદથી રમવા લાગ્યો.
હાસ્યતામુપસંપ્રાપ્તં કશ્મલં તત્ર મેઽભવત્। દ્રોણં ધિગસ્ત્વધનિનં યો ધનં નાધિગચ્છતિ
એવું જોઈને મને શરમ અને દુઃખ થયું; 'દ્રોણને શરમ આવે, જે જીવતો હોવા છતાં ધન મેળવી શકતો નથી.'
પિષ્ટોદકં સુતો યસ્ય પીત્વા ક્ષીરસ્ય તૃષ્ણયા। નૃત્યતિસ્મ મુદાવિષ્ટઃ ક્ષીરં પીતં મયાઽપ્યુત
જેનું બાળક દૂધની ઈચ્છામાં લોટનું પાણી પીધા પછી ખુશીથી નાચે છે અને માને છે કે મેં પણ દૂધ પીધું છે – એવા પિતાને શરમ આવે.
ઇતિ સંભાષતાં વાચં શ્રુત્વા મે બુદ્ધિરચ્યવત્। આત્માનં ચાત્મના ગર્હન્મનસેદં વ્યચિન્તયમ્
આવી વાતો સાંભળી, મારું મન ઉદ્વિગ્ન થયું; મેં પોતાને દોષ આપ્યો અને મનમાં ઘણું વિચારીને દુઃખી થયો.
અપિ ચાહં પુરા વિપ્રૈર્વર્જિતો ગર્હિતો વસે। પરોપસેવાં પાપિષ્ઠાં ન ચ કુર્યાં ધનેપ્સયા
અને, પહેલાં બ્રાહ્મણોએ મને તિરસ્કૃત અને અપમાનિત કર્યો હતો, તો હવે ધનની લાલચમાં હું પાપરૂપ પરોપકારનું કામ ક્યારેય કરું નહીં.
ઇતિ મત્વા પ્રિયં પુત્રં ભીષ્માદાય તતો હ્યહમ્। પૂર્વસ્નેહાનુરાગિત્વાત્સદારઃ સૌમકિં ગતઃ
આવી રીતે વિચારીને, હું મારા પ્રિય પુત્ર ભીષ્મને લઈને, જૂના સ્નેહ અને લગાવને કારણે, પત્ની સાથે સૌમકી તરફ ગયો.
અભિષિક્તં તુ શ્રુત્વૈવ કૃતાર્થોઽસ્મીતિ ચિન્તયન્। પ્રિયં સખાયં સુપ્રીતો રાજ્યસ્થં સમુપાગમમ્
જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે તેને રાજા બનાવવામાં આવ્યો છે, ત્યારે મેં મનમાં વિચાર્યું કે હવે મારો હેતુ પૂર્ણ થયો. પછી ખૂબ આનંદિત થઈને, રાજગાદી પર બેઠેલા મારા પ્રિય મિત્રને મળવા ગયો.