મમૈતદ્વચનં ધર્મ્યં કર્તુમર્હસ્યનિન્દિતે। ઋતાવૃતૌ રાજપુત્રિ સ્ત્રિયા ભર્તા પતિવ્રતે
મારા આ ધર્મયુક્ત વચન પર ચાલવું જોઈએ, નિર્દોષ રાજકન્યા; યોગ્ય સમયે પતિ પતિવ્રતા સ્ત્રીનો સ્વામી છે.
નાતિવર્તવ્ય ઇત્યેવં ધર્મં ધર્મવિદો વિદુઃ। શેષેષ્વન્યેષુ કાલેષુ સ્વાતન્ત્ર્યં સ્ત્રી કિલાર્હતિ
ધર્મજ્ઞ લોકો કહે છે કે આ નિયમનું ઉલ્લંઘન ન કરવું જોઈએ; બીજા સમયે સ્ત્રીને થોડું સ્વાતંત્ર્ય મળવું જોઈએ.
ધર્મમેવં જનાઃ સન્તઃ પુરાણં પરિચક્ષતે। ભર્તા ભાર્યાં રાજપુત્રિ ધર્મ્યં વાઽધર્મ્યમેવ વા
લોકો આ જ પ્રાચીન ધર્મની વાત કરે છે; રાજકન્યા, પતિ ધર્મપૂર્વક કે અધર્મપૂર્વક જે કહે, પત્નીએ એ જ કરવું જોઈએ.
યદ્બ્રૂયાત્તત્તથા કાર્યમિતિ વેદવિદો વિદુઃ। વિશેષતઃ પુત્રગૃદ્ધી હીનઃ પ્રજનનાત્સ્વયમ્
વેદજ્ઞો કહે છે કે પતિ જે કહે એ જ કરવું જોઈએ, ખાસ કરીને જ્યારે પતિ સંતાન ઇચ્છે પણ પોતે સંતાન આપવામાં અસમર્થ હોય ત્યારે.
યથાઽહમનવદ્યાઙ્ગિ પુત્રદર્શનલાલસઃ। અયં રક્તાઙ્ગુલિનખઃ પદ્મપત્રનિભઃ શુભે
જેમ હું, નિર્દોષાંગી, પુત્રને જોવા માટે આતુર છું; આ, લાલ નખવાળો અને કમળપાનાં જેવી હાથે, સુંદર છે.
પ્રસાદનાર્થં સુશ્રોણિ શિરસ્યભ્યુદ્યતોઽઞ્જલિઃ। મન્નિયોગાત્સુકેશાન્તે દ્વિજાતેસ્તપસાઽધિકાત્
તને પ્રસન્ન કરવા માટે, સુમધુર કટિવાળી, હું હાથ જોડીને માથા પર રાખું છું; મારા આજ્ઞાથી, સુકેશવાળી, બ્રાહ્મણના તપથી—
પુત્રાન્ગુણસમાયુક્તાનુત્પાદયિતુમર્હસિ। ત્વત્કૃતેઽહં પૃથુશ્રોણિ ગચ્છેયં પુત્રિણાં ગતિમ્
તું ગુણવંત પુત્રો જન્માવજે; તારા માટે, વિશાળ કટિવાળી, હું પણ પુત્રવંત માતાઓ જેવું ફળ મેળવવા તૈયાર છું.
એવમુક્તા તતઃ કુન્તી પાણ્ડું પરપુરઞ્જયમ્। પ્રત્યુવાચ વરારોહા ભર્તુઃ પ્રિયહિતે રતા
આ રીતે સંભળ્યા પછી, સુંદર કાયાવાળી કુંતીએ, પતિની પ્રીતિમાં તત્પર રહી, પરશત્રુઓને જીતનારા પાંડુને જવાબ આપ્યો.
અધર્મઃ સુમહાનેષુ સ્ત્રીણાં ભરતસત્તમ। યત્પ્રસાદયતે ભર્તા પ્રસાદ્યઃ ક્ષત્રિયર્ષભ। શૃણુ ચેદં મહાબાહો મમ પ્રીતિકરં ચઃ
હે ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ, સ્ત્રીઓમાં આ મોટો અન્યાય છે કે પતિને એકવાર ખુશ કર્યા પછી ફરીથી ખુશ કરવો પડે છે. હે ક્ષત્રિયશ્રેષ્ઠ, હવે તમે મારા મોટે આનંદ આપનારું વાત ધ્યાનથી સાંભળો.
પિતૃવેશ્મન્યહં બાલા નિયુક્તાઽતિથિપૂજને। ઉગ્રં પર્યચરં તત્ર બ્રાહ્મણં સંશિતવ્રતમ્
મારા પિતાના ઘરે હું બાળપણમાં જ અતિથિસેવાની ફરજમાં મુકાઈ હતી. ત્યાં મેં એક કઠોર અને પ્રતિજ્ઞામાં અડગ એવા બ્રાહ્મણની સેવા કરી હતી.
નિગૂઢનિશ્ચયં ધર્મે યં તં દુર્વાસસં વિદુઃ। તમહં સંશિતાત્માનં સર્વયત્નૈરતોષયમ્
જે બ્રાહ્મણનું ધર્મમાં મન શું છે તે કોઈ સમજી ન શકે, એ દુર્વાસા તરીકે ઓળખાતા હતા. મેં તેમને સર્વશક્તિથી પ્રસન્ન કર્યા, કારણ કે તેઓ પ્રતિજ્ઞામાં અડગ હતા.
સ મેઽભિચારસંયુક્તમાચષ્ટ ભગવાન્વરમ્। મન્ત્રં ત્વિમં ચ મે પ્રાદાદબ્રવીચ્ચૈવ મામિદમ્
પછી એ મહાન પુરુષે મને એક વિશેષ વરદાન આપ્યું, અને એ મંત્ર પણ આપ્યો, અને મને આ શબ્દો કહ્યા.
યં યં દેવં ત્વમેતેન મન્ત્રેણાવાહયિષ્યસિ। અકામો વા સકામો વા વશં તે સમુપૈષ્યતિ
તમે આ મંત્રથી જે દેવતાને બોલાવશો, ઈચ્છાથી કે અનિચ્છાથી, એ દેવતા તમારો વશમાં આવી જશે.
તસ્ય તસ્ય પ્રસાદાત્તે રાજ્ઞિ પુત્રો ભવિષ્યતિ। ઇત્યુક્તાઽહં તદા તેન પિતૃવેશ્મનિ ભારત
એ દેવતાની કૃપાથી, હે રાજા, તમને પુત્ર પ્રાપ્ત થશે—એવું તેમણે મારા પિતાના ઘરમાં મને કહ્યું હતું, હે ભરતવંશી.
બ્રાહ્મણસ્ય વચસ્તથ્યં તસ્ય કાલોઽયમાગતઃ। અનુજ્ઞાતા ત્વયા દેવમાહ્વયેયમહં નૃપ
બ્રાહ્મણના શબ્દો સાચા છે અને હવે એ સમય આવી ગયો છે. તમારી મંજૂરીથી, હે રાજા, હું દેવતાને બોલાવીશ.
યાં મે વિદ્યાં મહારાજ અદદાત્સ મહાયશાઃ। તયાઽઽહૂતઃ સુરઃ પુત્રં પ્રદાસ્યતિ સુરોપમમ્। અનપત્યકૃતં યસ્તે શોકં વીર વિનેષ્યતિ
એ મહાન યશસ્વી પુરુષે મને જે વિદ્યા આપી હતી, હે મહારાજા, એ વિદ્યા વડે જ્યારે દેવતાને બોલાવવામાં આવે છે, ત્યારે તે દેવતા દેવતાજેવો પુત્ર આપે છે અને તમારી સંતાનની ચિંતાનો અંત લાવે છે, હે વીર.
ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રાણામાદિતઃ કથિતં ત્વયા। ઋષેઃ પ્રસાદાત્તુ શતં ન ચ કન્યા પ્રકીર્તિતા
તમે પહેલેથી ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોની વાત કરી છે—ઋષિની કૃપાથી સો પુત્રો થયા, પણ દીકરીની વાત તો આવી જ નથી.
વૈશ્યાપુત્રો યુયુત્સુશ્ચ કન્યા ચૈકા શતાધિકા। ગાન્ધારરાજદુહિતા શતપુત્રેતિ ચાનઘ
વૈશ્યાપુત્ર યુયુત્સુ અને એક દીકરી, એટલે સોથી વધુ. એ દીકરી ગાંધારના રાજાની હતી, જેને 'સોપુત્રોની માતા' પણ કહેવામાં આવે છે, હે નિર્દોષ.
ઉક્તા મહર્ષિણા તેન વ્યાસેનામિતતેજસા। કથં ત્વિદાનીં ભગવન્કન્યાં ત્વં તુ બ્રવીષિ મે
મહાન ઋષિ વ્યાસે આ વાત કહી હતી, પણ હવે, હે ભગવન, તમે મને દીકરી વિશે કહો છો—આ કેવી રીતે થયું?
યદિ ભાગશતં પેશી કૃતા તેન મહર્ષિણા। ન પ્રજાસ્યતિ ચેદ્ભૂયઃ સૌબલેયી કથંચન
જો મહર્ષીએ એ માંસના પિંડના સો ભાગ કર્યા અને વધુ કોઈ જન્મવાનું નક્કી ન હતું, તો પછી સૌબલની દીકરી કેવી રીતે જન્મી?
કથં તુ સંભવસ્તસ્યા દુઃશલાયા વદસ્વ મે। યથાવદિહ વિપ્રર્ષે પરં મેઽત્ર કુતૂહલમ્
મને સાચી રીતે કહો કે દુઃશલા કેવી રીતે જન્મી? હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, આ વિષયમાં મને ખૂબ જ ઉત્સુકતા છે.
સાધ્વયં પ્રશ્ન ઉદ્દિષ્ટઃ પાણ્ડવેય બ્રવીમિ તે। તાં માંસપેશીં ભગવાન્સ્વયમેવ મહાતપાઃ
હે પાંડુપુત્ર, તમારો પ્રશ્ન યોગ્ય છે, હું તમને કહું છું. એ મહાન તપસ્વીએ પોતે એ માંસના પિંડને વહેંચી દીધો હતો.
શીતાભિરદ્ભિરાસિચ્ય ભાગં ભાગમકલ્પયત્। યો યથા કલ્પિતો ભાગસ્તંત ધાત્ર્યા તથા નૃપ
ઠંડા પાણીથી છાંટીને, એ પિંડને સમાન ભાગોમાં વહેંચી દીધા અને દરેક ભાગ ધાયને આપ્યા, હે રાજા.
ઘૃતપૂર્ણેષુ કુણ્ડેષુ એકૈકં પ્રાક્ષિપત્તદા। એતસ્મિન્નન્તરે સાધ્વી ગાન્ધારી સુદૃઢવ્રતા
પછી દરેક ભાગને ઘીથી ભરેલા અલગ અલગ પાત્રમાં મૂકવામાં આવ્યા. એ જ સમયે, ગાંધારી, જે પ્રતિજ્ઞામાં દૃઢ હતી—
દુહિતુઃ સ્નેહસંયોગમનુધ્યાય વરાઙ્ગના। `નાબ્રવીત્તમૃષિં કિંચિદ્ગૌરવાચ્ચ યશસ્વિની।' મનસા ચિન્તયદ્દેવી એતત્પુત્રશતં મમ
પોતાની દીકરી માટેના પ્રેમનો વિચાર કરતી એ મહાન સ્ત્રીએ ઋષિને માનથી કંઈ કહ્યું નહીં, પણ મનમાં રાણી વિચારી રહી: 'મને સો પુત્રો મળે.'
ભવિષ્યતિ ન સંદેહો ન બ્રવીત્યન્યથા મુનિઃ। મમેયં પરમા તુષ્ટિર્દુહિતા મે ભવેદ્યદિ
આ નિશ્ચિત છે કે આવું થશે, ઋષિ ક્યારેય ખોટું બોલતા નથી. પણ મને સૌથી વધુ આનંદ તો ત્યારે મળશે જ્યારે મારી પાસે એક દીકરી પણ થશે.
એકા શતાધિકા બાલા ભવિષ્યતિ કનીયસી। તતો દૌહિત્રજાલ્લોકાદબાહ્યોઽસૌ પતિર્મમ
એક એવી દીકરી જન્મે છે, જે એના ભાઈઓ કરતાં સો વર્ષ નાની હશે. એ દીકરીના પુત્ર દ્વારા મારી વંશ પરલોક સુધી ચાલતો રહેશે; એ મારા ઘરનો જ જમાઈ હશે, કોઈ પરકિયો નહીં.
અધિકા કિલ નારીણાં પ્રીતિર્જામાતૃજા ભવેત્। યદિ નામ મમાપિ સ્યાદ્દુહિતૈકા શતાધિકા
કહવામાં આવે છે કે સ્ત્રીને પોતાના દીકરીના જમાઈ માટે વિશેષ પ્રેમ હોય છે; કાશ મને પણ એવી એક દીકરી મળે, જે મારા સો પુત્રોથી નાની હોય.
કૃતકૃત્યા ભવેયં વૈ પુત્રદૌહિત્રસંવૃતા। યદિ સત્યં તપસ્તપ્તં દત્તં વાઽપ્યથવા હુતમ્
જો મારા તપ, દાન કે હવન સાચા અને સફળ થયા હોય, તો પુત્ર અને દૌહિત્રોથી ઘેરાઈને હું પૂર્ણ સુખી થઈ જઉં.
ગુરવસ્તોષિતા વાપિ તથાઽસ્તુ દુહિતા મમ। એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ કૃષ્ણદ્વૈપાયનઃ સ્વયમ્
કે પછી મેં મારા વડીલોને પ્રસન્ન કર્યા હોય, તો પણ એ જ થાય — મને દીકરી મળે.