શ્વેતકેતુરિતિ ખ્યાતઃ પુત્રસ્તસ્યાભવન્મુનિઃ। મર્યાદેયં કૃતા તેન ધર્મ્યા વૈ શ્વેતકેતુના
તેમનો પુત્ર શ્વેતકેતુ નામે પ્રસિદ્ધ ઋષિ થયો; એ શ્વેતકેતુએ જ આ ધર્મપ્રથા સ્થાપી.
કોપાત્કમલપત્રાક્ષિ યદર્થં તન્નિબોધ મે
હે કમળની પાંખ જેવી આંખવાળી, શ્વેતકેતુએ ગુસ્સામાં આ કેમ કર્યું, તે વાત હવે મારી પાસેથી સાંભળ.
શ્વેતકેતોઃ પિતા દેવિ તપ ઉગ્રં સમાસ્થિતઃ। ગ્રીષ્મે પઞ્ચતપા ભૂત્વા વર્ષાસ્વાકાશગોઽભવત્
શ્વેતકેતુના પિતા, હે દેવી, ભારે તપસ્યા કરતા હતા; ઉનાળામાં પાંચ અગ્નિ વચ્ચે બેસતા અને ચોમાસામાં ખુલ્લા આકાશ નીચે રહેતા.
શિશઇરે સલિલસ્થાયી સહ પત્ન્યા મહાતપાઃ। ઉદ્દાલકં તપસ્યન્તં નિયમેન સમાહિતમ્
શિયાળામાં તેઓ પોતાની પત્ની સાથે પાણીમાં ઊભા રહેતા; એ મહાન તપસ્વી ઉદ્દાલક નિયમ અને એકાગ્રતાથી તપ કરતા.
તસ્ય પુત્રઃ શ્વેતકેતુઃ પરિચર્યાં ચકાર હ। અભ્યાગચ્છદ્દ્વિજઃ કશ્ચિદ્વલીપલિતસંતતઃ
તેમનો પુત્ર શ્વેતકેતુ તેમની સેવા કરતો; એ સમયે એક વૃદ્ધ, સફેદ વાળવાળો બ્રાહ્મણ ત્યાં આવ્યો.
તં દૃષ્ટ્વૈવ મુનિઃ પ્રીતઃ પૂજયામાસ શાસ્ત્રતઃ। સ્વાગતેન ચ પાદ્યેન મૃદુવાક્યૈશ્ચ ભારત
ઋષિએ તેને જોઈ આનંદ અનુભવ્યો અને શાસ્ત્ર મુજબ તેને આવકાર આપ્યો; પાદ્ય આપ્યું, મીઠા શબ્દો બોલ્યા અને સન્માન કર્યો.
શાકમૂલફલાદ્યૈશ્ચ વન્યૈરન્યૈરપૂજયત્। ક્ષુત્પિપાસાશ્રમેંણાર્તઃ પૂજિતશ્ચ મહર્ષિણા
વનમાં મળતા શાક, મૂળ, ફળ અને અન્ય જંગલી ખોરાકથી પણ મહાન ઋષિએ તેને સન્માન આપ્યો; ભૂખ, તરસ અને થાકથી પીડાતા મહેમાનને આ રીતે આવકાર્યો.
વિશ્રાન્તો મુનિમાસાદ્ય પર્યપૃચ્છદ્દ્વિજસ્તદા। ઉદ્દાલક મહર્ષે ત્વં સત્યં મે બ્રૂહિ માઽનૃતમ્
વિશ્વામામા આરામ કર્યા પછી, બ્રાહ્મણે ઋષિ ઉદ્દાલક પાસે જઈને પૂછ્યું: 'હે મહાન ઋષિ, મને સાચું કહો, ખોટું ન બોલો.'
ઋષિપુત્રઃ કુમારોઽયં દર્શનીયો વિશેષતઃ। તવ પુત્રમિમં મન્યે કૃતકૃત્યોઽસિ તદ્વદ
'આ સુંદર યુવક ઋષિપુત્ર છે; મને લાગે છે કે એ તમારો પુત્ર છે. કહો, શું તમારો ઉદ્દેશ્ય પૂર્ણ થયો છે?'
મમ પત્ની મહાપ્રાજ્ઞ કુશિકસ્ય સુતા મતા। મામેવાનુગતા પત્ની મમ નિત્યમનુવ્રતા
'મારી પત્ની, હે વિદ્વાન, કુશિકની પુત્રી છે; એ માત્ર મારી સાથે જ રહે છે અને હંમેશાં મારી સેવા કરે છે.'
અરુન્ધતીવ પત્નીનાં તપસા કર્શિતસ્તની। અસ્યાં જાતઃ શ્વેતકેતુર્મમ પુત્રો મહાતપાઃ
'પત્નીઓમાં અરુંધતી જેવી, તપથી પાતળી થયેલી મારી પત્નીથી જ શ્વેતકેતુ જન્મ્યો છે, જે મહાન તપસ્વી છે.'
વેદવેદાઙ્ગવિદ્વિપ્ર મચ્છાસનપરાયણઃ। લોકજ્ઞઃ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતઃ સત્યવાગ્ઘૃણી
'એ વેદ અને વેદાંગમાં પારંગત બ્રાહ્મણ છે, મારી આજ્ઞામાં રહે છે, દુનિયાની સમજ ધરાવે છે, સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ છે, સત્યવંત અને દયાળુ છે.'
અપુત્રી ભાર્યયા ચાર્થી વૃદ્ધોઽહં મન્દચાક્ષુષઃ। પિત્ર્યાદૃણાદનિર્મુક્તઃ પૂર્વમેવાકૃતસ્ત્રિયઃ
હું વૃદ્ધ છું, મારી આંખો કમજોર છે, ધન મેળવવાની ઇચ્છા છે, પણ પત્ની છે અને પુત્ર નથી. પિતૃ ઋણમાંથી હજી મુક્ત થયો નથી અને બીજી પત્ની પણ લીધી નથી.
પ્રજારણિસ્તુ પત્ની તે કુલશીલસમન્વિતા। સદૃશી મમ ગોત્રેણ વહામ્યેનાં ક્ષમસ્વ મે
તારી પત્ની સારા વર્તનવાળી અને યોગ્ય કુળની છે, સંતાન માટે યોગ્ય છે. હું એને લેવા ઈચ્છું છું, કૃપા કરીને મને માફ કરજે.
ઇત્યુક્ત્વા મૃગશાવાક્ષીં ચીરકૃષ્ણાજિનામ્બરામ્। યષ્ટ્યાધારઃ સ્રસ્તગાત્રો મન્દચક્ષુરબુદ્ધિમાન્
આ રીતે કહીને, બુદ્ધિશાળી અને કમજોર આંખોવાળા વૃદ્ધ, લાકડાને આધાર લઈને, શરીર ઢીલું પડી ગયેલું, છાલ અને કૃષ્ણમૃગચર્મ પહેરેલી હરણ જેવી આંખોવાળી સ્ત્રી પાસે ગયો.
સ્વવ્યાપારાક્ષમાં શ્રેષ્ઠમચિત્તામાત્મનિ દ્વિજઃ।' શ્વેતકેતોઃ કિલ પુરા સમક્ષં માતરં પિતુઃ
એ દ્વિજ પોતાનાં કામમાં તત્પર રહી, એને શ્રેષ્ઠ માનતો હતો, ભલે એનું મન બીજે ક્યાંક હતું. એવું કહેવામાં આવે છે કે આ બધું શ્વેતકેતુના સામે, એની માતા-પિતાની હાજરીમાં બન્યું હતું.
જગ્રાહ બ્રાહ્મણઃ પાપૌ ગચ્છાવ ઇતિ ચાબ્રવીત્। ઋષિપુત્રસ્તદા કોપં ચકારામર્ષિતસ્તદા
બ્રાહ્મણે એ સ્ત્રીનો હાથ પકડીને કહ્યું, 'ચાલો.' એ સમયે ઋષિપુત્રને ગુસ્સો આવ્યો અને એ દુઃખી થયો.
માતરં તાં તથા દૃષ્ટ્વા નીયમાનાં બલાદિવ। `તપસા દીપ્તવીર્યો હિ શ્વેતકેતુર્ન ચક્ષમે
માતાને આવી રીતે બળજબરીથી લઈ જવામાં આવતી જોઈને, તપથી તેજ ધરાવતો શ્વેતકેતુ એ સહન કરી શક્યો નહીં.
સંગૃહ્ય માતરં હસ્તે શ્વેતકેતુરભાષત। દુર્બ્રાહ્મણ વિમુઞ્ચ ત્વં માતરં મે પતિવ્રતામ્
શ્વેતકેતુએ પોતાની માતાનો હાથ પકડીને કહ્યું: 'દુષ્ટ બ્રાહ્મણ, મારી પતિવ્રતા માતાને છોડ.'
સ્વયં પિતા મે બ્રહ્મર્ષિઃ ક્ષમાવાન્બ્રહ્મવિત્તમઃ। શાપાનુગ્રહયોઃ શક્તઃ તૂષ્ણીંભૂતો મહાવ્રતઃ
મારો પિતા બ્રહ્મર્ષિ છે, ધીરજવાળા અને વિદ્વાન છે, શાપ અને આશીર્વાદ બંને આપી શકે છે અને મહાન વ્રત ધરાવે છે, છતાં એ ચૂપ છે.
તસ્ય પત્ની દમોપેતા મમ માતા વિશેષતઃ। પતિવ્રતાં તપોવૃદ્ધાં સાધ્વાચારૈરલઙ્કૃતામ્
એની પત્ની, એટલે મારી માતા, ખાસ કરીને સંયમવાળી, પતિવ્રતા, તપથી મજબૂત અને સારા આચરણથી શોભાયમાન છે.
અપ્રમાદેન તે બ્રહ્મન્માતૃભૂતાં વિમુઞ્ચ વૈ
બ્રાહ્મણ, કૃપા કરીને ધ્યાનપૂર્વક મારી માતાને, જે તારી માટે પણ માતા સમાન છે, છોડ.
એવમુક્ત્વા તુ યાચન્તં વિમુઞ્ચેતિ મુહુર્મુહુઃ। પ્રત્યવોચદ્દ્વિજો રાજન્નપ્રગલ્ભમિદં વચઃ
આ રીતે વારંવાર 'છોડો' કહીને વિનંતી કરતા શ્વેતકેતુને, બ્રાહ્મણે નમ્ર શબ્દોમાં ઉત્તર આપ્યો.
અપત્યાર્થી શ્વેતકેતો વૃદ્ધોઽહં મન્દચાક્ષુષઃ। પિતા તે ઋણનિર્મુક્તસ્ત્વયા પુત્રેણ કાશ્યપ
'શ્વેતકેતુ, હું વૃદ્ધ છું, મારી નજર કમજોર છે અને સંતાનની ઈચ્છા છે. તું પુત્ર છે એટલે તારા પિતા ઋણમાંથી મુક્ત થયા છે, કાશ્યપ.'
ઋણાદહમનિર્મુક્તો વૃદ્ધોઽહં વિગતસ્પૃહઃ। મમ કો દાસ્યતિ સુતાં કન્યાં સંપ્રાપ્તયૌવનામ્
'પણ હું હજી ઋણમાંથી મુક્ત થયો નથી, વૃદ્ધ છું અને હવે કોઈ ઈચ્છા નથી. મને કોણ પુખ્ત વયની દીકરી આપશે?'
પ્રજારણિમિમાં પત્નીં વિમુઞ્ચ ત્વં મહાતપઃ। એકયા પ્રજયા પ્રીતો માતરં તે દદામ્યહમ્
'મહાતપસ્વી, સંતાન માટે યોગ્ય આ તારી પત્નીને છોડ. એક પુત્રથી હું સંતોષી જઈશ અને પછી તારી માતાને પરત આપી દઈશ.'
એવમુક્તઃ શ્વેતકેતુર્લજ્જયા ક્રોધમેયિવાન્।' ક્રુદ્ધં તં તુ પિતા દૃષ્ટ્વા શ્વેતકેતુમુવાચ હ
આ સાંભળીને શ્વેતકેતુ શરમથી ગુસ્સો દબાવી ગયો. પણ પુત્રને ગુસ્સે જોઈ પિતાએ શ્વેતકેતુને કહ્યું.
મા તાત કોપં કાર્ષીસ્ત્વમેષ ધર્મઃ સનાતનઃ। અનાવૃતા હિ સર્વેષાં વર્ણાનામઙ્ગના ભુવિ
'બેટા, ગુસ્સો ના કર. આ તો સનાતન ધર્મ છે. પૃથ્વી પર બધા વર્ણની સ્ત્રીઓ માટે કોઈ બંધન નહોતું.'
યથા ગાવઃ સ્થિતાઃ પુત્ર સ્વેસ્વે વર્ણે તથા પ્રજાઃ। `તથૈવ ચ કુટુમ્બેષુ ન પ્રમાદ્યન્તિ કર્હિચિત્
'જેમ ગાયોને રાખવામાં આવે છે, તેમ પુત્ર, દરેક વર્ણમાં સ્ત્રીઓ પણ પોતાના કુળમાં રહે છે. અને કુટુંબોમાં એ કદી બેદરકાર વર્તન કરતી નથી.'
ઋતુકાલે તુ સંપ્રાપ્તે ભર્તારં ન જહુસ્તદા।' ઋષિપુત્રોઽથ તં ધર્મં શ્વેતકેતુર્ન ચક્ષમે
'પણ જ્યારે ઋતુકાળ આવે ત્યારે એ પોતાના પતિને છોડતી નથી.' છતાં ઋષિપુત્ર શ્વેતકેતુ એ ધર્મને સ્વીકારી શક્યો નહીં.