દેવા બ્રહ્મર્ષયશ્ચૈવ ચક્રુઃ કર્મ સ્વયં તદા। વ્યુષિતાશ્વસ્તતો રાજન્નતિ મર્ત્યાન્વ્યરોચત
પછી દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણ ઋષિઓએ પોતે જ યજ્ઞકર્મ કર્યું; રાજા વ્યુષિતાશ્વ માનવો કરતાં વધુ તેજસ્વી જણાયા.
સર્વભૂતાન્પ્રતિ યથા તપનઃ શિશિરાત્યયે। સ વિજિત્ય ગૃહીત્વા ચ નૃપતીન્રાજસત્તમઃ
જેમ શિયાળાની ઋતુ પછી સૂર્ય બધા જીવોથી વધુ તેજ આપે છે, તેમ એ શ્રેષ્ઠ રાજાએ બીજા રાજાઓને જીત્યા અને વશમાં લીધા.
પ્રાચ્યાનુદિચ્યાન્પાશ્ચાત્યાન્દાક્ષિણાત્યાનકાલયત્। અશ્વમેધે મહાયજ્ઞે વ્યુષિતાશ્વઃ પ્રતાપવાન્
પ્રતાપી વ્યુષિતાશ્વે મહાયજ્ઞ અશ્વમેધમાં પૂર્વ, ઉત્તર, પશ્ચિમ અને દક્ષિણના રાજાઓને વશમાં કર્યા.
બભૂવ સ હિ રાજેન્દ્રો દશનાગબલાન્વિતઃ। અપ્યત્ર ગાથાં ગાયન્તિ યે પુરાણવિદો જનાઃ
એ રાજા, દસ હાથી જેટલી તાકાત ધરાવતા, ખૂબ પ્રસિદ્ધ થયા; અને પુરાણ જાણનારા લોકો આજે પણ તેમની મહિમા ગાય છે.
વ્યુષિતાશ્વે યશોવૃદ્ધે મનુષ્યેન્દ્રે કુરૂત્તમ। વ્યુષિતાશ્વઃ સમુદ્રાન્તાં વિજિત્યેમાં વસુન્ધરામ્
કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, જ્યારે વ્યુષિતાશ્વનું યશ વધ્યું, ત્યારે તેણે સમુદ્રની સીમા સુધી આખી ધરતી જીત લીધી.
અપાલયત્સર્વવર્ણાન્પિતા પુત્રાનિવૌરસાન્। યજમાનો મહાયજ્ઞૈર્બ્રાહ્મણેભ્યો ધનં દદૌ
એ યજમાન રાજાએ બધા વર્ણના લોકોની રક્ષા પિતાએ પોતાના પુત્રોની કરે તેમ કરી; અને મહાયજ્ઞો દ્વારા બ્રાહ્મણોને ધન આપ્યું.
અનન્તરત્નાન્યાદાય સ જહાર મહાક્રતૂન્। સુષાવ ચ બહૂન્સોમાન્સોમસંસ્થાસ્તતાન ચ
એણે અનેક અમૂલ્ય રત્નો મેળવ્યા અને મહાન યજ્ઞો કર્યા; ઘણો સોમ રસ કાઢ્યો અને અનેક સોમયજ્ઞો સ્થાપ્યા.
આસીત્કાક્ષીવતી ચાસ્ય ભાર્યા પરમસંમતા। ભદ્રા નામ મનુષ્યેન્દ્ર રૂપેણાસદૃશી ભુવિ
કાક્ષીવતી નામની, સર્વેમાં માન્ય અને ભદ્રા નામની તેની પત્ની હતી, જે રૂપમાં ધરતી પર બેઉપમ હતી.
કામયામાસતુસ્તૌ ચ પરસ્પરમિતિ શ્રુતમ્। સ તસ્યાં કામસંપન્નો યક્ષ્મણા સમપદ્યત
કહેવામાં આવે છે કે એ બંનેએ એકબીજાની ઇચ્છા રાખી; અને જ્યારે તે પોતાની પત્ની સાથે પ્રેમથી તૃપ્ત થયો, ત્યારે તેને રોગ લાગ્યો.
તેનાચિરેણ કાલેન જગામાસ્તમિવાંશુમાન્। તસ્મિન્પ્રેતે મનુષ્યેન્દ્રે ભાર્યાઽસ્ય ભૃશદુઃખિતા
થોડા જ સમયમાં, જેમ સૂર્ય અસ્ત જાય છે તેમ, એ રાજા વિદાય પામ્યા; અને પતિના અવસાનથી તેની પત્ની ખૂબ દુઃખી થઈ.
અપુત્રા પુરુષવ્યાઘ્ર વિલલાપેતિ નઃ શ્રુતમ્। ભદ્રા પરમદુઃખાર્તા તન્નિબોધ જનાધિપ
પુત્ર વિના, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, ભદ્રાએ ખૂબ જ દુઃખથી વિલાપ કર્યો; એ વાત સાંભળ, હે જનાધિપતિ.
નારી પરમધર્મજ્ઞ સર્વા ભર્તૃવિનાકૃતા। પતિં વિના જીવતિ યા ન સા જીવતિ દુઃખિતા
સ્ત્રી ભલે સર્વોત્તમ ધર્મ જાણતી હોય, પણ પતિ વિના અધૂરી રહે છે; જે પતિ વિના જીવતી હોય, તે ખરેખર જીવતી નથી, પણ દુઃખ ભોગવે છે.
પતિં વિના મૃતં શ્રેયો નાર્યાઃ ક્ષત્રિયપુંગવ।। ત્વદ્ગતિં ગન્તુમિચ્છામિ પ્રસીદસ્વનયસ્વમામ્
પતિ વિના જીવવાથી મૃત્યુ વધુ શ્રેયસ્કર છે, હે ક્ષત્રિયશ્રેષ્ઠ; હું તારી જ રાહે જવું ઈચ્છું છું, કૃપા કરીને મને પણ સાથે લઈ જા.
ત્વયા હીના ક્ષણમપિ નાહં જીવિતુમુત્સહે। પ્રસાદં કુરુ મે રાજન્નિતસ્તૂર્ણં નયસ્વ મામ્
તું ન હોય ત્યારે એક ક્ષણ પણ હું જીવવા સહન કરી શકતી નથી; કૃપા કરીને મને આશીર્વાદ આપ, હે રાજા, અને તુરંત મને અહીંથી લઈ જા.
પૃષ્ઠતોઽનુગમિષ્યામિ સમેષુ વિષમેષુ ચ। ત્વામહં નરશાર્દૂલ ગચ્છન્તમનિવર્તિતુમ્
હું તારા પાછળ પાછળ ચાલીશ, રસ્તો સરળ હોય કે કઠણ; હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તું જ્યાં જઈશ ત્યાં હું પાછી ફરિશ નહીં.
છાયેવાનુગતા રાજન્સતતં વશવર્તિની। ભવિષ્યામિ નરવ્યાઘ્ર નિત્યં પ્રિયહિતે રતા
છાંયાની જેમ, હંમેશા તને અનુસરીશ અને તારી આજ્ઞામાં રહીશ; હે નરશ્રેષ્ઠ, હું સદા તારા આનંદ અને કલ્યાણમાં તત્પર રહીશ.
અદ્યપ્રભૃતિ માં રાજન્કષ્ટા હૃદયશોષણાઃ। આધયોઽભિભવિષ્યન્તિ ત્વામૃતે પુષ્કરેક્ષણ
આજથી, રાજન, તારા વિના મારા હૃદયને સુકવી નાખે એવા દુઃખો મને ઘેરી લેશે, કમળની જેમ સુંદર આંખો ધરાવનાર.
અભાગ્યયા મયા નૂનં વિયુક્તાઃ સહચારિણઃ। તેન મે વિપ્રયોગોઽયમુપપન્નસ્ત્વયા સહ
નસીબના અભાવે મારા સાથીઓ પણ મારેથી વિભાજિત થઈ ગયા છે; એથી તારા સાથે આ વિયોગ પણ મને મળ્યો છે.
વિપ્રયુક્તા તુ યા પત્યા મુહૂર્તમપિ જીવતિ। દુઃખં જીવતિ સા પાપા નરકસ્થેવ પાર્થિવ
પતિથી વિખૂટેલી સ્ત્રી જો એક ક્ષણ પણ જીવે છે, રાજા, તો એ દુઃખમાં જ જીવે છે—એ દુર્ભાગ્યશાળી સ્ત્રી તો જાણે નરકમાં રહે છે.
સંયુક્તા વિપ્રયુક્તાશ્ચ પૂર્વદેહે કૃતા મયા। તદિદં કર્મભિઃ પાપૈઃ પૂર્વદેહેષુ સંચિતમ્
પહેલા જન્મોમાં પણ પતિ સાથે મળવું અને છૂટા પડવું એ બધું મેં જ કર્યું છે; આ દુઃખ તો એ પહેલાંના પાપ કર્મોનું ફળ છે.
દુઃખં મામનુસંપ્રાપ્તં રાજંસ્ત્વદ્વિપ્રયોગજમ્। અદ્યપ્રભૃત્યહં રાજન્કુશસંસ્તરશાયિની। ભવિષ્યામ્યસુખાવિષ્ટા ત્વદ્દર્શનપરાયણા
રાજા, તારા વિયોગથી મને આ દુઃખ મળ્યું છે; આજથી હું કુશના પથારે સૂઈશ, દુઃખમાં ગરકાવ રહીને, તારા દર્શનના વિચારમાં જ તલીન રહીશ.
દર્શયસ્વ નરવ્યાઘ્ર શાધિ મામસુખાન્વિતામ્। કૃપણાં ચાથ કરુણં વિલપત્નીં નરેશ્વર
માણસોમાં સિંહ સમા, મને દેખાડ, મને આદેશ આપ—even કે હું દુઃખી અને બેચેન છું, રાજાધિરાજ, દુઃખમાં રડતી ને તરસતી છું.
એવં બહુવિધં તસ્યાં વિલપન્ત્યાં પુનઃપુનઃ। તં શવં સંપરિષ્વજ્ય વાક્કિલાઽન્તર્હિતાઽબ્રવીત્
એ સ્ત્રી વારંવાર અનેક રીતે રડતી રહી, એ મૃતદેહને ચાંપીને, ગળા ભરાઈ ગયો ત્યારે એણે આ રીતે કહ્યું.
ઉત્તિષ્ઠ ભદ્રે ગચ્છ ત્વં દદાનીહ વરં તવ। જનયિષ્યામ્યપત્યાનિ ત્વય્યહં ચારુહાસિનિ
ઉઠ, ભદ્રે, હવે તું જા—હું તને ઈચ્છિત વરદાન આપું છું; તારા દ્વારા હું સંતાન પેદા કરીશ, ઓ મીઠી હાસ્યવાળી.
આત્મકીયે વરારોહે શયનીયે ચતુર્દશીમ્। અષ્ટમીં વા ઋતુસ્નાતા સંવિશેથા મયા સહ
સુંદરે, તારા પોતાના પથારે, ચૌદમી કે અષ્ટમીના દિવસે, ઋતુસ્નાન પછી, તું મારા સાથે એક થઈ શકીશ.
એવમુક્તા તુ સા દેવી તથા ચક્રે પતિવ્રતા। યથોક્તમેવ તદ્વાક્યં ભદ્રા પુત્રાર્થિની તદા
એવી રીતે કહેવામાં આવ્યું ત્યારે, પતિવ્રતા એ સ્ત્રીએ પુત્રની ઈચ્છાથી, જેમ કહેવામાં આવ્યું તેમ જ કર્યું.
સા તેન સુષુવે દેવી શવેન ભરતર્ષભ। ત્રીઞ્શાલ્વાંશ્ચતુરો મદ્રાન્સુતાન્ભરતસત્તમ
એ મૃતદેહ દ્વારા એ સ્ત્રીએ ત્રણ શાલ્વ વંશના અને ચાર મદ્ર વંશના પુત્રોને જન્મ આપ્યો, ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ.
તથા ત્વમપિ મય્યેવં મનસા ભરતર્ષભ। શક્તો જનયિતું પુત્રાંસ્તપોયોગબલાન્વિતઃ
એ જ રીતે, ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ, તું પણ તપ અને યોગના બળે મારા દ્વારા પુત્રોને જન્મ આપી શકે છે.
એવમુક્તસ્તયા રાજા તાં દેવીં પુનરબ્રવીત્। ધર્મવિદ્ધર્મસંયુક્તમિદં વચનમુત્તમમ્
એ રીતે એ સ્ત્રીએ કહ્યું ત્યારે રાજાએ ફરી એ દેવીને ધર્મ અને જ્ઞાનથી ભરપૂર શ્રેષ્ઠ વચન કહ્યાં.
એવમેતત્પુરા કુન્તિ વ્યુષિતાશ્વશ્ચકાર હ। યથા ત્વયોક્તં કલ્યાણિ સ હ્યાસીદમરોપમઃ
હા, કુંતી, પહેલાના સમયમાં વ્યુષિતાશ્વે પણ એવું જ કર્યું હતું, જેમ તું કહ્યું છે, ઓ શુભે; એ તો દેવ સમાન હતો.