યુધિષ્ઠિરમુખાઃ સર્વે પાણ્ડવા વેદપરાગાઃ। તેઽભ્યાગત્ય પિતુર્મૂલે નિઃસંજ્ઞાઃ પતિતા ભુવિ
યુધિષ્ઠિરને આગેવાન રાખી બધા પાંડવોએ, જે વેદપ્રેમી હતા, પિતાના પગ પાસે આવીને બેહોશ થઈ જમીન પર પડી ગયા.
પાણ્ડોઃ પાદૌ પરિષ્વજ્ય વિલપન્તિ સ્મ પાણ્ડવાઃ। હા વિનષ્ટાઃ સ્મ તાતેતિ હા અનાથા ભવામહે
પાંડવો પાંડુના પગે લિપટાઈ રડતા હતા: 'અરે પિતા, અમે તો બરબાદ થઈ ગયા! હવે અમારું કોઈ રક્ષણ કરનાર નથી.'
ત્વદ્વિહીના મહાપ્રાજ્ઞ કથં જીવામ બાલકાઃ। લોકનાથસ્ય પુત્રાઃ સ્મો ન સનાથા ભવામહે
હે મહાન વિદ્વાન, તમારા વિના અમે બાળકો કેમ જીવશું? દુનિયાનાં સ્વામીના પુત્ર હોવા છતાં હવે અમારું કોઈ આધાર નથી.
ક્ષણેનૈવ મહારાજ અહો લોકસ્ય ચિત્રતા। નાસ્મદ્વિધા રાજપુત્રા અધન્યાઃ સન્તિ ભારત
મહારાજા, માત્ર એક ક્ષણમાં દુનિયાની અજબ ગતિ જુઓ; ભરતવંશી, અમારા જેવા દુર્ભાગી રાજકુમારો બીજાં ક્યાંય નથી.
ત્વદ્વિનાશાચ્ચ રાજેન્દ્ર રાજ્યપ્રસ્ખલનાત્તદા। પાણ્ડવાશ્ચ વયં સર્વે પ્રાપ્તાઃ સ્મ વ્યસનં મહત્
રાજેન્દ્ર, તમારી વિદાય અને રાજ્ય ગુમાવવાના કારણે, અમે બધા પાંડવો હવે મોટાં દુઃખમાં પડી ગયા છીએ.
કિં કરિષ્યામહે રાજન્કર્તવ્યં ચ પ્રસીદતામ્
રાજા, હવે અમે શું કરીએ? શું કરવું એ કહો, કૃપા કરીને અમ પર દયા કરો.
ત્વયા લબ્ધાઃ સ્મ રાજેન્દ્ર મહતા તપસા વયમ્। હિત્વા માનં વનં ગત્વા સ્વયમાહૃત્ય ભક્ષણમ્
રાજેન્દ્ર, તમારા મોટા તપથી તમે અમને મેળવ્યા, માન છોડી વનમાં જઈને પોતે જ અમને ખોરાક લાવ્યા.
શાકમૂલફલૈર્વન્યૈર્ભરણં વૈ ત્વયા કૃતમ્। પુત્રાનુત્પાદ્ય પિતરો યમિચ્છ્તિ મહાતમ્નઃ
વનનાં શાક, મૂળ અને ફળથી તમે અમને પોષ્યા; જે પિતા મહાનતા ઈચ્છે છે, તેઓ એવા પુત્રોની કામના કરે છે.
ત્રિવર્ગફલમિચ્છન્તસ્તસ્ય કાલોઽયમાગતઃ। અભુક્ત્વૈવ ફલં રાજન્ગન્તું નાર્હસિ ભારત
જીવનનાં ત્રણ ધ્યેયનું ફળ મેળવવાની ઈચ્છા રાખી, હવે એ સમય આવી ગયો છે; ભરતવંશી રાજા, એ ફળ માણ્યા વિના તમે જશો નહીં.
ઇત્યેવમુક્ત્વા પિતરં ભીમોઽપિ વિલલાપ
આ રીતે પિતાને કહીને, પછી ભીમ પણ રડવા લાગ્યા.
પ્રનષ્ટં ભારતં વંશં પાણ્ડુના પુનરુદ્ધૃતમ્। તસ્મિંસ્તદા વનગતે નષ્ટં રાજ્યમરાજકમ્
ભરતવંશ, જે પહેલેથી નષ્ટ થયો હતો, પાંડુએ ફરી ઊભો કર્યો; જ્યારે તે વનમાં ગયો, રાજ્ય ફરી ગુમાયું અને રાજાવિહોણું થઈ ગયું.
પુનર્નિઃસારિતં ક્ષત્રં પાણ્ડુપુત્રૈશ્ચ પઞ્ચભિઃ। એતચ્છ્રુત્વાઽનુમોદિત્વા ગન્તુમર્હસિ શઙ્કર
પાંડુના પાંચ પુત્રોએ ફરી ક્ષત્રિય વંશને ઊભો કર્યો; હવે આ સાંભળી અને સ્વીકારી, શંકર, તમે પણ વિદાય લો.
દુઃસહં ચ તપઃ કૃત્વા લબ્ધ્વા નો ભરતર્ષભ
અમે ભારે તપસ્યા કરીને, હે ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ, તને પ્રાપ્ત કર્યો છે.
પુત્રલાભસ્ય મહતઃ શુશ્રૂષાદિફલં ત્વયા। ન ચાવાપ્તં કિંચિદેવ પુરા દશરથો યથા
પણ તારા દ્વારા પુત્રપ્રાપ્તિ જેવી મહાન સિદ્ધિના ફળરૂપે સેવા વગેરે મળ્યા નથી; અગાઉ પણ, દશરથ રાજાને જેમ મળ્યા નહોતા તેમ.
એવમુક્ત્વા યમૌ ચાપિ વિલેપતુરથાતુરૌ
આ રીતે કહીને, બંને યમદ્વયી દુઃખી થઈને રડવા લાગ્યા.
અહં જ્યેષ્ઠા ધર્મપત્ની જ્યેષ્ઠં ધર્મફલં મમ। અવશ્યં ભાવિનો ભાવાન્મા માં માદ્રિ નિવર્તય
હું મોટી અને ધર્મપત્ની છું, તેથી ધર્મનું શ્રેષ્ઠ ફળ મારું છે; જે destined છે તે જરૂર થશે—માદ્રી, તું મને અટકાવતી નહિ.
અન્વિષ્યામીહ ભર્તારમહં પ્રેતવશં ગતમ્। ઉત્તિષ્ઠ ત્વં વિસૃજ્યૈનમિમાન્રક્ષસ્વ દારકાન્
હું મારા પતિને શોધવા જઈશ, જે પરલોકમાં ગયા છે; તું ઊભી થા, આને છોડ અને આ બાળકોની સંભાળ રાખ.
અવાપ્ય પુત્રાંલ્લબ્ધાર્થાન્વીરપત્નીત્વમર્થયે
મને પુત્રો મળ્યા અને જીવનનું ધ્યેય પૂરું થયું, હવે હું વીરપત્ની બનવાનું ઇચ્છું છું.
અહમેવાનુયાસ્યામિ ભર્તારમપલાપિનમ્। ન હિ તૃપ્તાઽસ્મિ કામાનાં જ્યેષ્ઠા મામનુમન્યતામ્
હું એકલી જ મારા પતિના પાછળ જઈશ, જે વિદાય લઈ ચૂક્યા છે; મને ઇચ્છાઓથી સંતોષ થયો નથી—મોટી બહેન, મને મંજૂરી આપ.
માં ચાભિગમ્ય ક્ષીણોઽયં કામાદ્ભરતસત્તમઃ। સમુચ્છિદ્યામિ તત્કામં કથં નુ યમસાદને
મારી પાસે આવીને આ ભરતવંશી ઇચ્છાથી થાકી ગયા છે; તો પછી, યમલોકમાં હું એ ઇચ્છા કેવી રીતે તોડી શકું?
મમ હતોર્હિ રાજાઽયં દિવં રાજર્પિસત્તમઃ। ન ચૈવ તાદૃશી બુદ્ધિર્બાન્ધવાશ્ચ ન તાદૃશાઃ
મારો રાજા તો મૃત્યુ પામી સ્વર્ગે ગયા છે, હે રાજર્ષિ શ્રેષ્ઠ; મારા મનમાં પણ એવી ભાવના નથી અને મારા સગાંઓ પણ એવાં નથી.
ન ચોત્સહે ધારયિતું પ્રાણાન્ભર્ત્રા વિના કૃતા। તસ્માત્તમનુયાસ્યામિ યાન્તં વૈવસ્વતક્ષયમ્
હું પતિ વિના જીવવાનું સહન કરી શકતી નથી; તેથી, હું પણ વાયવસ્વતના લોકે જતા પતિના પાછળ જઇશ.
વર્તેયં ન સમાં વૃત્તિં જાત્વહં ન સુતેષુ તે। તથાહિ વર્તમાનાં મામધર્મઃ સંસ્પૃશેન્મહાન્
હું કદી પણ તારા બાળકો વચ્ચે એ રીતે રહી શકીશ નહીં; કેમ કે જો હું એમ કરું તો મહાપાપ લાગશે.
તસ્માન્મે સુતયોર્દેવિ વર્તિતવ્યં સ્વપુત્રવત્। અન્વેષ્યામિ ચ ભર્તારં વ્રજન્તં યમસાદનમ્
એથી, હે રાણી, મને તારા પુત્રો સાથે પોતાના પુત્રો જેવું વર્તવું પડશે; અને હું મારા પતિને શોધવા જઈશ, જે યમલોક તરફ જઈ રહ્યા છે.
માં હિ કામયમાનોઽયં રાજા પ્રેતવશં ગતઃ। રાજ્ઞઃ શરીરેણ સહ મામપીદં કલેવરમ્
મારા પતિએ મને ઇચ્છી અને પરલોકમાં ગયા છે; રાજાના શરીર સાથે મારું પણ આ શરીર—
દગ્ધવ્યં સુપ્રતિચ્છન્નં ત્વેતદાર્યે પ્રિયં કુરુ। દારકેષ્વપ્રમત્તા ત્વં ભવેશ્ચાભિહિતા મયા। અતોઽહં ન પ્રપશ્યામિ સંદેષ્ટવ્યં હિતં તવ
સારી રીતે ઢાંકીને દાઝી દેવું—હે આર્યે, આ પ્રિય કાર્ય કર; બાળકો માટે ચેતન રહેજે, જેમ મેં તને કહ્યું છે; તેથી હવે તને બીજું કંઈ કહેવું રહેતું નથી.
ઋષયસ્તાન્સમાશ્વાસ્ય પાણ્ડવાન્સત્યવિક્રમાન્। ઊચુઃ કુન્તીં ચ માદ્રીં ચ સમાશ્વાસ્ય તપસ્વિનઃ
ઋષિઓએ, સત્યવ્રતી અને પરાક્રમી પાંડવોને સાંત્વના આપી, કુંતી અને માદ્રીને પણ, જેઓ તપસ્વિ હતી, ધીરજ આપી.
સુભગે બાલપુત્રા તુ ન મર્તવ્યં તથંચન। પાણ્ડવાંશ્ચાપિ નેષ્યામઃ કુરુરાષ્ટ્રં પરન્તપાન્
હે સુભાગ્યવતી, તારા નાના પુત્રો છે, તેથી તું કદી પણ મૃત્યુ ન કર; અમે પાંડવોને, જે શત્રુઓના વિનાશક છે, કુરુદેશ લઈ જઈશું.
અધર્મેષ્વર્થજાતેષુ ધૃતરાષ્ટ્રશ્ચ લોભવાન્। સ કદાચિન્ન વર્તેત પાણ્ડવેષુ યથાવિધિ
જ્યારે લોભથી અધર્મ ઊભો થાય છે, ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્ર લોભી બને છે; તે ક્યારેક પાંડવો સાથે યોગ્ય રીતે વર્તશે નહીં.
કુન્ત્યાશ્ચ વૃષ્ણયો નાથાઃ કુન્તિભોજસ્તથૈવ ચ। માદ્ર્યાશ્ચ બલિનાંશ્રેષ્ઠઃ શલ્યો ભ્રાતા મહારથઃ
કુંતીના રક્ષક તો વૃષ્ણિ અને કુંતિભોજ છે; અને માદ્રીના રક્ષક તો બલવાન શલ્ય છે, જે મહાન રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ અને તેના ભાઈ છે.