અપુત્રા પુરુષવ્યાઘ્ર વિલલાપેતિ નઃ શ્રુતમ્। ભદ્રા પરમદુઃખાર્તા તન્નિબોધ જનાધિપ
પુત્ર વિના, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, ભદ્રાએ ખૂબ જ દુઃખથી વિલાપ કર્યો; એ વાત સાંભળ, હે જનાધિપતિ.
નારી પરમધર્મજ્ઞ સર્વા ભર્તૃવિનાકૃતા। પતિં વિના જીવતિ યા ન સા જીવતિ દુઃખિતા
સ્ત્રી ભલે સર્વોત્તમ ધર્મ જાણતી હોય, પણ પતિ વિના અધૂરી રહે છે; જે પતિ વિના જીવતી હોય, તે ખરેખર જીવતી નથી, પણ દુઃખ ભોગવે છે.
પતિં વિના મૃતં શ્રેયો નાર્યાઃ ક્ષત્રિયપુંગવ।। ત્વદ્ગતિં ગન્તુમિચ્છામિ પ્રસીદસ્વનયસ્વમામ્
પતિ વિના જીવવાથી મૃત્યુ વધુ શ્રેયસ્કર છે, હે ક્ષત્રિયશ્રેષ્ઠ; હું તારી જ રાહે જવું ઈચ્છું છું, કૃપા કરીને મને પણ સાથે લઈ જા.
ત્વયા હીના ક્ષણમપિ નાહં જીવિતુમુત્સહે। પ્રસાદં કુરુ મે રાજન્નિતસ્તૂર્ણં નયસ્વ મામ્
તું ન હોય ત્યારે એક ક્ષણ પણ હું જીવવા સહન કરી શકતી નથી; કૃપા કરીને મને આશીર્વાદ આપ, હે રાજા, અને તુરંત મને અહીંથી લઈ જા.
પૃષ્ઠતોઽનુગમિષ્યામિ સમેષુ વિષમેષુ ચ। ત્વામહં નરશાર્દૂલ ગચ્છન્તમનિવર્તિતુમ્
હું તારા પાછળ પાછળ ચાલીશ, રસ્તો સરળ હોય કે કઠણ; હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તું જ્યાં જઈશ ત્યાં હું પાછી ફરિશ નહીં.
છાયેવાનુગતા રાજન્સતતં વશવર્તિની। ભવિષ્યામિ નરવ્યાઘ્ર નિત્યં પ્રિયહિતે રતા
છાંયાની જેમ, હંમેશા તને અનુસરીશ અને તારી આજ્ઞામાં રહીશ; હે નરશ્રેષ્ઠ, હું સદા તારા આનંદ અને કલ્યાણમાં તત્પર રહીશ.
અદ્યપ્રભૃતિ માં રાજન્કષ્ટા હૃદયશોષણાઃ। આધયોઽભિભવિષ્યન્તિ ત્વામૃતે પુષ્કરેક્ષણ
આજથી, રાજન, તારા વિના મારા હૃદયને સુકવી નાખે એવા દુઃખો મને ઘેરી લેશે, કમળની જેમ સુંદર આંખો ધરાવનાર.
અભાગ્યયા મયા નૂનં વિયુક્તાઃ સહચારિણઃ। તેન મે વિપ્રયોગોઽયમુપપન્નસ્ત્વયા સહ
નસીબના અભાવે મારા સાથીઓ પણ મારેથી વિભાજિત થઈ ગયા છે; એથી તારા સાથે આ વિયોગ પણ મને મળ્યો છે.
વિપ્રયુક્તા તુ યા પત્યા મુહૂર્તમપિ જીવતિ। દુઃખં જીવતિ સા પાપા નરકસ્થેવ પાર્થિવ
પતિથી વિખૂટેલી સ્ત્રી જો એક ક્ષણ પણ જીવે છે, રાજા, તો એ દુઃખમાં જ જીવે છે—એ દુર્ભાગ્યશાળી સ્ત્રી તો જાણે નરકમાં રહે છે.
સંયુક્તા વિપ્રયુક્તાશ્ચ પૂર્વદેહે કૃતા મયા। તદિદં કર્મભિઃ પાપૈઃ પૂર્વદેહેષુ સંચિતમ્
પહેલા જન્મોમાં પણ પતિ સાથે મળવું અને છૂટા પડવું એ બધું મેં જ કર્યું છે; આ દુઃખ તો એ પહેલાંના પાપ કર્મોનું ફળ છે.
દુઃખં મામનુસંપ્રાપ્તં રાજંસ્ત્વદ્વિપ્રયોગજમ્। અદ્યપ્રભૃત્યહં રાજન્કુશસંસ્તરશાયિની। ભવિષ્યામ્યસુખાવિષ્ટા ત્વદ્દર્શનપરાયણા
રાજા, તારા વિયોગથી મને આ દુઃખ મળ્યું છે; આજથી હું કુશના પથારે સૂઈશ, દુઃખમાં ગરકાવ રહીને, તારા દર્શનના વિચારમાં જ તલીન રહીશ.
દર્શયસ્વ નરવ્યાઘ્ર શાધિ મામસુખાન્વિતામ્। કૃપણાં ચાથ કરુણં વિલપત્નીં નરેશ્વર
માણસોમાં સિંહ સમા, મને દેખાડ, મને આદેશ આપ—even કે હું દુઃખી અને બેચેન છું, રાજાધિરાજ, દુઃખમાં રડતી ને તરસતી છું.
એવં બહુવિધં તસ્યાં વિલપન્ત્યાં પુનઃપુનઃ। તં શવં સંપરિષ્વજ્ય વાક્કિલાઽન્તર્હિતાઽબ્રવીત્
એ સ્ત્રી વારંવાર અનેક રીતે રડતી રહી, એ મૃતદેહને ચાંપીને, ગળા ભરાઈ ગયો ત્યારે એણે આ રીતે કહ્યું.
ઉત્તિષ્ઠ ભદ્રે ગચ્છ ત્વં દદાનીહ વરં તવ। જનયિષ્યામ્યપત્યાનિ ત્વય્યહં ચારુહાસિનિ
ઉઠ, ભદ્રે, હવે તું જા—હું તને ઈચ્છિત વરદાન આપું છું; તારા દ્વારા હું સંતાન પેદા કરીશ, ઓ મીઠી હાસ્યવાળી.
આત્મકીયે વરારોહે શયનીયે ચતુર્દશીમ્। અષ્ટમીં વા ઋતુસ્નાતા સંવિશેથા મયા સહ
સુંદરે, તારા પોતાના પથારે, ચૌદમી કે અષ્ટમીના દિવસે, ઋતુસ્નાન પછી, તું મારા સાથે એક થઈ શકીશ.
એવમુક્તા તુ સા દેવી તથા ચક્રે પતિવ્રતા। યથોક્તમેવ તદ્વાક્યં ભદ્રા પુત્રાર્થિની તદા
એવી રીતે કહેવામાં આવ્યું ત્યારે, પતિવ્રતા એ સ્ત્રીએ પુત્રની ઈચ્છાથી, જેમ કહેવામાં આવ્યું તેમ જ કર્યું.
સા તેન સુષુવે દેવી શવેન ભરતર્ષભ। ત્રીઞ્શાલ્વાંશ્ચતુરો મદ્રાન્સુતાન્ભરતસત્તમ
એ મૃતદેહ દ્વારા એ સ્ત્રીએ ત્રણ શાલ્વ વંશના અને ચાર મદ્ર વંશના પુત્રોને જન્મ આપ્યો, ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ.
તથા ત્વમપિ મય્યેવં મનસા ભરતર્ષભ। શક્તો જનયિતું પુત્રાંસ્તપોયોગબલાન્વિતઃ
એ જ રીતે, ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ, તું પણ તપ અને યોગના બળે મારા દ્વારા પુત્રોને જન્મ આપી શકે છે.
એવમુક્તસ્તયા રાજા તાં દેવીં પુનરબ્રવીત્। ધર્મવિદ્ધર્મસંયુક્તમિદં વચનમુત્તમમ્
એ રીતે એ સ્ત્રીએ કહ્યું ત્યારે રાજાએ ફરી એ દેવીને ધર્મ અને જ્ઞાનથી ભરપૂર શ્રેષ્ઠ વચન કહ્યાં.
એવમેતત્પુરા કુન્તિ વ્યુષિતાશ્વશ્ચકાર હ। યથા ત્વયોક્તં કલ્યાણિ સ હ્યાસીદમરોપમઃ
હા, કુંતી, પહેલાના સમયમાં વ્યુષિતાશ્વે પણ એવું જ કર્યું હતું, જેમ તું કહ્યું છે, ઓ શુભે; એ તો દેવ સમાન હતો.
અથ ત્વિદં પ્રવક્ષ્યામિ ધર્મતત્ત્વં નિબોધ મે। પુરાણમૃષિભિર્દૃષ્ટં ધર્મવિદ્ભિર્મહાત્મભિઃ
હવે હું તને સાચો ધર્મ કહું છું—મારી વાત સાંભળ; એ ધર્મને પ્રાચીન ઋષિઓ અને મહાન આત્માઓએ જાણ્યો છે.
અનાવૃતાઃ કિલ પુરા સ્ત્રિય આસન્વરાનને। કામચારવિહારિણ્યઃ સ્વતન્ત્રાશ્ચારુહાસિનિ
પહેલા સમયે, ઓ મીઠા હાસ્યવાળી, સ્ત્રીઓ બંધનમુક્ત હતી, પોતાની ઈચ્છાથી ફરતી અને સ્વતંત્ર હતી.
તાસાં વ્યુચ્ચરમાણાનાં કૌમારાત્સુભગે પતીન્। નાધર્મોઽભૂદ્વરારોહે સ હિ ધર્મઃ પુરાઽભવત્
એ સુંદર સ્ત્રીઓએ યુવાનીમાં પતિ પસંદ કર્યો ત્યારે એમાં કોઈ અધીર્મ નહોતો; એ જ તો પહેલાનો ધર્મ હતો.
તં ચૈવ ધર્મં પૌરાણં તિર્યગ્યોનિગતાઃ પ્રજાઃ। અદ્યાપ્યનુવિધીયન્તે કામક્રોધવિવર્જિતાઃ
એ જ પ્રાચીન ધર્મને આજેય, ઇચ્છા અને ક્રોધથી રહિત પશુઓ અને પક્ષીઓ પણ અનુસરે છે.
પ્રમાણદૃષ્ટો ધર્મોઽયં પૂજ્યતે ચ મહર્ષિભિઃ। ઉત્તરેષુ ચ રમ્ભોરુ કુરુષ્વદ્યાપિ પૂજ્યતે। સ્ત્રીણામનુગ્રહકરઃ સ હિ ધર્મઃ સનાતનઃ
આ ધર્મ પ્રામાણિક રીતે સ્થાપિત થયો છે અને મહાન ઋષિઓ દ્વારા પૂજાય છે. હે સુકુમારી, આજેય ઉત્તર કુરુઓમાં આ ધર્મ માન્ય છે. આ શાશ્વત નિયમ સ્ત્રીઓ માટે હંમેશાં કલ્યાણકારી રહ્યો છે.
નાગ્નિસ્તૃપ્યતિ કાષ્ઠાનાં નાપગાનાં મહોદધિઃ। નાન્તકઃ સર્વભૂતાનાં ન પુંસાં વામલોચનાઃ
અગ્નિ ક્યારેય લાકડાંથી તૃપ્ત થતો નથી, મહાસાગર ક્યારેય નદીઓથી ભરાતો નથી, મૃત્યુ ક્યારેય બધા જીવોથી સંતોષ પામતો નથી, અને સ્ત્રીઓ પણ પુરુષોથી ક્યારેય સંતોષ પામતી નથી.
એવં તૃષ્ણા તુ નારીણાં પુરુષં પુરુષં પ્રતિ। અગમ્યાગમનં સ્ત્રીણાં નાસ્તિ નિત્યં શુચિસ્મિતે
એ રીતે, સ્ત્રીઓની ઇચ્છા દરેક પુરુષ તરફ વળે છે; હે હસતીવાળી, સ્ત્રીઓ માટે કોઈthing અપ્રાપ્ય નથી.
પુત્રં વા કિલ પૌત્રં વા કાસાંચિદ્ધાતરં તથા। રહસીહ નરં દૃષ્ટ્વા યોનિરુત્ક્લિદ્યતે તદા
પુત્ર હોય કે પૌત્ર કે ભાઈ પણ કેમ ન હોય, જ્યારે સ્ત્રી કોઈ પુરુષને એકાંતમાં જુએ છે ત્યારે તેની ગર્ભધારણા જાગે છે.
એતત્સ્વાભાવિકં સ્ત્રીણાં ન નિમિત્તકૃતં શુભે।' અસ્મિંસ્તુ લોકે નચિરાન્મર્યાદેયં શુચિસ્મિતે
હે શુભે, સ્ત્રીઓનું આ સ્વભાવજ છે, કોઈ ખાસ કારણથી આવું થતું નથી; પણ હે હસતીવાળી, આ પ્રથા દુનિયામાં લાંબા સમય સુધી ટકી રહી નથી.
સ્થાપિતા યેન યસ્માચ્ચ તન્મે વિસ્તરતઃ શૃણુ। બભૂવોદ્દાલકો નામ મહર્ષિરિતિ નઃ શ્રુતમ્
આ પ્રથા કોણે અને કેમ સ્થાપી, તે હું તને વિગતે કહું છું. એક મહાન ઋષિ ઉદ્દાલક નામે હતા, એવું અમે સાંભળ્યું છે.