પ્રત્યાખ્યાનં ચ કૃષ્ણસ્ય રાજ્ઞા દુર્યોધનેન વૈ। શમાર્થે યાચમાનસ્ય પક્ષયોરુભયોર્હિતમ્
અહીં વર્ણવાયું છે કે, બંને પક્ષના હિત માટે કૃષ્ણે શાંતિ માટે વિનંતી કરી, પણ દુર્યોધન રાજાએ તેને અસ્વીકાર કરી દીધું.
દમ્ભોદ્ભવસ્ય ચાખ્યાનમત્રૈવ પરિકીર્તિતમ્। વરાન્વેષણમત્રૈવ માતલેશ્ચ મહાત્મનઃ
અહીં દંભોદ્ભવની વાર્તા અને મહાત્મા માતલિએ વર માંગ્યા તેની વાત પણ કહેવામાં આવી છે.
મહર્ષેશ્ચાપિ ચરિતં કથિતં ગાલવસ્ય વૈ। વિદુલાયાશ્ચ પુત્રસ્ય પ્રોક્તં ચાપ્યનુશાસનમ્
અહીં મહર્ષિ ગાલવની કથા અને વિદુલાએ પોતાના પુત્રને આપેલી શીખ પણ વર્ણવાઈ છે.
કર્ણદુર્યોધનાદીનાં દુષ્ટં વિજ્ઞાય મન્ત્રિતમ્। યોગેશ્વરત્પં કૃષ્ણેન યત્ર રાજ્ઞાં પ્રદર્શિતમ્
કર્ણ, દુર્યોધન અને અન્યોએ દૂષિત મંત્રણા કરી તે જાણીને, યોગેશ્વર કૃષ્ણે રાજાઓને એ વાત જણાવેલી.
રથમારોપ્ય કૃષ્ણેન યત્ર કર્ણોઽનુમન્ત્રિતઃ। ઉપાયપૂર્વં શૌટીર્યાત્પ્રત્યાખ્યાતશ્ચ તેન સઃ
અહીં કૃષ્ણે કર્ણને રથમાં બેસાડીને વિવિધ રીતે સમજાવ્યો, પણ કર્ણે પોતાની વફાદારીને કારણે એ વાત નકારી.
આગમ્ય હાસ્તિનપુરાદુપપ્લાવ્યમરિંદમઃ। પાણ્ડવાનાં યથાવૃત્તં સર્વમાખ્યાતવાન્હરિઃ
હસ્તિનાપુરથી ઉપપ્લવ્યમાં આવીને, શત્રુઓને હરાવનાર હરિએ પાંડવોને બધું જે બન્યું તે કહેલું.
તે તસ્ય વચનં શ્રુત્વા મન્ત્રયિત્વા ચ યદ્ધિતમ્। સાઙ્ગ્રામિકં તતઃ સર્વં સઞ્જં ચક્રુઃ પરંતપાઃ
પાંડવો એ વાત સાંભળી, હિતની ચર્ચા કરીને, પછી બધાંએ યુદ્ધની તૈયારી કરી.
તતો યુદ્ધાય નિર્યાતા નરાશ્વરથદન્તિનઃ। નગરાદ્ધાસ્તિનપુરાદ્વલસંખ્યાનમેવચ
પછી હસ્તિનાપુર શહેરમાંથી માણસો, ઘોડાં, રથો અને હાથીઓ યુદ્ધ માટે નીકળી પડ્યા, અને તેમની સંખ્યા પણ વર્ણવાઈ છે.
યત્ર રાજ્ઞા હ્યુલૂકસ્ય પ્રેષણં પામ્ડવાન્પ્રતિ। શ્વોભાવિનિ મહાયુદ્ધે દૌત્યેન કૃતવાન્પ્રભુઃ
અહીં રાજાએ ઉલૂકાને દૂત બનાવી પાંડવો પાસે મોકલ્યો, મહાયુદ્ધના પૂર્વસંધ્યાએ પોતાનો સંદેશ આપ્યો.
રથાતિરથસંખ્યાનમમ્બોપાખ્યાનમેવ ચ। એતત્સુબહુવૃત્તાન્તં પઞ્ચમં પર્વ ભારતે
અહીં રથીઓ અને મહારથીઓની ગણતરી અને અંબાની વાર્તા પણ કહેવામાં આવી છે; આ રીતે, અનેક ઘટનાઓથી ભરેલું મહાભારતનું પાંચમું પર્વ પૂર્ણ થાય છે.
ઉદ્યોગપર્વ નિર્દિષ્ટં સન્ધિવિગ્રહમિશ્રિતમ્। અધ્યાયાનાં શતં પ્રોક્તં ષડશીતિર્મહર્ષિણા
ઉદ્યોગ પર્વમાં સંધિ અને વિગ્રહ બંનેનો સમાવેશ થાય છે. મહર્ષિએ કહ્યું છે કે તેમાં કુલ એકસોછયાંસી અધ્યાયો છે.
શ્લોકાનાં ષટ્ સહસ્રાણિ તાવન્ત્યેવ શતાનિ ચ। શ્લોકાશ્ચ નવતિઃ પ્રોક્તાસ્તથૈવાષ્ટૌ મહાત્મના
મહાન આત્માવાળા ઋષિએ જણાવ્યું છે કે આ વિભાગમાં છ હજાર અણુંનવ્વાણું શ્લોકો અને એ ઉપરાંત અઠ્ઠાણું શ્લોકો છે.
વ્યાસેનોદારમતિના પર્વણ્યસ્મિંસ્તપોધનાઃ। અતઃ પરં વિચિત્રાર્થં ભીષ્મપર્વ પ્રચક્ષતે
વિદ્વાન વ્યાસજી દ્વારા આ પર્વ રચાયું છે, હે તપસ્વીઓ! આ પછી વિવિધ વિષયોથી ભરેલું ભીષ્મ પર્વ વર્ણવાયું છે.
જમ્બૂખણ્ડવિનિર્માણં યત્રોક્તં સંજયેન હ। યત્ર યૌધિષ્ઠિરં સૈન્યં વિષાદમગમત્પરમ્
આમાં સંજયે જંબુદ્વીપની રચના વર્ણવી છે અને અહીં યુધિષ્ઠિરની સેના ભારે નિરાશામાં પડી ગઈ હતી.
યત્ર યુદ્ધમભૂદ્ધોરં દસાહાનિ સુદારુણમ્। કશ્મલં યત્ર પાર્થસ્ય વાસુદેવો મહામતિઃ
અહીં દસ દિવસ સુધી ભયાનક અને ભયાવહ યુદ્ધ થયું હતું અને મહાન બુદ્ધિવાળા વાસુદેવએ પાર્થનું મુંઝવણ દૂર કરી હતી.
મોહજં નાશયામાસ હેતુભિર્મોક્ષદર્શિભિઃ। સમીક્ષ્યાદોક્ષજઃ ક્ષિપ્રં યુધિષ્ઠિરહિતે રતઃ
મુક્તિના જ્ઞાનીઓના ઉપદેશથી અને યોગ્ય કારણોથી કૃષ્ણે અજ્ઞાનથી થયેલી મોહને નાશ કરી, અને યુધિષ્ઠિરના હિતમાં સતત ચિંતન કર્યું.
રથાદાપ્લુત્ય વેગેન સ્વયં કૃષ્ણ ઉદારધીઃ। પ્રતોદપાણિરાધાવદ્ભીષ્મં હન્તું વ્યપેતભીઃ
પછી ઉદારમનવાળા કૃષ્ણે ઝડપથી રથમાંથી કૂદી, હાથમાં કોડો લઈને નિર્ભયપણે ભીષ્મને મારવા દોડી ગયા.
વાક્યપ્રતોદાભિહતો યત્ર કૃષ્ણેન પાણ્ડવઃ। ગાણ્ડીવધન્વા સમરે સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ
ત્યાં કૃષ્ણના વચનો કોડા સમાન લાગતાં, ગાંડીવધારી અર્જુને, સર્વ શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ, યુદ્ધભૂમિ પર ઊભા રહ્યા.
શિખણ્ડિનં પુરસ્કૃત્ય યત્ર પાર્થો મહાધનુઃ। વિનિઘ્નન્નિશિતૈર્બાણૈ રથાદ્ભીષ્મમપાતયત્
અહીં મહાધનુર્ધર અર્જુને શિખંડીને આગળ રાખીને, તીક્ષ્ણ બાણોથી ભીષ્મને રથમાંથી નીચે પાડી દીધા.
શરતલ્પગતશ્ચૈવ ભીષ્મો યત્ર બભૂવ હ। ષષ્ઠમેતત્સમાખ્યાતં ભારતે પર્વ વિસ્તૃતમ્
અને અહીં ભીષ્મ તીરોની શય્યામાં શયાન થયા; આ છઠ્ઠું પર્વ મહાભારતમાં વિગતે વર્ણવાયું છે.
અધ્યાયાનાં શતં પ્રોક્તં તથા સપ્તદશાપરે। પઞ્ચ શ્લોકસહસ્રાણિ સંખ્યયાષ્ટૌ શતાનિ ચ
કહવામાં આવે છે કે તેમાં એકસો સત્તર અધ્યાયો અને પાંચ હજાર આઠસો શ્લોકો છે.
શ્લોકાશ્ચ ચતુરાશીતિરસ્મિન્પર્વણિ કીર્તિતાઃ। વ્યાસેન વેદવિદુષા સંખ્યાતા ભીષ્મપર્વણિ
આ પર્વમાં ચોર્યાસી શ્લોકો વર્ણવાયા છે, જે વેદજ્ઞ વ્યાસે ભીષ્મ પર્વમાં ગણ્યા છે.
દ્રોણપર્વ તતશ્ચિત્રં બહુવૃત્તાન્તમુચ્યતે। સૈનાપત્યેઽભિષિક્તોઽથ યત્રાચાર્યઃ પ્રતાપવાન્
પછી દ્રોણ પર્વનું વર્ણન આવે છે, જેમાં અનેક ઘટનાઓ છે અને જ્યાં આચાર્ય દ્રોણને સેના નાયક બનાવવામાં આવ્યા.
દુર્યોધનસ્ય પ્રીત્યર્થં પ્રતિજજ્ઞે મહાસ્ત્રવિત્। ગ્રહણં ધર્મરાજસ્ય પાણ્ડુપુત્રસ્ય ધીમતઃ
દુર્યોધનને પ્રસન્ન કરવા માટે, શસ્ત્રવિદ્યા ماهર દ્રોણે ધર્મરાજ પાંડુપુત્ર બુદ્ધિશાળી યુધિષ્ઠિરને પકડવાનો સંકલ્પ લીધો.
યત્ર સંશપ્તકાઃ પાર્થમપનિન્યૂ રણાજિરાત્। ભગદત્તો મહારાજો યત્ર શક્રસમો યુધિ
અહીં સંશપ્તકોએ અર્જુનને યુદ્ધભૂમિમાંથી દૂર હાંકી કાઢ્યો હતો અને ત્યાં મહારાજ ભગદત્ત, જે યુદ્ધમાં ઇન્દ્ર સમાન હતા—
સુપ્રતીકેન નાગેન સ હિ શાન્તઃ કિરીટિના। યત્રાભિમન્યું બહવો જઘ્નુરેકં મહારથાઃ
તેમણે સુપ્રતિક નામના મહાન હાથી સાથે, મુક્તા ધારણ કરનાર અર્જુન દ્વારા શાંત કરવામાં આવ્યા; અને ત્યાં અનેક મહારથીઓએ એકલા અભિમન્યુને મારી નાખ્યો.
જયદ્રથમુખા બાલં શૂરમપ્રાપ્તયૌવનમ્। હતેઽભિમન્યૌ ક્રુદ્ધેન યત્ર પાર્થેન સંયુગે
જયદ્રથને આગેવાન બનાવી, યુવાન અને શૂરવીર અભિમન્યુ, જે હજુ યુવાનીમાં નહોતો, તેને મારી નાખ્યો; અને અભિમન્યુના મૃત્યુ પછી ક્રોધિત અર્જુને યુદ્ધમાં—
અક્ષૌહિણીઃ સપ્ત હત્વા હતો રાજા જયદ્રથઃ। યત્ર ભીમો મહાબાહુઃ સાત્યકિશ્ચ મહારથઃ
સાત અક્ષૌહિણી સેના નાશ કર્યા પછી, અર્જુને રાજા જયદ્રથને માર્યો; અને ત્યાં મહાબાહુ ભીમ અને મહારથી સાત્યકી—
અન્વેષણાર્થં પાર્થસ્ય યુધિષ્ઠિરનૃપાજ્ઞયા। પ્રવિષ્ટૌ ભારતીં સેનામપ્રધૃષ્યાં સુરૈરપિ
પાર્થને શોધવા માટે, યુધિષ્ઠિર રાજાની આજ્ઞાથી, બે જણ ભલે દેવતાઓ પણ હરાવી ન શકે એવી ભારતની સેના માં પ્રવેશ્યા.
સંશપ્તકાવશેષં ચ કૃતં નિઃશેષમાહવે। સંશપ્તકાનાં વીરાણાં કોટ્યો નવ મહાત્મનામ્
સમશપ્તકોમાં જે થોડા બચ્યા હતા તેઓ પણ યુદ્ધમાં પૂરેપૂરા નાશ પામ્યા; નવ કરોડ વીર સમશપ્તકો યુદ્ધમાં માર્યા ગયા.