તસ્ય પત્ની દમોપેતા મમ માતા વિશેષતઃ। પતિવ્રતાં તપોવૃદ્ધાં સાધ્વાચારૈરલઙ્કૃતામ્
એની પત્ની, એટલે મારી માતા, ખાસ કરીને સંયમવાળી, પતિવ્રતા, તપથી મજબૂત અને સારા આચરણથી શોભાયમાન છે.
અપ્રમાદેન તે બ્રહ્મન્માતૃભૂતાં વિમુઞ્ચ વૈ
બ્રાહ્મણ, કૃપા કરીને ધ્યાનપૂર્વક મારી માતાને, જે તારી માટે પણ માતા સમાન છે, છોડ.
એવમુક્ત્વા તુ યાચન્તં વિમુઞ્ચેતિ મુહુર્મુહુઃ। પ્રત્યવોચદ્દ્વિજો રાજન્નપ્રગલ્ભમિદં વચઃ
આ રીતે વારંવાર 'છોડો' કહીને વિનંતી કરતા શ્વેતકેતુને, બ્રાહ્મણે નમ્ર શબ્દોમાં ઉત્તર આપ્યો.
અપત્યાર્થી શ્વેતકેતો વૃદ્ધોઽહં મન્દચાક્ષુષઃ। પિતા તે ઋણનિર્મુક્તસ્ત્વયા પુત્રેણ કાશ્યપ
'શ્વેતકેતુ, હું વૃદ્ધ છું, મારી નજર કમજોર છે અને સંતાનની ઈચ્છા છે. તું પુત્ર છે એટલે તારા પિતા ઋણમાંથી મુક્ત થયા છે, કાશ્યપ.'
ઋણાદહમનિર્મુક્તો વૃદ્ધોઽહં વિગતસ્પૃહઃ। મમ કો દાસ્યતિ સુતાં કન્યાં સંપ્રાપ્તયૌવનામ્
'પણ હું હજી ઋણમાંથી મુક્ત થયો નથી, વૃદ્ધ છું અને હવે કોઈ ઈચ્છા નથી. મને કોણ પુખ્ત વયની દીકરી આપશે?'
પ્રજારણિમિમાં પત્નીં વિમુઞ્ચ ત્વં મહાતપઃ। એકયા પ્રજયા પ્રીતો માતરં તે દદામ્યહમ્
'મહાતપસ્વી, સંતાન માટે યોગ્ય આ તારી પત્નીને છોડ. એક પુત્રથી હું સંતોષી જઈશ અને પછી તારી માતાને પરત આપી દઈશ.'
એવમુક્તઃ શ્વેતકેતુર્લજ્જયા ક્રોધમેયિવાન્।' ક્રુદ્ધં તં તુ પિતા દૃષ્ટ્વા શ્વેતકેતુમુવાચ હ
આ સાંભળીને શ્વેતકેતુ શરમથી ગુસ્સો દબાવી ગયો. પણ પુત્રને ગુસ્સે જોઈ પિતાએ શ્વેતકેતુને કહ્યું.
મા તાત કોપં કાર્ષીસ્ત્વમેષ ધર્મઃ સનાતનઃ। અનાવૃતા હિ સર્વેષાં વર્ણાનામઙ્ગના ભુવિ
'બેટા, ગુસ્સો ના કર. આ તો સનાતન ધર્મ છે. પૃથ્વી પર બધા વર્ણની સ્ત્રીઓ માટે કોઈ બંધન નહોતું.'
યથા ગાવઃ સ્થિતાઃ પુત્ર સ્વેસ્વે વર્ણે તથા પ્રજાઃ। `તથૈવ ચ કુટુમ્બેષુ ન પ્રમાદ્યન્તિ કર્હિચિત્
'જેમ ગાયોને રાખવામાં આવે છે, તેમ પુત્ર, દરેક વર્ણમાં સ્ત્રીઓ પણ પોતાના કુળમાં રહે છે. અને કુટુંબોમાં એ કદી બેદરકાર વર્તન કરતી નથી.'
ઋતુકાલે તુ સંપ્રાપ્તે ભર્તારં ન જહુસ્તદા।' ઋષિપુત્રોઽથ તં ધર્મં શ્વેતકેતુર્ન ચક્ષમે
'પણ જ્યારે ઋતુકાળ આવે ત્યારે એ પોતાના પતિને છોડતી નથી.' છતાં ઋષિપુત્ર શ્વેતકેતુ એ ધર્મને સ્વીકારી શક્યો નહીં.
ચકાર ચૈવ મર્યાદામિમાં સ્ત્રીપુંસયોર્ભુવિ। માનુષેષુ મહાભાગે ન ત્વેવાન્યેષુ જન્તુષુ
પૃથ્વી પર સ્ત્રી અને પુરુષ વચ્ચે આ સીમા સ્થાપી હતી, મહાન ભાવયુક્તે, પણ બીજા પ્રાણીઓમાં આવી સીમા નથી.
તદાપ્રભૃતિ મર્યાદા સ્થિતેયમિતિ નઃ શ્રુતમ્। વ્યુચ્ચરન્ત્યાઃ પતિં નાર્યા અદ્યપ્રભૃતિ પાતકમ્
ત્યાંથી આજ સુધી આપણે સાંભળ્યું છે કે આ સીમા અડગ રહી છે; આજથી, જો પત્ની પતિને છોડે તો તે પાપ ગણાય છે.
ભ્રૂણહત્યાસમં ઘોરં ભવિષ્યત્યસુખાવહમ્। `અદ્યાપ્યનુવિધીયન્તે કામક્રોધવિવર્જિતાઃ
આ પાપ એટલું જ ભયાનક અને દુઃખદાયક ગણાય છે જેટલું ગર્ભહત્યાનું છે; આજ પણ જે કામ અને ક્રોધથી મુક્ત છે, તેઓ આ નિયમનું પાલન કરે છે.
ઉત્તરેષુ મહાભાગે કુરુષ્વેવં યશસ્વિનિ। પુરાણદૃષ્ટો ધર્મોઽયં પૂજ્યતે ચ મહર્ષિભિઃ
ઉત્તર પ્રદેશોમાં, કુરુઓમાં પ્રસિદ્ધે, આ પ્રાચીન ધર્મ મહર્ષિઓ દ્વારા માન્ય અને પાળવામાં આવે છે.
ભાર્યાં તથા વ્યુચ્ચરતઃ કૌમારબ્રહ્મચારિણીમ્। પતિવ્રતામેતદેવ ભવિતા પાતકં ભુવિ
જો કોઈ પુરુષ કૌમાર્ય અને પતિવ્રતા પત્ની પાસે જાય, તો પૃથ્વી પર એ પણ પાપ ગણાય છે.
નિયુક્તા પતિના ભાર્યા યદ્યપત્યસ્ય કારણાત્। ન કુર્યાત્તત્તથા ભીરુ સૈનઃ સુમહદાપ્નુયાત્। ઇતિ તેન પુરા ભીરુ મર્યાદા સ્થાપિતા બલાત્
પતિએ સંતાન માટે પત્નીને નિમણૂક કરી હોય અને તે ભયભીત સ્ત્રી એ પ્રમાણે ન કરે, તો તેને મોટું દોષ લાગે છે; એથી જ, ભયભીતે, પ્રાચીન સમયમાં આ સીમા જોરથી સ્થાપી હતી.
ઉદ્દાલકસ્ય પુત્રેણ ધર્મ્યા વૈ શ્વેતકેતુના। સૌદાસેન ચ રમ્ભોરુ નિયુક્તા પુત્રજન્મનિ
ઉદ્દાલકના પુત્ર ધર્મનિષ્ઠ શ્વેતકેતુ અને સૌદાસે, સુકુમાર કટિવાળી, સંતાન પ્રાપ્તિ માટે આ નિયમ સ્થાપ્યો હતો.
મદયન્તી જગામર્ષિં વસિષ્ઠમિતિ નઃ શ્રુતમ્। તસ્માલ્લેભે ચ સા પુત્રમશ્મકં નામ ભામિની
મદયંતીએ મહર્ષિ વસિષ્ઠ પાસે ગઈ હતી, એવું આપણે સાંભળ્યું છે; અને એમાંથી, તેજસ્વિ, અશ્વક નામનો પુત્ર મળ્યો હતો.
એવં કૃતવતી સાપિ ભર્તુઃ પ્રિયચિકીર્ષયા। અસ્માકમપિ તે જન્મ વિદિતં કમલેક્ષણે
એણે પતિને પ્રસન્ન કરવા માટે આવું કર્યું; કમળને જેવી આંખવાળી, તમારું પણ જન્મ આવું જ છે એ તમને ખબર છે.
કૃષ્ણદ્વૈપાયનાદ્ભીરુ કુરૂણાં વંશવૃદ્ધયે। અત એતાનિ સર્વાણિ કારણાનિ સમીક્ષ્ય વૈ
કૃષ્ણદ્વૈપાયન પાસેથી, ભયભીતે, કુરુ વંશ વધારવા માટે; એથી, આ બધા કારણો વિચારવા યોગ્ય છે.
મમૈતદ્વચનં ધર્મ્યં કર્તુમર્હસ્યનિન્દિતે। ઋતાવૃતૌ રાજપુત્રિ સ્ત્રિયા ભર્તા પતિવ્રતે
મારા આ ધર્મયુક્ત વચન પર ચાલવું જોઈએ, નિર્દોષ રાજકન્યા; યોગ્ય સમયે પતિ પતિવ્રતા સ્ત્રીનો સ્વામી છે.
નાતિવર્તવ્ય ઇત્યેવં ધર્મં ધર્મવિદો વિદુઃ। શેષેષ્વન્યેષુ કાલેષુ સ્વાતન્ત્ર્યં સ્ત્રી કિલાર્હતિ
ધર્મજ્ઞ લોકો કહે છે કે આ નિયમનું ઉલ્લંઘન ન કરવું જોઈએ; બીજા સમયે સ્ત્રીને થોડું સ્વાતંત્ર્ય મળવું જોઈએ.
ધર્મમેવં જનાઃ સન્તઃ પુરાણં પરિચક્ષતે। ભર્તા ભાર્યાં રાજપુત્રિ ધર્મ્યં વાઽધર્મ્યમેવ વા
લોકો આ જ પ્રાચીન ધર્મની વાત કરે છે; રાજકન્યા, પતિ ધર્મપૂર્વક કે અધર્મપૂર્વક જે કહે, પત્નીએ એ જ કરવું જોઈએ.
યદ્બ્રૂયાત્તત્તથા કાર્યમિતિ વેદવિદો વિદુઃ। વિશેષતઃ પુત્રગૃદ્ધી હીનઃ પ્રજનનાત્સ્વયમ્
વેદજ્ઞો કહે છે કે પતિ જે કહે એ જ કરવું જોઈએ, ખાસ કરીને જ્યારે પતિ સંતાન ઇચ્છે પણ પોતે સંતાન આપવામાં અસમર્થ હોય ત્યારે.
યથાઽહમનવદ્યાઙ્ગિ પુત્રદર્શનલાલસઃ। અયં રક્તાઙ્ગુલિનખઃ પદ્મપત્રનિભઃ શુભે
જેમ હું, નિર્દોષાંગી, પુત્રને જોવા માટે આતુર છું; આ, લાલ નખવાળો અને કમળપાનાં જેવી હાથે, સુંદર છે.
પ્રસાદનાર્થં સુશ્રોણિ શિરસ્યભ્યુદ્યતોઽઞ્જલિઃ। મન્નિયોગાત્સુકેશાન્તે દ્વિજાતેસ્તપસાઽધિકાત્
તને પ્રસન્ન કરવા માટે, સુમધુર કટિવાળી, હું હાથ જોડીને માથા પર રાખું છું; મારા આજ્ઞાથી, સુકેશવાળી, બ્રાહ્મણના તપથી—
પુત્રાન્ગુણસમાયુક્તાનુત્પાદયિતુમર્હસિ। ત્વત્કૃતેઽહં પૃથુશ્રોણિ ગચ્છેયં પુત્રિણાં ગતિમ્
તું ગુણવંત પુત્રો જન્માવજે; તારા માટે, વિશાળ કટિવાળી, હું પણ પુત્રવંત માતાઓ જેવું ફળ મેળવવા તૈયાર છું.
એવમુક્તા તતઃ કુન્તી પાણ્ડું પરપુરઞ્જયમ્। પ્રત્યુવાચ વરારોહા ભર્તુઃ પ્રિયહિતે રતા
આ રીતે સંભળ્યા પછી, સુંદર કાયાવાળી કુંતીએ, પતિની પ્રીતિમાં તત્પર રહી, પરશત્રુઓને જીતનારા પાંડુને જવાબ આપ્યો.
અધર્મઃ સુમહાનેષુ સ્ત્રીણાં ભરતસત્તમ। યત્પ્રસાદયતે ભર્તા પ્રસાદ્યઃ ક્ષત્રિયર્ષભ। શૃણુ ચેદં મહાબાહો મમ પ્રીતિકરં ચઃ
હે ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ, સ્ત્રીઓમાં આ મોટો અન્યાય છે કે પતિને એકવાર ખુશ કર્યા પછી ફરીથી ખુશ કરવો પડે છે. હે ક્ષત્રિયશ્રેષ્ઠ, હવે તમે મારા મોટે આનંદ આપનારું વાત ધ્યાનથી સાંભળો.
પિતૃવેશ્મન્યહં બાલા નિયુક્તાઽતિથિપૂજને। ઉગ્રં પર્યચરં તત્ર બ્રાહ્મણં સંશિતવ્રતમ્
મારા પિતાના ઘરે હું બાળપણમાં જ અતિથિસેવાની ફરજમાં મુકાઈ હતી. ત્યાં મેં એક કઠોર અને પ્રતિજ્ઞામાં અડગ એવા બ્રાહ્મણની સેવા કરી હતી.