તત્ર ત્રીઞ્જનયામાસ દુર્જયાદીન્મહારથાન્। તથા ત્વમપિ કલ્યાણિ બ્રાહ્મણાત્તપસાધિકાત્। મન્નિયોગાદ્યત ક્ષિપ્રમપત્યોત્પાદનં પ્રતિ
ત્યાં તેણે દુર્જય અને બીજા બે મહાન રથીઓ જન્માવ્યા; એ જ રીતે, કલ્યાણી, તું પણ મારા કહેવા પ્રમાણે, તપસ્વી બ્રાહ્મણ પાસેથી ઝડપથી સંતાન મેળવવાનો પ્રયાસ કર.
એવમુક્તા મહારાજ કુન્તી પાણ્ડુમભાષત। કુરૂણામૃષભં વીરં તદા ભૂમિપતિં પતિમ્
આ રીતે સંભળ્યા પછી, મહારાજા, કુંતીએ પોતાના પતિ, કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ અને વીર પાંડુને કહ્યું.
ન મામર્હસિ ધર્મજ્ઞ વક્તુમેવં કથંચન। ધર્મપત્નીમભિરતાં ત્વયિ રાજીવલોચને
ધર્મને જાણનારા, તમે મને આવી રીતે કદી બોલવું જ નહિ; હું તો તમારી ધર્મપત્ની છું અને તમામાં મનથી રમી રહી છું, કમળની આંખવાળા.
ત્વમેવ તુ મહાબાહો મય્યપત્યાનિ ભારત। વીર વીર્યોપપન્નાનિ ધર્મતો જનયિષ્યસિ
મહાબાહુ ભારત, તમે પોતે જ મારા ગર્ભે ધર્મથી, વીર અને શક્તિશાળી પુત્રો ઉત્પન્ન કરશો.
સ્વર્ગં મનુજશાર્દૂલ ગચ્છેયં સહિતા ત્વયા। અપત્યાય ચ માં ગચ્છ ત્વમેવ કુરુનન્દન
મનુષ્યશાર્દૂલ, હું તો તમારી સાથે સ્વર્ગ જવા માંગું છું; સંતાન માટે પણ, હે કુરુનંદન, તમે જ મારી પાસે આવો.
ન હ્યહં મનસાપ્યન્યં ગચ્છેયં ત્વદૃતે નરમ્। ત્વત્તઃ પ્રતિ વિશિષ્ટશ્ચ કોઽન્યોઽસ્તિ ભુવિ માનવઃ
હું તો મનથી પણ તમારે સિવાય બીજાં કોઈ પુરુષ પાસે જઇ શકી નહિ; પૃથ્વી પર તમાથી શ્રેષ્ઠ બીજો માનવ કોણ છે?
ઇમાં ચ તાવદ્ધર્માત્મન્પૌરાણીં શૃણુ મે કથામ્। પરિશ્રુતાં વિશાલાક્ષ કીર્તયિષ્યામિ યામહમ્
હવે, ધર્માત્મા, મારી પાસેની આ પ્રાચીન અને પ્રસિદ્ધ ધર્મકથા સાંભળો, વિશાળ નેત્રવાળા, હું એ કહું છું.
વ્યુષઇતાશ્વ ઇતિ ખ્યાતો બભૂવ કિલ પાર્થિવઃ। પુરા પરમધર્મિષ્ઠઃ પૂરોર્વંશવિવર્ધનઃ
એક વખત વ્યુષિતાશ્વ નામનો રાજા હતો, જે પરમ ધર્મનિષ્ઠ અને પુરુ વંશને વધારનાર તરીકે પ્રસિદ્ધ હતો.
તસ્મિંશ્ચ યજમાને વૈ ધર્માત્મનિ મહાભુજે। ઉપાગમંસ્તતો દેવાઃ સેન્દ્રા દેવર્ષિભિઃ સહ
જ્યારે તે ધર્મનિષ્ઠ અને બળવાન યજમાન યજ્ઞ કરી રહ્યો હતો, ત્યારે દેવતાઓ, ઇન્દ્ર અને દેવઋષિઓ સાથે ત્યાં આવ્યા.
અમાદ્યદિન્દ્રઃ સોમેન દક્ષિણાભિર્દ્વિજાતયઃ। વ્યુષિતાશ્વસ્ય રાજર્ષેસ્તતો યજ્ઞે મહાત્મનઃ
ઇન્દ્રે સોમપાન કરીને આનંદ માણ્યો અને દ્વિજોએ દક્ષિણાઓ મેળવી, મહાન આત્માવાળા વ્યુષિતાશ્વના યજ્ઞમાં.
દેવા બ્રહ્મર્ષયશ્ચૈવ ચક્રુઃ કર્મ સ્વયં તદા। વ્યુષિતાશ્વસ્તતો રાજન્નતિ મર્ત્યાન્વ્યરોચત
પછી દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણ ઋષિઓએ પોતે જ યજ્ઞકર્મ કર્યું; રાજા વ્યુષિતાશ્વ માનવો કરતાં વધુ તેજસ્વી જણાયા.
સર્વભૂતાન્પ્રતિ યથા તપનઃ શિશિરાત્યયે। સ વિજિત્ય ગૃહીત્વા ચ નૃપતીન્રાજસત્તમઃ
જેમ શિયાળાની ઋતુ પછી સૂર્ય બધા જીવોથી વધુ તેજ આપે છે, તેમ એ શ્રેષ્ઠ રાજાએ બીજા રાજાઓને જીત્યા અને વશમાં લીધા.
પ્રાચ્યાનુદિચ્યાન્પાશ્ચાત્યાન્દાક્ષિણાત્યાનકાલયત્। અશ્વમેધે મહાયજ્ઞે વ્યુષિતાશ્વઃ પ્રતાપવાન્
પ્રતાપી વ્યુષિતાશ્વે મહાયજ્ઞ અશ્વમેધમાં પૂર્વ, ઉત્તર, પશ્ચિમ અને દક્ષિણના રાજાઓને વશમાં કર્યા.
બભૂવ સ હિ રાજેન્દ્રો દશનાગબલાન્વિતઃ। અપ્યત્ર ગાથાં ગાયન્તિ યે પુરાણવિદો જનાઃ
એ રાજા, દસ હાથી જેટલી તાકાત ધરાવતા, ખૂબ પ્રસિદ્ધ થયા; અને પુરાણ જાણનારા લોકો આજે પણ તેમની મહિમા ગાય છે.
વ્યુષિતાશ્વે યશોવૃદ્ધે મનુષ્યેન્દ્રે કુરૂત્તમ। વ્યુષિતાશ્વઃ સમુદ્રાન્તાં વિજિત્યેમાં વસુન્ધરામ્
કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, જ્યારે વ્યુષિતાશ્વનું યશ વધ્યું, ત્યારે તેણે સમુદ્રની સીમા સુધી આખી ધરતી જીત લીધી.
અપાલયત્સર્વવર્ણાન્પિતા પુત્રાનિવૌરસાન્। યજમાનો મહાયજ્ઞૈર્બ્રાહ્મણેભ્યો ધનં દદૌ
એ યજમાન રાજાએ બધા વર્ણના લોકોની રક્ષા પિતાએ પોતાના પુત્રોની કરે તેમ કરી; અને મહાયજ્ઞો દ્વારા બ્રાહ્મણોને ધન આપ્યું.
અનન્તરત્નાન્યાદાય સ જહાર મહાક્રતૂન્। સુષાવ ચ બહૂન્સોમાન્સોમસંસ્થાસ્તતાન ચ
એણે અનેક અમૂલ્ય રત્નો મેળવ્યા અને મહાન યજ્ઞો કર્યા; ઘણો સોમ રસ કાઢ્યો અને અનેક સોમયજ્ઞો સ્થાપ્યા.
આસીત્કાક્ષીવતી ચાસ્ય ભાર્યા પરમસંમતા। ભદ્રા નામ મનુષ્યેન્દ્ર રૂપેણાસદૃશી ભુવિ
કાક્ષીવતી નામની, સર્વેમાં માન્ય અને ભદ્રા નામની તેની પત્ની હતી, જે રૂપમાં ધરતી પર બેઉપમ હતી.
કામયામાસતુસ્તૌ ચ પરસ્પરમિતિ શ્રુતમ્। સ તસ્યાં કામસંપન્નો યક્ષ્મણા સમપદ્યત
કહેવામાં આવે છે કે એ બંનેએ એકબીજાની ઇચ્છા રાખી; અને જ્યારે તે પોતાની પત્ની સાથે પ્રેમથી તૃપ્ત થયો, ત્યારે તેને રોગ લાગ્યો.
તેનાચિરેણ કાલેન જગામાસ્તમિવાંશુમાન્। તસ્મિન્પ્રેતે મનુષ્યેન્દ્રે ભાર્યાઽસ્ય ભૃશદુઃખિતા
થોડા જ સમયમાં, જેમ સૂર્ય અસ્ત જાય છે તેમ, એ રાજા વિદાય પામ્યા; અને પતિના અવસાનથી તેની પત્ની ખૂબ દુઃખી થઈ.
અપુત્રા પુરુષવ્યાઘ્ર વિલલાપેતિ નઃ શ્રુતમ્। ભદ્રા પરમદુઃખાર્તા તન્નિબોધ જનાધિપ
પુત્ર વિના, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, ભદ્રાએ ખૂબ જ દુઃખથી વિલાપ કર્યો; એ વાત સાંભળ, હે જનાધિપતિ.
નારી પરમધર્મજ્ઞ સર્વા ભર્તૃવિનાકૃતા। પતિં વિના જીવતિ યા ન સા જીવતિ દુઃખિતા
સ્ત્રી ભલે સર્વોત્તમ ધર્મ જાણતી હોય, પણ પતિ વિના અધૂરી રહે છે; જે પતિ વિના જીવતી હોય, તે ખરેખર જીવતી નથી, પણ દુઃખ ભોગવે છે.
પતિં વિના મૃતં શ્રેયો નાર્યાઃ ક્ષત્રિયપુંગવ।। ત્વદ્ગતિં ગન્તુમિચ્છામિ પ્રસીદસ્વનયસ્વમામ્
પતિ વિના જીવવાથી મૃત્યુ વધુ શ્રેયસ્કર છે, હે ક્ષત્રિયશ્રેષ્ઠ; હું તારી જ રાહે જવું ઈચ્છું છું, કૃપા કરીને મને પણ સાથે લઈ જા.
ત્વયા હીના ક્ષણમપિ નાહં જીવિતુમુત્સહે। પ્રસાદં કુરુ મે રાજન્નિતસ્તૂર્ણં નયસ્વ મામ્
તું ન હોય ત્યારે એક ક્ષણ પણ હું જીવવા સહન કરી શકતી નથી; કૃપા કરીને મને આશીર્વાદ આપ, હે રાજા, અને તુરંત મને અહીંથી લઈ જા.
પૃષ્ઠતોઽનુગમિષ્યામિ સમેષુ વિષમેષુ ચ। ત્વામહં નરશાર્દૂલ ગચ્છન્તમનિવર્તિતુમ્
હું તારા પાછળ પાછળ ચાલીશ, રસ્તો સરળ હોય કે કઠણ; હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તું જ્યાં જઈશ ત્યાં હું પાછી ફરિશ નહીં.
છાયેવાનુગતા રાજન્સતતં વશવર્તિની। ભવિષ્યામિ નરવ્યાઘ્ર નિત્યં પ્રિયહિતે રતા
છાંયાની જેમ, હંમેશા તને અનુસરીશ અને તારી આજ્ઞામાં રહીશ; હે નરશ્રેષ્ઠ, હું સદા તારા આનંદ અને કલ્યાણમાં તત્પર રહીશ.
અદ્યપ્રભૃતિ માં રાજન્કષ્ટા હૃદયશોષણાઃ। આધયોઽભિભવિષ્યન્તિ ત્વામૃતે પુષ્કરેક્ષણ
આજથી, રાજન, તારા વિના મારા હૃદયને સુકવી નાખે એવા દુઃખો મને ઘેરી લેશે, કમળની જેમ સુંદર આંખો ધરાવનાર.
અભાગ્યયા મયા નૂનં વિયુક્તાઃ સહચારિણઃ। તેન મે વિપ્રયોગોઽયમુપપન્નસ્ત્વયા સહ
નસીબના અભાવે મારા સાથીઓ પણ મારેથી વિભાજિત થઈ ગયા છે; એથી તારા સાથે આ વિયોગ પણ મને મળ્યો છે.
વિપ્રયુક્તા તુ યા પત્યા મુહૂર્તમપિ જીવતિ। દુઃખં જીવતિ સા પાપા નરકસ્થેવ પાર્થિવ
પતિથી વિખૂટેલી સ્ત્રી જો એક ક્ષણ પણ જીવે છે, રાજા, તો એ દુઃખમાં જ જીવે છે—એ દુર્ભાગ્યશાળી સ્ત્રી તો જાણે નરકમાં રહે છે.
સંયુક્તા વિપ્રયુક્તાશ્ચ પૂર્વદેહે કૃતા મયા। તદિદં કર્મભિઃ પાપૈઃ પૂર્વદેહેષુ સંચિતમ્
પહેલા જન્મોમાં પણ પતિ સાથે મળવું અને છૂટા પડવું એ બધું મેં જ કર્યું છે; આ દુઃખ તો એ પહેલાંના પાપ કર્મોનું ફળ છે.