અરુન્ધતીવ પત્નીનાં તપસા કર્શિતસ્તની। અસ્યાં જાતઃ શ્વેતકેતુર્મમ પુત્રો મહાતપાઃ
'પત્નીઓમાં અરુંધતી જેવી, તપથી પાતળી થયેલી મારી પત્નીથી જ શ્વેતકેતુ જન્મ્યો છે, જે મહાન તપસ્વી છે.'
વેદવેદાઙ્ગવિદ્વિપ્ર મચ્છાસનપરાયણઃ। લોકજ્ઞઃ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતઃ સત્યવાગ્ઘૃણી
'એ વેદ અને વેદાંગમાં પારંગત બ્રાહ્મણ છે, મારી આજ્ઞામાં રહે છે, દુનિયાની સમજ ધરાવે છે, સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ છે, સત્યવંત અને દયાળુ છે.'
અપુત્રી ભાર્યયા ચાર્થી વૃદ્ધોઽહં મન્દચાક્ષુષઃ। પિત્ર્યાદૃણાદનિર્મુક્તઃ પૂર્વમેવાકૃતસ્ત્રિયઃ
હું વૃદ્ધ છું, મારી આંખો કમજોર છે, ધન મેળવવાની ઇચ્છા છે, પણ પત્ની છે અને પુત્ર નથી. પિતૃ ઋણમાંથી હજી મુક્ત થયો નથી અને બીજી પત્ની પણ લીધી નથી.
પ્રજારણિસ્તુ પત્ની તે કુલશીલસમન્વિતા। સદૃશી મમ ગોત્રેણ વહામ્યેનાં ક્ષમસ્વ મે
તારી પત્ની સારા વર્તનવાળી અને યોગ્ય કુળની છે, સંતાન માટે યોગ્ય છે. હું એને લેવા ઈચ્છું છું, કૃપા કરીને મને માફ કરજે.
ઇત્યુક્ત્વા મૃગશાવાક્ષીં ચીરકૃષ્ણાજિનામ્બરામ્। યષ્ટ્યાધારઃ સ્રસ્તગાત્રો મન્દચક્ષુરબુદ્ધિમાન્
આ રીતે કહીને, બુદ્ધિશાળી અને કમજોર આંખોવાળા વૃદ્ધ, લાકડાને આધાર લઈને, શરીર ઢીલું પડી ગયેલું, છાલ અને કૃષ્ણમૃગચર્મ પહેરેલી હરણ જેવી આંખોવાળી સ્ત્રી પાસે ગયો.
સ્વવ્યાપારાક્ષમાં શ્રેષ્ઠમચિત્તામાત્મનિ દ્વિજઃ।' શ્વેતકેતોઃ કિલ પુરા સમક્ષં માતરં પિતુઃ
એ દ્વિજ પોતાનાં કામમાં તત્પર રહી, એને શ્રેષ્ઠ માનતો હતો, ભલે એનું મન બીજે ક્યાંક હતું. એવું કહેવામાં આવે છે કે આ બધું શ્વેતકેતુના સામે, એની માતા-પિતાની હાજરીમાં બન્યું હતું.
જગ્રાહ બ્રાહ્મણઃ પાપૌ ગચ્છાવ ઇતિ ચાબ્રવીત્। ઋષિપુત્રસ્તદા કોપં ચકારામર્ષિતસ્તદા
બ્રાહ્મણે એ સ્ત્રીનો હાથ પકડીને કહ્યું, 'ચાલો.' એ સમયે ઋષિપુત્રને ગુસ્સો આવ્યો અને એ દુઃખી થયો.
માતરં તાં તથા દૃષ્ટ્વા નીયમાનાં બલાદિવ। `તપસા દીપ્તવીર્યો હિ શ્વેતકેતુર્ન ચક્ષમે
માતાને આવી રીતે બળજબરીથી લઈ જવામાં આવતી જોઈને, તપથી તેજ ધરાવતો શ્વેતકેતુ એ સહન કરી શક્યો નહીં.
સંગૃહ્ય માતરં હસ્તે શ્વેતકેતુરભાષત। દુર્બ્રાહ્મણ વિમુઞ્ચ ત્વં માતરં મે પતિવ્રતામ્
શ્વેતકેતુએ પોતાની માતાનો હાથ પકડીને કહ્યું: 'દુષ્ટ બ્રાહ્મણ, મારી પતિવ્રતા માતાને છોડ.'
સ્વયં પિતા મે બ્રહ્મર્ષિઃ ક્ષમાવાન્બ્રહ્મવિત્તમઃ। શાપાનુગ્રહયોઃ શક્તઃ તૂષ્ણીંભૂતો મહાવ્રતઃ
મારો પિતા બ્રહ્મર્ષિ છે, ધીરજવાળા અને વિદ્વાન છે, શાપ અને આશીર્વાદ બંને આપી શકે છે અને મહાન વ્રત ધરાવે છે, છતાં એ ચૂપ છે.
તસ્ય પત્ની દમોપેતા મમ માતા વિશેષતઃ। પતિવ્રતાં તપોવૃદ્ધાં સાધ્વાચારૈરલઙ્કૃતામ્
એની પત્ની, એટલે મારી માતા, ખાસ કરીને સંયમવાળી, પતિવ્રતા, તપથી મજબૂત અને સારા આચરણથી શોભાયમાન છે.
અપ્રમાદેન તે બ્રહ્મન્માતૃભૂતાં વિમુઞ્ચ વૈ
બ્રાહ્મણ, કૃપા કરીને ધ્યાનપૂર્વક મારી માતાને, જે તારી માટે પણ માતા સમાન છે, છોડ.
એવમુક્ત્વા તુ યાચન્તં વિમુઞ્ચેતિ મુહુર્મુહુઃ। પ્રત્યવોચદ્દ્વિજો રાજન્નપ્રગલ્ભમિદં વચઃ
આ રીતે વારંવાર 'છોડો' કહીને વિનંતી કરતા શ્વેતકેતુને, બ્રાહ્મણે નમ્ર શબ્દોમાં ઉત્તર આપ્યો.
અપત્યાર્થી શ્વેતકેતો વૃદ્ધોઽહં મન્દચાક્ષુષઃ। પિતા તે ઋણનિર્મુક્તસ્ત્વયા પુત્રેણ કાશ્યપ
'શ્વેતકેતુ, હું વૃદ્ધ છું, મારી નજર કમજોર છે અને સંતાનની ઈચ્છા છે. તું પુત્ર છે એટલે તારા પિતા ઋણમાંથી મુક્ત થયા છે, કાશ્યપ.'
ઋણાદહમનિર્મુક્તો વૃદ્ધોઽહં વિગતસ્પૃહઃ। મમ કો દાસ્યતિ સુતાં કન્યાં સંપ્રાપ્તયૌવનામ્
'પણ હું હજી ઋણમાંથી મુક્ત થયો નથી, વૃદ્ધ છું અને હવે કોઈ ઈચ્છા નથી. મને કોણ પુખ્ત વયની દીકરી આપશે?'
પ્રજારણિમિમાં પત્નીં વિમુઞ્ચ ત્વં મહાતપઃ। એકયા પ્રજયા પ્રીતો માતરં તે દદામ્યહમ્
'મહાતપસ્વી, સંતાન માટે યોગ્ય આ તારી પત્નીને છોડ. એક પુત્રથી હું સંતોષી જઈશ અને પછી તારી માતાને પરત આપી દઈશ.'
એવમુક્તઃ શ્વેતકેતુર્લજ્જયા ક્રોધમેયિવાન્।' ક્રુદ્ધં તં તુ પિતા દૃષ્ટ્વા શ્વેતકેતુમુવાચ હ
આ સાંભળીને શ્વેતકેતુ શરમથી ગુસ્સો દબાવી ગયો. પણ પુત્રને ગુસ્સે જોઈ પિતાએ શ્વેતકેતુને કહ્યું.
મા તાત કોપં કાર્ષીસ્ત્વમેષ ધર્મઃ સનાતનઃ। અનાવૃતા હિ સર્વેષાં વર્ણાનામઙ્ગના ભુવિ
'બેટા, ગુસ્સો ના કર. આ તો સનાતન ધર્મ છે. પૃથ્વી પર બધા વર્ણની સ્ત્રીઓ માટે કોઈ બંધન નહોતું.'
યથા ગાવઃ સ્થિતાઃ પુત્ર સ્વેસ્વે વર્ણે તથા પ્રજાઃ। `તથૈવ ચ કુટુમ્બેષુ ન પ્રમાદ્યન્તિ કર્હિચિત્
'જેમ ગાયોને રાખવામાં આવે છે, તેમ પુત્ર, દરેક વર્ણમાં સ્ત્રીઓ પણ પોતાના કુળમાં રહે છે. અને કુટુંબોમાં એ કદી બેદરકાર વર્તન કરતી નથી.'
ઋતુકાલે તુ સંપ્રાપ્તે ભર્તારં ન જહુસ્તદા।' ઋષિપુત્રોઽથ તં ધર્મં શ્વેતકેતુર્ન ચક્ષમે
'પણ જ્યારે ઋતુકાળ આવે ત્યારે એ પોતાના પતિને છોડતી નથી.' છતાં ઋષિપુત્ર શ્વેતકેતુ એ ધર્મને સ્વીકારી શક્યો નહીં.
ચકાર ચૈવ મર્યાદામિમાં સ્ત્રીપુંસયોર્ભુવિ। માનુષેષુ મહાભાગે ન ત્વેવાન્યેષુ જન્તુષુ
પૃથ્વી પર સ્ત્રી અને પુરુષ વચ્ચે આ સીમા સ્થાપી હતી, મહાન ભાવયુક્તે, પણ બીજા પ્રાણીઓમાં આવી સીમા નથી.
તદાપ્રભૃતિ મર્યાદા સ્થિતેયમિતિ નઃ શ્રુતમ્। વ્યુચ્ચરન્ત્યાઃ પતિં નાર્યા અદ્યપ્રભૃતિ પાતકમ્
ત્યાંથી આજ સુધી આપણે સાંભળ્યું છે કે આ સીમા અડગ રહી છે; આજથી, જો પત્ની પતિને છોડે તો તે પાપ ગણાય છે.
ભ્રૂણહત્યાસમં ઘોરં ભવિષ્યત્યસુખાવહમ્। `અદ્યાપ્યનુવિધીયન્તે કામક્રોધવિવર્જિતાઃ
આ પાપ એટલું જ ભયાનક અને દુઃખદાયક ગણાય છે જેટલું ગર્ભહત્યાનું છે; આજ પણ જે કામ અને ક્રોધથી મુક્ત છે, તેઓ આ નિયમનું પાલન કરે છે.
ઉત્તરેષુ મહાભાગે કુરુષ્વેવં યશસ્વિનિ। પુરાણદૃષ્ટો ધર્મોઽયં પૂજ્યતે ચ મહર્ષિભિઃ
ઉત્તર પ્રદેશોમાં, કુરુઓમાં પ્રસિદ્ધે, આ પ્રાચીન ધર્મ મહર્ષિઓ દ્વારા માન્ય અને પાળવામાં આવે છે.
ભાર્યાં તથા વ્યુચ્ચરતઃ કૌમારબ્રહ્મચારિણીમ્। પતિવ્રતામેતદેવ ભવિતા પાતકં ભુવિ
જો કોઈ પુરુષ કૌમાર્ય અને પતિવ્રતા પત્ની પાસે જાય, તો પૃથ્વી પર એ પણ પાપ ગણાય છે.
નિયુક્તા પતિના ભાર્યા યદ્યપત્યસ્ય કારણાત્। ન કુર્યાત્તત્તથા ભીરુ સૈનઃ સુમહદાપ્નુયાત્। ઇતિ તેન પુરા ભીરુ મર્યાદા સ્થાપિતા બલાત્
પતિએ સંતાન માટે પત્નીને નિમણૂક કરી હોય અને તે ભયભીત સ્ત્રી એ પ્રમાણે ન કરે, તો તેને મોટું દોષ લાગે છે; એથી જ, ભયભીતે, પ્રાચીન સમયમાં આ સીમા જોરથી સ્થાપી હતી.
ઉદ્દાલકસ્ય પુત્રેણ ધર્મ્યા વૈ શ્વેતકેતુના। સૌદાસેન ચ રમ્ભોરુ નિયુક્તા પુત્રજન્મનિ
ઉદ્દાલકના પુત્ર ધર્મનિષ્ઠ શ્વેતકેતુ અને સૌદાસે, સુકુમાર કટિવાળી, સંતાન પ્રાપ્તિ માટે આ નિયમ સ્થાપ્યો હતો.
મદયન્તી જગામર્ષિં વસિષ્ઠમિતિ નઃ શ્રુતમ્। તસ્માલ્લેભે ચ સા પુત્રમશ્મકં નામ ભામિની
મદયંતીએ મહર્ષિ વસિષ્ઠ પાસે ગઈ હતી, એવું આપણે સાંભળ્યું છે; અને એમાંથી, તેજસ્વિ, અશ્વક નામનો પુત્ર મળ્યો હતો.
એવં કૃતવતી સાપિ ભર્તુઃ પ્રિયચિકીર્ષયા। અસ્માકમપિ તે જન્મ વિદિતં કમલેક્ષણે
એણે પતિને પ્રસન્ન કરવા માટે આવું કર્યું; કમળને જેવી આંખવાળી, તમારું પણ જન્મ આવું જ છે એ તમને ખબર છે.
કૃષ્ણદ્વૈપાયનાદ્ભીરુ કુરૂણાં વંશવૃદ્ધયે। અત એતાનિ સર્વાણિ કારણાનિ સમીક્ષ્ય વૈ
કૃષ્ણદ્વૈપાયન પાસેથી, ભયભીતે, કુરુ વંશ વધારવા માટે; એથી, આ બધા કારણો વિચારવા યોગ્ય છે.