તં તથા શાયિનં પુત્રા ઋષયઃ સહ ચારણૈઃ। અભ્યેત્ય સહિતાઃ સર્વે શોકાદશ્રૂણ્યવર્તયન્
પાંડુને એ રીતે પડેલો જોઈ, પુત્રો, ઋષિઓ અને દેવગાંધીરો બધા એકસાથે આવી ગયા અને દુઃખથી આંખોમાંથી આંસુ વહાવી દીધા.
અસ્તં ગતમિવાદિત્યં સંશુષ્કમિવ સાગરમ્। દૃષ્ટ્વા પાણ્ડું નરવ્યાઘ્રં શોચન્તિ સ્મ મહર્ષયઃ
પાંડુને જોઈને, જાણે સૂર્ય અસ્ત થઈ ગયો હોય કે સમુદ્ર સુકાઈ ગયો હોય, મહાન ઋષિઓ ખૂબ દુઃખી થયા.
સમાનશોકા ઋષયઃ પાણ્ડવાશ્ચ બભૂવિરે। તે સમાશ્વાસિતે વિપ્રૈર્વિલેપતુરનિન્દિતે
ઋષિઓ અને પાંડવો સૌ એકસરખા દુઃખમાં ડૂબી ગયા; વિદ્વાનો દ્વારા શાંત કરાયા પછી, તેઓ નિર્દોષો માટે રડવા લાગ્યા.
હા રાજન્કસ્ય નો હિત્વા ગચ્છસિ ત્રિદશાલયમ્। હા રાજન્મમ મન્દાયાઃ કથં માદ્રીં સમેત્ય વૈ
હાય રાજા, હવે તો તું અમને છોડીને દેવલોકે કેમ જઈ રહ્યો છે? હાય રાજા, મને મૂકી, માદ્રીને મળીને તું કેમ...
નિધનં પ્રાપ્તવાન્રાજન્મદ્ભાગ્યપરિસંક્ષયાત્। યુધિષ્ઠિરં ભીમસેનમર્જુનં ચ યમાવુભૌ
રાજા, મારા સારા નસીબનો અંત આવી ગયો હોવાથી પાંડુએ યુધિષ્ઠિર, ભીમસેન, અર્જુન અને બંને જમલા પુત્રોને છોડીને આ દુનિયા છોડીને ચાલ્યા ગયા છે.
કસ્ય હિત્વા પ્રિયાન્પુત્રાન્પ્રયાતોઽસિ વિશાંપતે। નૂનં ત્વાં ત્રિદશા દેવાઃ પ્રતિનન્દન્તિ ભારત
હે પ્રજાના સ્વામી, તમે કયા માટે તમારા પ્રિય પુત્રોને છોડીને ચાલ્યા ગયા? નિશ્ચિતપણે, હવે દેવતાઓ તમને આવકાર આપી રહ્યા છે, હે ભરતવંશી.
યતો હિ તપ ઉગ્રં વૈ ચરિતં બ્રહ્મસંસદિ। આવાભ્યાં સહિતો રાજન્ગમિષ્યસિ દિવં શુભમ્
રાજા, તમે બ્રહ્માજીના સભામાં કઠોર તપ કર્યો હતો, એટલે હવે તમે અમારાં સાથે મળીને શુભ સ્વર્ગમાં જશો.
આજમીઢાજમીઢાનાં કર્મણા ચરતાં ગતિમ્। નનુ નામ સહાવાભ્યાં ગમિષ્યામીતિ યત્ત્વયા
આજમીઢ વંશજોએ પોતાના સારા કર્મોથી જે માર્ગ મેળવ્યો છે, એમાં આપણે બંને સાથે જઈશું એવું તમે કહ્યું હતું, એ યાદ છે ને?
પ્રતિજ્ઞાતા કુરુશ્રેષ્ઠ યદાઽસ્મિ વનમાગતા। આવાભ્યાં ચૈવ સહિતો ગમિષ્યસિ વિશાંપતે। મુહૂર્તં ક્ષમ્યતાં રાજન્દ્રક્ષ્યેઽહં ચ મુખં તવ
કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, જ્યારે હું વનમાં આવી ત્યારે તમે વચન આપ્યું હતું કે અમારાં સાથે જશો, હે પ્રજાના રાજા. રાજા, મને થોડો સમય આપો, હું તમારું મુખ જોઈ લઉં.
વિલપિત્વા ભૃશં ચૈવ નિઃસંજ્ઞે પતિતે ભુવિ। યથા હતે મૃગે મૃગ્યૌ લુબ્ધૈર્વનગતે તથા
ઘણું રડ્યા પછી, એ બેહોશ થઈને જમીન પર પડી ગઈ, જેમ શિકારી દ્વારા મારાયેલા હરણની જોડી જંગલમાં પડી જાય છે.
યુધિષ્ઠિરમુખાઃ સર્વે પાણ્ડવા વેદપરાગાઃ। તેઽભ્યાગત્ય પિતુર્મૂલે નિઃસંજ્ઞાઃ પતિતા ભુવિ
યુધિષ્ઠિરને આગેવાન રાખી બધા પાંડવોએ, જે વેદપ્રેમી હતા, પિતાના પગ પાસે આવીને બેહોશ થઈ જમીન પર પડી ગયા.
પાણ્ડોઃ પાદૌ પરિષ્વજ્ય વિલપન્તિ સ્મ પાણ્ડવાઃ। હા વિનષ્ટાઃ સ્મ તાતેતિ હા અનાથા ભવામહે
પાંડવો પાંડુના પગે લિપટાઈ રડતા હતા: 'અરે પિતા, અમે તો બરબાદ થઈ ગયા! હવે અમારું કોઈ રક્ષણ કરનાર નથી.'
ત્વદ્વિહીના મહાપ્રાજ્ઞ કથં જીવામ બાલકાઃ। લોકનાથસ્ય પુત્રાઃ સ્મો ન સનાથા ભવામહે
હે મહાન વિદ્વાન, તમારા વિના અમે બાળકો કેમ જીવશું? દુનિયાનાં સ્વામીના પુત્ર હોવા છતાં હવે અમારું કોઈ આધાર નથી.
ક્ષણેનૈવ મહારાજ અહો લોકસ્ય ચિત્રતા। નાસ્મદ્વિધા રાજપુત્રા અધન્યાઃ સન્તિ ભારત
મહારાજા, માત્ર એક ક્ષણમાં દુનિયાની અજબ ગતિ જુઓ; ભરતવંશી, અમારા જેવા દુર્ભાગી રાજકુમારો બીજાં ક્યાંય નથી.
ત્વદ્વિનાશાચ્ચ રાજેન્દ્ર રાજ્યપ્રસ્ખલનાત્તદા। પાણ્ડવાશ્ચ વયં સર્વે પ્રાપ્તાઃ સ્મ વ્યસનં મહત્
રાજેન્દ્ર, તમારી વિદાય અને રાજ્ય ગુમાવવાના કારણે, અમે બધા પાંડવો હવે મોટાં દુઃખમાં પડી ગયા છીએ.
કિં કરિષ્યામહે રાજન્કર્તવ્યં ચ પ્રસીદતામ્
રાજા, હવે અમે શું કરીએ? શું કરવું એ કહો, કૃપા કરીને અમ પર દયા કરો.
ત્વયા લબ્ધાઃ સ્મ રાજેન્દ્ર મહતા તપસા વયમ્। હિત્વા માનં વનં ગત્વા સ્વયમાહૃત્ય ભક્ષણમ્
રાજેન્દ્ર, તમારા મોટા તપથી તમે અમને મેળવ્યા, માન છોડી વનમાં જઈને પોતે જ અમને ખોરાક લાવ્યા.
શાકમૂલફલૈર્વન્યૈર્ભરણં વૈ ત્વયા કૃતમ્। પુત્રાનુત્પાદ્ય પિતરો યમિચ્છ્તિ મહાતમ્નઃ
વનનાં શાક, મૂળ અને ફળથી તમે અમને પોષ્યા; જે પિતા મહાનતા ઈચ્છે છે, તેઓ એવા પુત્રોની કામના કરે છે.
ત્રિવર્ગફલમિચ્છન્તસ્તસ્ય કાલોઽયમાગતઃ। અભુક્ત્વૈવ ફલં રાજન્ગન્તું નાર્હસિ ભારત
જીવનનાં ત્રણ ધ્યેયનું ફળ મેળવવાની ઈચ્છા રાખી, હવે એ સમય આવી ગયો છે; ભરતવંશી રાજા, એ ફળ માણ્યા વિના તમે જશો નહીં.
ઇત્યેવમુક્ત્વા પિતરં ભીમોઽપિ વિલલાપ
આ રીતે પિતાને કહીને, પછી ભીમ પણ રડવા લાગ્યા.
પ્રનષ્ટં ભારતં વંશં પાણ્ડુના પુનરુદ્ધૃતમ્। તસ્મિંસ્તદા વનગતે નષ્ટં રાજ્યમરાજકમ્
ભરતવંશ, જે પહેલેથી નષ્ટ થયો હતો, પાંડુએ ફરી ઊભો કર્યો; જ્યારે તે વનમાં ગયો, રાજ્ય ફરી ગુમાયું અને રાજાવિહોણું થઈ ગયું.
પુનર્નિઃસારિતં ક્ષત્રં પાણ્ડુપુત્રૈશ્ચ પઞ્ચભિઃ। એતચ્છ્રુત્વાઽનુમોદિત્વા ગન્તુમર્હસિ શઙ્કર
પાંડુના પાંચ પુત્રોએ ફરી ક્ષત્રિય વંશને ઊભો કર્યો; હવે આ સાંભળી અને સ્વીકારી, શંકર, તમે પણ વિદાય લો.
દુઃસહં ચ તપઃ કૃત્વા લબ્ધ્વા નો ભરતર્ષભ
અમે ભારે તપસ્યા કરીને, હે ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ, તને પ્રાપ્ત કર્યો છે.
પુત્રલાભસ્ય મહતઃ શુશ્રૂષાદિફલં ત્વયા। ન ચાવાપ્તં કિંચિદેવ પુરા દશરથો યથા
પણ તારા દ્વારા પુત્રપ્રાપ્તિ જેવી મહાન સિદ્ધિના ફળરૂપે સેવા વગેરે મળ્યા નથી; અગાઉ પણ, દશરથ રાજાને જેમ મળ્યા નહોતા તેમ.
એવમુક્ત્વા યમૌ ચાપિ વિલેપતુરથાતુરૌ
આ રીતે કહીને, બંને યમદ્વયી દુઃખી થઈને રડવા લાગ્યા.
અહં જ્યેષ્ઠા ધર્મપત્ની જ્યેષ્ઠં ધર્મફલં મમ। અવશ્યં ભાવિનો ભાવાન્મા માં માદ્રિ નિવર્તય
હું મોટી અને ધર્મપત્ની છું, તેથી ધર્મનું શ્રેષ્ઠ ફળ મારું છે; જે destined છે તે જરૂર થશે—માદ્રી, તું મને અટકાવતી નહિ.
અન્વિષ્યામીહ ભર્તારમહં પ્રેતવશં ગતમ્। ઉત્તિષ્ઠ ત્વં વિસૃજ્યૈનમિમાન્રક્ષસ્વ દારકાન્
હું મારા પતિને શોધવા જઈશ, જે પરલોકમાં ગયા છે; તું ઊભી થા, આને છોડ અને આ બાળકોની સંભાળ રાખ.
અવાપ્ય પુત્રાંલ્લબ્ધાર્થાન્વીરપત્નીત્વમર્થયે
મને પુત્રો મળ્યા અને જીવનનું ધ્યેય પૂરું થયું, હવે હું વીરપત્ની બનવાનું ઇચ્છું છું.
અહમેવાનુયાસ્યામિ ભર્તારમપલાપિનમ્। ન હિ તૃપ્તાઽસ્મિ કામાનાં જ્યેષ્ઠા મામનુમન્યતામ્
હું એકલી જ મારા પતિના પાછળ જઈશ, જે વિદાય લઈ ચૂક્યા છે; મને ઇચ્છાઓથી સંતોષ થયો નથી—મોટી બહેન, મને મંજૂરી આપ.
માં ચાભિગમ્ય ક્ષીણોઽયં કામાદ્ભરતસત્તમઃ। સમુચ્છિદ્યામિ તત્કામં કથં નુ યમસાદને
મારી પાસે આવીને આ ભરતવંશી ઇચ્છાથી થાકી ગયા છે; તો પછી, યમલોકમાં હું એ ઇચ્છા કેવી રીતે તોડી શકું?