હયમેધાગ્નિના સર્વે યાજકાઃ સપુરોહિતાઃ। વેદોક્તેન વિધાનેન ક્રિયાંચક્રુઃ સમન્ત્રકમ્
બધા યજમાન અને પુરોહિતોએ, ઘોડા યજ્ઞના અગ્નિ સાથે, વેદોક્ત વિધિ અને મંત્રો સાથે વિધિ કરી.
યાજકૈરભ્યનુજ્ઞાતે પ્રેતકર્મણ્યનિષ્ઠિતે। ઘૃતાવસિક્તં રાજાનં સહ માદ્ર્યા સ્વલઙ્કૃતમ્
યજમાનોએ અનુમતિ આપી અને અંત્યેષ્ટિ વિધિ પૂર્ણ થયા પછી, ઘીથી અભિષેક કરેલો, શોભાયમાન રાજા અને માદ્રીને સાથે રાખીને તૈયાર કર્યા.
તુઙ્ગપદ્મકમિશ્રેણ ચન્દનેન સુગન્ધિના। `સરલં દેવદારું ચ ગુગ્ગુલં લાક્ષયા સહ
તેઓએ સુગંધિત ચંદન, ઊંચા કમળ, સરળ, દેવદારુ, ગુગ્ગળ અને લાખ સાથે તૈયાર કર્યું.
હરિચન્દનકાષ્ઠૈશ્ચ હરિબેરૈરુશીરકૈઃ।' અન્યૈશ્ચ વિવિધૈર્ગન્ધૈર્વિધિના સમદાહયન્
હરિચંદન, હરિબેરા, ઉશીર અને અન્ય અનેક સુગંધિત વસ્તુઓથી, વિધિ પ્રમાણે દહન કર્યું.
તતસ્તયોઃ શરીરે દ્વે દૃષ્ટ્વા મોહવશં ગતા। હાહા પુત્રેતિ કૌસલ્યા પપાત સહસા ભુવિ
પછી, બંને શરીર જોઈને, કૌશલ્યા મોહમાં પડી, 'હાય, મારા પુત્ર!' એમ બોલી અને અચાનક જમીન પર પડી ગઈ.
તાં પ્રેક્ષ્ય પતિતામાર્તાં પૌરજાનપદો જનઃ। રુરોદ દુઃખસંતપ્તો રાજભક્ત્યા કૃપાઽન્વિતઃ
તેણે પડીને દુઃખી થયેલી કૌશલ્યાને જોઈ, શહેર અને ગામના લોકો રાજાભક્તિ અને દયા થી વ્યથિત થઈ રડવા લાગ્યા.
કુન્ત્યાશ્ચૈવાર્તનાદેન સર્વાણિ ચ વિચુક્રુશુઃ। માનુષૈઃ સહ ભૂતાનિ તિર્યગ્યોનિગતાન્યપિ
કુંતિના દુઃખભર્યા રડકા અવાજથી, બધા માનવો અને પશુ-પક્ષી સહિત સર્વ પ્રાણીઓ રડવા લાગ્યા.
તથા ભીષ્મઃ શાન્તનવો વિદુરશ્ચ મહામતિઃ। સર્વશઃ કૌરવાશ્ચૈવ પ્રાણદન્ભૃશદુઃખિતાઃ
એ જ રીતે, શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ, વિદુર અને બધા કૌરવો ખૂબ જ દુઃખી થઈ, જાણે શ્વાસ છોડતા હોય એમ શોકમાં ડૂબી ગયા.
તતો ભીષ્મોઽથ વિદુરો રાજા ચ સહ પાણ્ડવૈઃ। ઉદકં ચક્રિરે તસ્ય સર્વાશ્ચ કુરુયોષિતઃ
પછી ભીષ્મ, વિદુર અને રાજા, પાંડવો સાથે તથા બધા કુરુ વંશની સ્ત્રીઓએ પણ, તેમના માટે પાણીનું તર્પણ કર્યું.
ચુક્રુશુઃ પાણ્ડવાઃ સર્વે ભીષ્મઃ શાન્તનવસ્તથા। વિદુરો જ્ઞાતયશ્ચૈવ ચક્રુશ્ચાપ્યુદકક્રિયાઃ
બધા પાંડવો, શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ અને વિદુર તથા અન્ય સગાંઓ રડી પડ્યા અને તેમણે પણ પાણીનું તર્પણ કર્યું.
કૃતોદકાંસ્તાનાદાય પાણ્ડવાઞ્છોકકર્શિતાન્। સર્વાઃ પ્રકૃતયો રાજઞ્શોચમાના ન્યવારયન્
પાણીનું તર્પણ પૂરૂં કર્યા પછી, બધા લોકોએ દુઃખથી કંટાળેલા પાંડવોને શાંત પાડ્યા અને તેમને સંભળાવ્યા.
યથૈવ પાણ્ડવા ભૂમૌ સુષુપુઃ સહ બાન્ધવૈઃ। તથૈવ નાગરા રાજઞ્શિશ્યિરે બ્રાહ્મણાદયઃ
પાંડવો પોતાના સગાંઓ સાથે જમીન પર સુઈ ગયા, એ જ રીતે નગરવાસીઓ, બ્રાહ્મણો અને બીજાઓ પણ સૂઈ ગયા.
તદ્ગતાનન્દમસ્વસ્થમાકુમારમહૃષ્ટવત્। બભૂવ પાણ્ડવૈઃ સાર્ધં નગરં દ્વાદશ ક્ષપાઃ
બાર રાત સુધી પાંડવો સાથે આખું નગર સુખવિહોણું, ચિંતિત અને પોતાના યુવાન રાજકુમાર વગર જેવું લાગતું રહ્યું.
તતઃ ક્ષત્તા ચ ભીષ્મશ્ચ વ્યાસો રાજા ચ બન્ધુભિઃ। દદુઃ શ્રાદ્ધં તદા પાણ્ડોઃ સ્વધામૃતમયં તદા
પછી વિદુર, ભીષ્મ, વ્યાસ અને રાજાએ પોતાના સગાંઓ સાથે મળીને પાંડુ માટે પિતૃઓને પોષક અને અમૃતમય શ્રાદ્ધ કર્યું.
પુરોહિતસહાયાસ્તે યથાન્યાયમકુર્વત।' કુરૂંશ્ચ વિપ્રમુખ્યાંશ્ચ ભોજયિત્વા સહસ્રશઃ। રત્નૌઘાન્દ્વિજમુખ્યેભ્યો દત્ત્વા ગ્રામવરાંસ્તથા
પૌરોહિતની મદદથી તેમણે નિયમ પ્રમાણે વિધિ કરી; હજારો કુરુઓ અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવ્યું અને દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠોને રત્નો અને ઉત્તમ ગામો આપ્યા.
કૃતશૌચાંસ્તતસ્તાંસ્તુ પાણ્ડવાન્ભરતર્ષભાન્। આદાય વિવિશુઃ સર્વે પુરં વારણસાહ્વયમ્
શૌચ વિધિ પૂરી કરીને, તેમણે પાંડવોને, જે ભરતોમાં શ્રેષ્ઠ હતા, સાથે લઈ વાણાવટ નગરમાં પ્રવેશ કર્યો.
સતતં સ્માનુશોચન્તસ્તમેવ ભરતર્ષભમ્। પૌરજાનપદાઃ સર્વે મૃતં સ્વમિવ બાન્ધવમ્
બધા નગરવાસીઓ અને ગામવાસીઓ સતત એ ભરતવંશના વીરનું શોક કરતાં, જાણે પોતાનો જ સગો ગુમાવ્યો હોય તેમ દુઃખી રહ્યા.
શ્રાદ્ધાવસાને તુ તદા દૃષ્ટ્વા તં દુઃખિતં જનમ્। સંમૂઢાં દુઃખશોકાર્તાં વ્યાસો માતરમબ્રવીત્
શ્રાદ્ધ વિધિ પૂરી થયા પછી, વ્યાસે જોયું કે બધા લોકો દુઃખથી, શોકથી અને મૂંઝવણથી ભરાયા છે, ત્યારે તેમણે પોતાની માતાને કહ્યું.
અતિક્રાન્તસુખાઃ કાલાઃ પર્યુપસ્થિતદારુણાઃ। શ્વઃશ્વઃ પાપિષ્ઠદિવસાઃ પૃથિવી ગતયૌવના
હવે સુખના દિવસો વીતી ગયા છે; હવે કઠિન સમય આવી પહોંચ્યો છે. દરરોજ વધુ દુઃખદ દિવસો નજીક આવે છે અને ધરતીનું યુવાનીપણું પણ હવે રહી ગયું નથી.
બહુમાયાસમાકીર્ણો નાનાદોષસમાકુલઃ। લુપ્તધર્મક્રિયાચારો ઘોરઃ કાલો ભવિષ્યતિ
આગળ એવો સમય આવશે જેમાં ઘણું દુઃખ અને અનેક ખામીભર્યા દિવસો આવશે, ધર્મ અને વિધિ ગુમ થઈ જશે—એવો ભયાનક યુગ આવશે.
કુરૂણામનયાચ્ચાપિ પૃથિવી ન ભવિષ્યતિ। ગચ્છ ત્વં યોગમાસ્થાય યુક્તા વસ તપોવને
કુરુઓના દુર્ભાગ્યથી ધરતી ટકી શકશે નહીં. તું યોગનો આશ્રય લઈ, તપોવનમાં રહીને તપ કર.
માદ્રાક્ષીસ્ત્વં કુલસ્યાસ્ય ઘોરં સંક્ષયમાત્મનઃ। તથેતિ સમનુજ્ઞાય સા પ્રવિશ્યાબ્રવીત્સ્નુષામ્
તું આ કુળ અને પોતાનું ભયાનક વિનાશ જોતી ન રહે. એમ કહીને, તેણે સંમત થઈ, અંદર જઈ પોતાની વહુને કહ્યું.
અમ્બિક તવ પૌત્રસ્ય દુર્નયાત્કિલ ભારતાઃ। સાનુબન્ધા વિનઙ્ક્ષ્યન્તિ પૌરાશ્ચૈવેતિ નઃ શ્રુતમ્
અંબિકા, એવું કહેવાય છે કે, તારા પૌત્રના દુર્વ્યવહારથી ભરતો અને તેમના સાથીઓ તથા નગરવાસીઓ પણ નાશ પામશે—એવું આપણે સાંભળ્યું છે.
તત્કૌસલ્યામિમામાર્તાં પુત્રશોકાભિપીડિતામ્। વનમાદાય ભદ્રં તે ગચ્છાવો યદિ મન્યસે
એથી, જો તારો મન હોય તો, આ કૌશલ્યાને, જે પુત્રશોકથી પીડાઈ રહી છે, લઈ આપણે વનમાં જઈએ. ભગવાન તારો કલ્યાણ કરે.
તથેત્યુક્તા ત્વમ્બિકયા ભીષ્મમામન્ત્ર્ય સુવ્રતા। વનં યયૌ સત્યવતી સ્નુષાભ્યાં સહ ભારત
અંબિકાએ આમ કહ્યું ત્યારે, સત્યવતીએ ભીષ્મને વિદાય આપી, પોતાની વહુઓ સાથે વનમાં ગઈ.
તાઃ સુઘોરં તપસ્તપ્ત્વા દેવ્યો ભરતસત્તમ।। દેહં ત્યક્ત્વા મહારાજ ગતિમિષ્ટાં યયુસ્તદા
એ મહારાણીઓએ કઠિન તપ કર્યું અને અંતે શરીર ત્યાગી, ઈચ્છિત ગતિ પ્રાપ્ત કરી.
અથાપ્તવન્તો વેદોક્તાન્સંસ્કારાન્પાણ્ડવાસ્તદા। સંવ્યવર્ધન્ત ભોગાંસ્તે ભુઞ્જાનાઃ પિતૃવેશ્મનિ
પછી, પાંડવોોએ વેદોમાં જણાવેલા સંસ્કારો પૂર્ણ કર્યા પછી, પોતાના પિતાના ઘરમાં સુખભોગ માણતાં મોટા થયા.
ધાર્તરાષ્ટ્રૈશ્ચ સહિતાઃ ક્રીડન્તો મુદિતાઃ સુખમ્। બાલક્રીડાસુ સર્વાસુ વિશિષ્ટાસ્તેજસાઽભવન્
તેઓ ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો સાથે આનંદપૂર્વક રમતા અને બાલ્યાવસ્થાની બધી રમતોમાં તેજથી શ્રેષ્ઠ બનતા.
જવે લક્ષ્યાભિહરણે ભોજ્યે પાંસુવિકર્ષણે। ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ભીમસેનઃ સર્વાન્સ પરિમર્દતિ
દોડવામાં, નિશાન પર મારવામાં, ખાવામાં અને રેતીમાં ખેંચવામાં, ભીમસેને ધૃતરાષ્ટ્રના બધા પુત્રોને હરાવી દેતો.
હર્ષાત્પ્રક્રીડમાનાંસ્તાન્ ગૃહ્ય રાજન્નિલીયતે। શિરઃસુ વિનિગૃહ્યૈતાન્યોજયામાસ પાણ્ડવૈઃ
રાજા, આનંદમાં રમતા છોકરાઓને ભીમ પકડી લેતો અને તેમના માથાં પકડીને પાંડવો સાથે જોડતો.