સ ક્રોધામર્ષજિહ્મભ્રૂઃ કષાયીકૃતલોચનઃ। ઐશ્વર્યમદસંપન્નો દ્રોણં રાજાઽબ્રવીદિદમ્
કરોડ અને ગુસ્સાથી ભ્રૂકુટિ વાંકી, આંખોમાં લાલાશ, ઐશ્વર્યના ગર્વથી ભરેલા રાજાએ દ્રોણને કહ્યું:
અકૃતેયં તવ પ્રજ્ઞા બ્રહ્મન્નાતિસમઞ્જસા। યન્માં વ્રવીષિ પ્રસભં સખા તેઽહમિતિ દ્વિજ
'હે બ્રાહ્મણ, તારી સમજ યોગ્ય નથી; કારણ કે તું મને જોરપૂર્વક કહે છે કે હું તારો મિત્ર છું, પણ એ સાચું નથી.'
ન હિ રાજ્ઞામુદીર્ણાનામેવંભૂતૈર્નરૈઃ ક્વચિત્। સખ્યં ભવતિ મન્દાત્મઞ્શ્રિયા હીનૈર્ધનચ્યુતૈઃ
'રાજાઓ, જે ઉંચા હોઈ છે, તેઓ ક્યારેય એવા માણસો સાથે મિત્રતા રાખતા નથી, જે નિર્વળ, ધન વિના અને દુર્બળ હોય.'
સૌહૃદાન્યપિ જીર્યન્તે કાલેન પરિજીર્યતઃ। સૌહૃદં મે ત્વયા હ્યાસીત્પૂર્વં સામર્થ્યબન્ધનમ્
'મૈત્રી પણ સમય જતાં જૂની થઈ જાય છે; તારી સાથે મારી મિત્રતા પહેલાં શક્તિના આધાર પર હતી.'
ન સખ્યમજરં લોકે હૃદિ તિષ્ઠતિ કસ્યચિત્। કામશ્ચૈતન્નાશયતિ ક્રોધો વૈનં રહત્યુત
આ દુનિયામાં મિત્રતા ક્યારેય અવિનાશી રહેતી નથી; ઇચ્છા તેને નાશ પામાડે છે અને ક્રોધ તો નિશ્ચિતપણે તેને તોડી નાંખે છે.
મૈવં જીર્ણમુપાસ્સ્વ ત્વં સખ્યં ભવદુપાધિકૃત્। આસીત્સખ્યં દ્વિજશ્રેષ્ઠ ત્વયા મેઽર્થનિબન્ધનમ્
તમે હવે આ જૂની મિત્રતાને પકડીને ન બેસો, કારણ કે તમે જ તેને શરતોમાં બાંધેલી હતી; હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, આપણું મિત્રત્વ તો ફક્ત સ્વાર્થ માટે જ હતું.
ન દરિદ્રો વસુમતો નાવિદ્વાન્વિદુષઃ સખા। ન શૂરસ્ય સખા ક્લીબઃ સખિપૂર્વં કિમિષ્યતે
ગરીબ માણસ ધનવાનનો મિત્ર નથી, અજ્ઞાની વિદ્વાનનો મિત્ર નથી, ડરપોક વીરનો મિત્ર નથી—પહેલાંનું મિત્રત્વ હવે શું કામનું?
યયોરેવ સમં વિત્તં યયોરેવ સમં શ્રુતમ્। તયોર્વિવાહઃ સખ્યં ચ ન તુ પુષ્ટવિપુષ્ટયોઃ
જ્યાં ધન અને જ્ઞાન બન્ને સમાન હોય, ત્યાં જ લગ્ન કે મિત્રતા યોગ્ય છે; સમૃદ્ધ અને ગરીબ વચ્ચે નહીં.
નાશ્રોત્રિયઃ શ્રોત્રિયસ્ય નારથી રથિનઃ સખા। નારાજા પાર્થિવસ્યાપિ સખિપૂર્વં કિમિષ્યતે
જે બ્રાહ્મણ યજ્ઞકર્મ જાણતો નથી, તે યજ્ઞકર્મ જાણનારા બ્રાહ્મણનો મિત્ર નથી; રથ વગરનો માણસ રથસ્વામીનો મિત્ર નથી; રાજા પણ બીજાં રાજાનો મિત્ર નથી—પહેલાંનું મિત્રત્વ હવે શું કામનું?
દ્રુપદેનૈવમુક્તસ્તુ ભારદ્વાજઃ પ્રતાપવાન્। મુહૂર્તં ચિન્તયિત્વા તુ મન્યુનાઽભિપરિપ્લુતઃ
દ્રુપદના આ શબ્દો સાંભળી શક્તિશાળી ભારદ્વાજ ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયા અને થોડું વિચાર કરવા લાગ્યા.
સ વિનિશ્ચિત્ય મનસા પાઞ્ચાલ્યં પ્રતિબુદ્ધિમાન્। `શિષ્યૈઃ પરિવૃતઃ શ્રીમાન્પુત્રેણ સહિતસ્તથા
પછી મનમાં નિશ્ચય કરીને, તે વિદ્વાન પોતાના શિષ્યો અને પુત્ર સાથે પાંચાલના રાજા પાસે પહોંચ્યા.
જગામ કુરુમુખ્યાનાં નાગરં નાગસાહ્વયમ્। તાં પ્રતિજ્ઞાં પ્રતિજ્ઞાય યાં કર્તા નચિરાદિવ
પછી તેણે પોતાની પ્રતિજ્ઞા કરી, વિલંબ કર્યા વિના, કુરુઓના મુખ્ય શહેર નાગસાહ્વય તરફ પ્રયાણ કર્યું.
સ નાગપુરમાગમ્ય ગૌતમસ્ય નિવેશને। ભારદ્વાજોઽવસત્તત્ર પ્રચ્છન્નં દ્વિજસત્તમઃ
નાગપુર પહોંચીને, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ ભારદ્વાજે ગૌતમના ઘરે ગુપ્ત રીતે નિવાસ કર્યો.
તતોઽસ્ય તનુજઃ પાર્થાન્કૃપસ્યાનન્તરં પ્રભુઃ। અસ્ત્રાણિ શિક્ષયામાસ નાબુધ્યન્ત ચ તં જનાઃ
પછી, કૃપ પછી, તે પ્રભુએ પાંડોવને શસ્ત્રવિદ્યાનું શિક્ષણ આપ્યું, પણ કોઈએ તેમને ઓળખ્યા નહીં.
એવં સ તત્ર ગૂઢાત્મા કંચિત્કાલમુવાસ હ। કુમારાસ્ત્વથ નિષ્ક્રમ્ય સમેતા ગજસાહ્વયાત્
આ રીતે, પોતાનું સ્વરૂપ છુપાવીને, તેણે ત્યાં થોડો સમય વિતાવ્યો; પછી રાજકુમારો એકસાથે ગજસાહ્વયમાંથી બહાર આવ્યા.
ક્રીડન્તો વીટયા તત્ર વીરાઃ પર્યચરન્મુદા। `તેષાં સંક્રીડમાનાનામુદપાનેઽઙ્ગુલીયકમ્
વીર રાજકુમારો ત્યાં આનંદથી દોડતા-રમતા હતા; રમતાં રમતાં એકની ઊંગળીની મુદ્રિકા કૂવામાં પડી ગઈ.
પપાત ધર્મપુત્રસ્ય વીટા તત્રૈવ ચાપતત્। ગર્તાન્બુના પ્રતિચ્છન્નં તારારૂપમિવામ્બરે
ધર્મપુત્રની ગોળ પણ ત્યાં જ પડી ગઈ, અને તે ઊંડા, છુપાયેલા ખાડામાં તારા જેવું ઝળહળતું હતું.
દૃષ્ટ્વા ચૈતે કુમારાશ્ચ તં યત્નાત્પર્યવારયન્।' તતસ્તે યત્નમાતિષ્ઠન્વીટામુદ્ધર્તુમાદૃતાઃ। ન ચ તે પ્રત્યયદ્યન્ત કર્મ વીટોપલબ્ધયે
આ જોઈને રાજકુમારો ગોળ કાઢવા માટે ખૂબ પ્રયત્ન કરવા લાગ્યા; તેમણે ઘણી મહેનત કરી, પણ સફળ થયા નહીં.
તતોઽન્યોન્યમવૈક્ષન્ત વ્રીડયાવનતાનનાઃ। તસ્યા યોગમવિદન્તો ભૃશં ચોત્કણ્ઠિતાભવન્
પછી તેઓ શરમથી માથું નીચે કરી એકબીજાને જોવા લાગ્યા; શું કરવું તે સમજાતું નહોતું અને તેઓ ખૂબ ચિંતિત થઈ ગયા.
તેઽપશ્યન્બ્રાહ્મણં શ્યામમાપન્નં પલિતં કૃશમ્। કૃત્યવન્તમદૂરસ્થમગ્નિહોત્રપુરસ્કૃતમ્
ત્યારે તેમણે થોડે દૂર એક કાળી, વૃદ્ધ, દુર્બળ બ્રાહ્મણને જોયો, જે પોતાના કર્મમાં લાગેલો હતો અને આગળ અગ્નિ રાખેલો હતો.
તે તં દૃષ્ટ્વા મહાતમાનમુપગમ્ય કુમારકાઃ। ભગ્નોત્સાહક્રિયાત્માનો બ્રાહ્મણં પર્યવારયન્
એ મહાન પુરુષને જોઈને, ઉત્સાહ ગુમાવેલા રાજકુમારો તેની પાસે ગયા અને તેને ઘેરી લીધા.
અથ દ્રોણઃ કુમારાંસ્તાન્દૃષ્ટ્વા કત્યવશસ્તદા। પ્રહસ્ય મન્દં પૈશલ્યાદભ્યભાષત વીર્યવાન્
પછી દ્રોણે, પાંચાલ દેશમાંથી આવેલા અને તે બેચેન રાજકુમારોને જોઈ, હળવેથી સ્મિત કરીને તેમને સંબોધ્યા.
અહો વો ધિગ્બલં ક્ષાત્રં ધિગેતાં વઃ કૃતાસ્ત્રતામ્। ભરતસ્યાન્વયે જાતા યે વીટાં નાધિગચ્છત
અરે, તમારું ક્ષત્રિય બળ શરમજનક છે, અને શસ્ત્રવિદ્યામાં તમારો અભિમાન પણ વ્યર્થ છે. ભરત વંશમાં જન્મ્યા હોવા છતાં, તમે એક સામાન્ય ઇનામ પણ મેળવ્યું નથી.
વીટાં ચ મુદ્રિકાં ચૈવ હ્યહમેતદપિ દ્વયમ્। ઉદ્ધરેયમિષીકાભિર્ભોજનં મે પ્રદીયતામ્
હું પોતે જ આ ઇનામ અને મુદ્રિકા બંને ઈશીકાના બાણથી કાઢી લઉં છું; હવે મને ભોજન આપો.
તતોઽબ્રવીત્તદા દ્રોણં કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ। કૃપસ્યાનુમતે બ્રહ્મન્ભિક્ષામાપ્નુહિ શાશ્વતીમ્
પછી કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિરે દ્રોણને કહ્યું: 'કૃપાચાર્યની મંજૂરીથી, હે બ્રાહ્મણ, તમે ચિરંજીવી ભિક્ષા મેળવો.'
એષા મુષ્ટિરિષીકાણાં મયાઽસ્ત્રેણાભિમન્ત્રિતા
આ રહી ઈશીકાની મુઠ્ઠી, જેને મેં મંત્રપૂર્વક શસ્ત્રવિદ્યાથી સંસ્કાર કરી છે.
અસ્યા વીર્યં નિરીક્ષધ્વં યદન્યેષુ ન વિદ્યતે। વેત્સ્યામીષિકયા વીટાં તામિષીકાં તથાઽન્યયા
આમાં જે શક્તિ છે, તે બીજામાં નથી, એ જોવો; હવે હું એક ઈશીકાથી ઇનામ કાઢી લઉં છું અને બીજી ઈશીકાથી મુદ્રિકા પણ લાવી દઈશ.
તતો યથોક્તં દ્રોણેન તત્સર્વં કૃતમઞ્જસા
પછી દ્રોણે જે કહ્યું હતું, એ બધું તરત જ કરી બતાવ્યું.
તદવેક્ષ્ય કુમારાસ્તે વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનાઃ। આશ્ચર્યમિદમત્યન્તમિતિ મત્વા વચોઽબ્રુવન્
આ જોઈને રાજકુમારો આશ્ચર્યથી આંખો પહોળી કરી બેઠા અને મનમાં વિચાર્યું: 'આ તો અતિ આશ્ચર્યજનક છે!' એમ કહી બોલ્યા.
મુદ્રિકામણિ વિપ્રર્ષે શીધ્રમેતાં સમુદ્ધરથ
હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, જલદી આ મુદ્રિકા-મણિ કાઢી લાવો.