નનુ નામ ત્વયા માદ્રિ રક્ષિતવ્યો નરાધિપઃ। સા કથં લોભિતવતી વિજને ત્વં નરાધિપમ્
માદ્રી, રાજાને સાચવવાની ફરજ તો તારી હતી જ, તો પછી એકાંતમાં તું કેવી રીતે લલચાઈ ગઈ અને રાજાને પણ લલચાવ્યા?
કથં દીનસ્ય સતતં ત્વામાસાદ્ય રહોગતામ્। તં વિચિન્તયતઃ શાપં પ્રહર્ષઃ સમજાયત
હંમેશા દુઃખી રહેતા પાંડુએ, એકલાં તને મળીને, શાપ યાદ હોવા છતાં, આનંદ કેવી રીતે અનુભવ્યો?
ધન્યા ત્વમસિ બાહ્લીકિ મત્તો ભાગ્યતરા તથા। દૃષ્ટવત્યસિ યદ્વક્ત્રં પ્રહૃષ્ટસ્ય મહીપતેઃ
તારે તો ધન્ય કહેવાય, બાહ્લિકનંદિની, કેમ કે તું તો મારા કરતાં વધારે નસીબદાર, તારે આનંદિત રાજાનું મુખ જોઈ શક્યું.
વિલપન્ત્યા મયા દેવિ વાર્યમાણેન ચાસકૃત્। આત્મા ન વારિતોઽનેન સત્યં દિષ્ટં ચિકીર્ષુણા
હે દેવી, જ્યારે પાંડુ રડતો હતો ત્યારે હું વારંવાર તેને અટકાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ ભાગ્યના ઇરાદાથી તેનું મન અટક્યું નહીં.
તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા કુન્તી શોકાગ્નિદીપિતા। પપાત સહસા ભૂમૌ છિન્નમૂલ ઇવ દ્રુમઃ
આ શબ્દો સાંભળીને, દુઃખની આગે દહાયેલી કુંતી અચાનક જમીન પર પડી ગઈ, જાણે મૂળથી કપાયેલું વૃક્ષ હોય.
નિશ્ચેષ્ટા પતિતા ભૂમૌ મોહેન ન ચચાલ સા। તસ્મિન્ક્ષણે કૃતસ્નાનમહતામ્બરસંવૃતમ્
જમીન પર પડીને, બેભાન થઈ ગયેલી કુંતી જરા પણ હલેલી નહીં; એ સમયે, સ્નાન કરીને ભવ્ય વસ્ત્રો પહેરીને—
અલઙ્કારકૃતં પાણ્ડું શયાનં શયને શુભે। કુન્તીમુત્થાપ્ય માદ્રી તુ મોહેનાવિષ્ટચેતનામ્
પાંડુને સુંદર શય્યામાં સુવાડી, સુંદર આભૂષણોથી શણગારી, માદ્રીએ બેભાન કુંતીને ઉઠાવી.
આર્યે એહીતિ તાં કુન્તીં દર્શયામાસ કૌરવ। પાદયોઃ પતિતા કુન્તી પુનરુત્થાય ભૂમિપમ્
'આર્યે, આવો,' એમ કહીને માદ્રીએ કુંતીને બતાવી; કુંતી ફરી ઊભી થઈ અને રાજાના પગે પડી.
રક્તચન્દનદિગ્ધાંઙ્ગં મહારજનવાસસમ્। સસ્મિતેન ચ વક્ત્રેણ વદન્તમિવ ભારતમ્
પાંડુના અંગો લાલ ચંદનથી અંજાયેલા, પીળા ભવ્ય વસ્ત્રોમાં, સ્મિતભર્યા મુખે જાણે કંઈ કહેતો હોય એમ લાગતો.
પરિરભ્ય તતો મોહાદ્વિલલાપાકુલેન્દ્રિયા। માદ્રી ચાપિ સમાલિઙ્ગ્ય રાજાનં વિલલાપ સા
પછી, ભ્રમમાં પડીને, કુંતીએ પાંડુને ભેટી રડી પડી; માદ્રી પણ રાજાને ભેટીને રડવા લાગી.
તં તથા શાયિનં પુત્રા ઋષયઃ સહ ચારણૈઃ। અભ્યેત્ય સહિતાઃ સર્વે શોકાદશ્રૂણ્યવર્તયન્
પાંડુને એ રીતે પડેલો જોઈ, પુત્રો, ઋષિઓ અને દેવગાંધીરો બધા એકસાથે આવી ગયા અને દુઃખથી આંખોમાંથી આંસુ વહાવી દીધા.
અસ્તં ગતમિવાદિત્યં સંશુષ્કમિવ સાગરમ્। દૃષ્ટ્વા પાણ્ડું નરવ્યાઘ્રં શોચન્તિ સ્મ મહર્ષયઃ
પાંડુને જોઈને, જાણે સૂર્ય અસ્ત થઈ ગયો હોય કે સમુદ્ર સુકાઈ ગયો હોય, મહાન ઋષિઓ ખૂબ દુઃખી થયા.
સમાનશોકા ઋષયઃ પાણ્ડવાશ્ચ બભૂવિરે। તે સમાશ્વાસિતે વિપ્રૈર્વિલેપતુરનિન્દિતે
ઋષિઓ અને પાંડવો સૌ એકસરખા દુઃખમાં ડૂબી ગયા; વિદ્વાનો દ્વારા શાંત કરાયા પછી, તેઓ નિર્દોષો માટે રડવા લાગ્યા.
હા રાજન્કસ્ય નો હિત્વા ગચ્છસિ ત્રિદશાલયમ્। હા રાજન્મમ મન્દાયાઃ કથં માદ્રીં સમેત્ય વૈ
હાય રાજા, હવે તો તું અમને છોડીને દેવલોકે કેમ જઈ રહ્યો છે? હાય રાજા, મને મૂકી, માદ્રીને મળીને તું કેમ...
નિધનં પ્રાપ્તવાન્રાજન્મદ્ભાગ્યપરિસંક્ષયાત્। યુધિષ્ઠિરં ભીમસેનમર્જુનં ચ યમાવુભૌ
રાજા, મારા સારા નસીબનો અંત આવી ગયો હોવાથી પાંડુએ યુધિષ્ઠિર, ભીમસેન, અર્જુન અને બંને જમલા પુત્રોને છોડીને આ દુનિયા છોડીને ચાલ્યા ગયા છે.
કસ્ય હિત્વા પ્રિયાન્પુત્રાન્પ્રયાતોઽસિ વિશાંપતે। નૂનં ત્વાં ત્રિદશા દેવાઃ પ્રતિનન્દન્તિ ભારત
હે પ્રજાના સ્વામી, તમે કયા માટે તમારા પ્રિય પુત્રોને છોડીને ચાલ્યા ગયા? નિશ્ચિતપણે, હવે દેવતાઓ તમને આવકાર આપી રહ્યા છે, હે ભરતવંશી.
યતો હિ તપ ઉગ્રં વૈ ચરિતં બ્રહ્મસંસદિ। આવાભ્યાં સહિતો રાજન્ગમિષ્યસિ દિવં શુભમ્
રાજા, તમે બ્રહ્માજીના સભામાં કઠોર તપ કર્યો હતો, એટલે હવે તમે અમારાં સાથે મળીને શુભ સ્વર્ગમાં જશો.
આજમીઢાજમીઢાનાં કર્મણા ચરતાં ગતિમ્। નનુ નામ સહાવાભ્યાં ગમિષ્યામીતિ યત્ત્વયા
આજમીઢ વંશજોએ પોતાના સારા કર્મોથી જે માર્ગ મેળવ્યો છે, એમાં આપણે બંને સાથે જઈશું એવું તમે કહ્યું હતું, એ યાદ છે ને?
પ્રતિજ્ઞાતા કુરુશ્રેષ્ઠ યદાઽસ્મિ વનમાગતા। આવાભ્યાં ચૈવ સહિતો ગમિષ્યસિ વિશાંપતે। મુહૂર્તં ક્ષમ્યતાં રાજન્દ્રક્ષ્યેઽહં ચ મુખં તવ
કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, જ્યારે હું વનમાં આવી ત્યારે તમે વચન આપ્યું હતું કે અમારાં સાથે જશો, હે પ્રજાના રાજા. રાજા, મને થોડો સમય આપો, હું તમારું મુખ જોઈ લઉં.
વિલપિત્વા ભૃશં ચૈવ નિઃસંજ્ઞે પતિતે ભુવિ। યથા હતે મૃગે મૃગ્યૌ લુબ્ધૈર્વનગતે તથા
ઘણું રડ્યા પછી, એ બેહોશ થઈને જમીન પર પડી ગઈ, જેમ શિકારી દ્વારા મારાયેલા હરણની જોડી જંગલમાં પડી જાય છે.
યુધિષ્ઠિરમુખાઃ સર્વે પાણ્ડવા વેદપરાગાઃ। તેઽભ્યાગત્ય પિતુર્મૂલે નિઃસંજ્ઞાઃ પતિતા ભુવિ
યુધિષ્ઠિરને આગેવાન રાખી બધા પાંડવોએ, જે વેદપ્રેમી હતા, પિતાના પગ પાસે આવીને બેહોશ થઈ જમીન પર પડી ગયા.
પાણ્ડોઃ પાદૌ પરિષ્વજ્ય વિલપન્તિ સ્મ પાણ્ડવાઃ। હા વિનષ્ટાઃ સ્મ તાતેતિ હા અનાથા ભવામહે
પાંડવો પાંડુના પગે લિપટાઈ રડતા હતા: 'અરે પિતા, અમે તો બરબાદ થઈ ગયા! હવે અમારું કોઈ રક્ષણ કરનાર નથી.'
ત્વદ્વિહીના મહાપ્રાજ્ઞ કથં જીવામ બાલકાઃ। લોકનાથસ્ય પુત્રાઃ સ્મો ન સનાથા ભવામહે
હે મહાન વિદ્વાન, તમારા વિના અમે બાળકો કેમ જીવશું? દુનિયાનાં સ્વામીના પુત્ર હોવા છતાં હવે અમારું કોઈ આધાર નથી.
ક્ષણેનૈવ મહારાજ અહો લોકસ્ય ચિત્રતા। નાસ્મદ્વિધા રાજપુત્રા અધન્યાઃ સન્તિ ભારત
મહારાજા, માત્ર એક ક્ષણમાં દુનિયાની અજબ ગતિ જુઓ; ભરતવંશી, અમારા જેવા દુર્ભાગી રાજકુમારો બીજાં ક્યાંય નથી.
ત્વદ્વિનાશાચ્ચ રાજેન્દ્ર રાજ્યપ્રસ્ખલનાત્તદા। પાણ્ડવાશ્ચ વયં સર્વે પ્રાપ્તાઃ સ્મ વ્યસનં મહત્
રાજેન્દ્ર, તમારી વિદાય અને રાજ્ય ગુમાવવાના કારણે, અમે બધા પાંડવો હવે મોટાં દુઃખમાં પડી ગયા છીએ.
કિં કરિષ્યામહે રાજન્કર્તવ્યં ચ પ્રસીદતામ્
રાજા, હવે અમે શું કરીએ? શું કરવું એ કહો, કૃપા કરીને અમ પર દયા કરો.
ત્વયા લબ્ધાઃ સ્મ રાજેન્દ્ર મહતા તપસા વયમ્। હિત્વા માનં વનં ગત્વા સ્વયમાહૃત્ય ભક્ષણમ્
રાજેન્દ્ર, તમારા મોટા તપથી તમે અમને મેળવ્યા, માન છોડી વનમાં જઈને પોતે જ અમને ખોરાક લાવ્યા.
શાકમૂલફલૈર્વન્યૈર્ભરણં વૈ ત્વયા કૃતમ્। પુત્રાનુત્પાદ્ય પિતરો યમિચ્છ્તિ મહાતમ્નઃ
વનનાં શાક, મૂળ અને ફળથી તમે અમને પોષ્યા; જે પિતા મહાનતા ઈચ્છે છે, તેઓ એવા પુત્રોની કામના કરે છે.
ત્રિવર્ગફલમિચ્છન્તસ્તસ્ય કાલોઽયમાગતઃ। અભુક્ત્વૈવ ફલં રાજન્ગન્તું નાર્હસિ ભારત
જીવનનાં ત્રણ ધ્યેયનું ફળ મેળવવાની ઈચ્છા રાખી, હવે એ સમય આવી ગયો છે; ભરતવંશી રાજા, એ ફળ માણ્યા વિના તમે જશો નહીં.
ઇત્યેવમુક્ત્વા પિતરં ભીમોઽપિ વિલલાપ
આ રીતે પિતાને કહીને, પછી ભીમ પણ રડવા લાગ્યા.