કૈલાસારોહણં પ્રોક્તં યત્ર યક્ષૈર્બલોત્કટૈઃ। યુદ્ધમાસીન્મહાઘોરં મણિમત્પ્રમુખૈઃ સહ
કૈલાસ પર ચઢવાની વાત પણ અહીં છે, જ્યાં મણિમાનના નેતૃત્વ હેઠળ શક્તિશાળી યક્ષો સાથે ભયાનક યુદ્ધ થયું હતું.
સમાગમશ્ચ પાણ્ડૂનાં યત્ર વૈશ્રવણેન ચ। સમાગમશ્ચાર્જુનસ્ય તત્રૈવ ભ્રાતૃભિઃ સહ
અહીં પાંડવો અને વૈશ્વરાણ વચ્ચેની મુલાકાત, અને અર્જુનનું પોતાના ભાઈઓ સાથેનું મિલન પણ વર્ણવાયું છે.
અવાપ્ય દિવ્યાન્યસ્ત્રાણિ ગુર્વર્થં સવ્યસાચિના। નિવાતકવચૈર્યુદ્ધં હિરણ્યપુરવાસિભિઃ
સવ્યસાચીએ પોતાના ગુરુ માટે દિવ્ય અસ્ત્રો મેળવીને નિવાતકવચો અને હિરણ્યપુરના વાસીઓ સાથે યુદ્ધ કર્યું.
નિવાતકવચૈર્ઘોરૈર્દાનવૈઃ સુરશત્રુભિઃ। પૌલોમૈઃ કાલકેયૈશ્ચ યત્ર યુદ્ધં કિરીટિનઃ
ત્યાં કિરીટધારી અર્જુને ભયાનક નિવાતકવચ દાનવો, દેવોના દુશ્મન, તેમજ પૌલોમ અને કાલકેયો સાથે યુદ્ધ કર્યું.
વધશ્ચૈષાં સમાખ્યાતો રાજ્ઞસ્તેનૈવ ધીમતા। અસ્ત્રસંદર્શનારમ્ભો ધર્મરાજસ્ય સન્નિધૌ
તેમનો વિનાશ તે વિવેકી રાજાએ વર્ણાવ્યો છે, અને ધર્મરાજાની હાજરીમાં અસ્ત્રપ્રદર્શન શરૂ થયું.
પાર્થસ્ય પ્રતિષેધશ્છ નારદેન સુરર્ષિણા। અવરોહણં પુનશ્ચૈવ પાણ્ડૂનાં ગન્ધમાદનાત્
પાર્થને દેવર્ષિ નારદે રોક્યો એ વાત અહીં છે, અને પાંડવો ફરી ગંધમાદન પરથી નીચે ઉતર્યા એ પણ વર્ણવાયું છે.
ભીમસ્ય ગ્રહણં ચાત્ર પર્વતાભોગવર્ષ્મણા। ભુજગેન્દ્રેણ બલિના તસ્મિન્સુગહને વને
અહીં ભીમનું પકડાવું વર્ણવાયું છે, જેમનું શરીર પર્વત જેવી વક્રતા ધરાવતું હતું, અને જંગલની ઘનતા વચ્ચે શક્તિશાળી સાપરાજાએ તેમને પકડી લીધા.
અમોક્ષયદ્યત્ર ચૈનં પ્રશ્નાનુક્ત્વા યુધિષ્ઠિરઃ। કામ્યકાગમનં ચૈવ પુનસ્તેષાં મહાત્મનામ્
અહીં યુધિષ્ઠિરે પ્રશ્નો પૂછ્યા પછી જ ભીમને મુક્ત કર્યો હતો; અને મહાન આત્માવાળાઓએ કામ્યક વનમાં ફરીથી આવવું પણ અહીં વર્ણવાયું છે.
તત્રસ્થાંશ્ચ પુનર્દ્રષ્ટું પાણ્ડવાન્પરુષર્ષભાન્। વાસુદેવસ્યાગમનમત્રૈવ પરિકીર્તિતમ્
અહીં વસુદેવનું પણ આવવું વર્ણવાયું છે, જે ફરીથી ત્યાં રહેલા પાંડવોને, જે ભરત વંશના મહાન વીર હતા, મળવા આવ્યા હતા.
માર્કણ્ડેયસમાસ્યાયામુપાખ્યાનાનિ સર્વશઃ। પૃથોર્વૈન્યસ્ય યત્રોક્તમાખ્યાનં પરમર્ષિણા
અહીં માર્કંડેયે જે કથાઓ કહી છે, તે બધું વર્ણવાયું છે, જેમાં વેનપુત્ર પૃથુની વાર્તા પણ મહર્ષિએ કહી છે.
સંવાદશ્ચ સરસ્વત્યાસ્તાર્ક્ષ્યર્ષેઃ સુમહાત્મનઃ। મત્સ્યોપાખ્યાનમત્રૈવ પ્રોચ્યતે તદનન્તરમ્
અહીં સરસ્વતી અને મહાન આત્માવાળા તાર્ક્ષ્ય ઋષિ વચ્ચે સંવાદ વર્ણવાયો છે, અને પછી તરત જ માછલીની વાર્તા પણ કહેવામાં આવી છે.
માર્કણ્ડેયસમાસ્યા ચ પુરાણં પરિકીર્ત્યતે। ઐન્દ્રદ્યુમ્નામુપાખ્યાનં તથૈવાઙ્ગિરસં સ્મૃતમ્
અહીં માર્કંડેયે જે પુરાણ કહ્યું છે, તેનું પણ વર્ણન છે, તેમજ ઇન્દ્રદ્યુમ્નની વાર્તા અને અંગિરસની કથા પણ યાદ કરવામાં આવી છે.
પતિવ્રતાયાશ્ચાખ્યાનં તથૈવાઙ્ગિરસં સ્મૃતમ્। દ્રૌપદ્યાઃ કીર્તિતશ્ચાત્ર સંવાદઃ સત્યભામયા
પતિવ્રતા સ્ત્રીની વાર્તા પણ અહીં યાદ કરવામાં આવી છે, અને અહીં દ્રૌપદી તથા સત્યભામા વચ્ચે થયેલો સંવાદ પણ વર્ણવાયો છે.
પુનર્દ્વૈતવનં ચૈવ પાણ્ડવાઃ સમુપાગતાઃ। ઘોષયાત્રા ચ ગન્ધર્વૈર્યત્ર બદ્ધઃ સુયોધનઃ
પાંડવો ફરીથી દ્વૈત વનમાં ગયા હતા, અને ત્યાં ગૌયાત્રા પ્રસંગનું વર્ણન છે, જ્યાં સુયોધનને ગંધર્વોએ પકડી લીધો હતો.
હ્રિયમાણસ્તુ મન્દાત્મા મોક્ષિતોઽસૌ કિરીટિના। ધર્મરાજસ્ય ચાત્રૈવ મૃગસ્વપ્નનિદર્શનાત્
પણ એ મૂર્ખ સુયોધનને જ્યારે લઈ જવામાં આવ્યો ત્યારે અર્જુને તેને મુક્ત કર્યો હતો; અને અહીં ધર્મરાજાના સ્વપ્નમાં મૃગ દર્શનનું વર્ણન પણ છે.
કામ્યકે કાનનશ્રેષ્ઠે પુનર્ગમનમુચ્યતે। વ્રીહિદ્રૌણિકમાખ્યાનમત્રૈવ બહુવિસ્તરમ્
અહીં કામ્યક નામના શ્રેષ્ઠ વનમાં પાછા જવાનું વર્ણવાયું છે, અને વ્રિહિદ્રૌણિકાની વિશદ વાર્તા પણ અહીં કહેવામાં આવી છે.
દુર્વાસસોઽપ્યુપાખ્યાનમત્રૈવ પરિકીર્તિતમ્। જયદ્રથેનાપહારો દ્રૌપદ્યાશ્ચાશ્રમાન્તરાત્
અહીં દુર્વાસાની વાર્તા પણ વર્ણવાઈ છે, અને જયદ્રથ દ્વારા આશ્રમમાંથી દ્રૌપદીનું અપહરણ થયું તેનું પણ વર્ણન છે.
યત્રૈનમન્વયાદ્ભીમો વાયુવેગસમો જવે। ચક્રે ચૈનં પઞ્ચશિખં યત્ર ભીમો મહાબલઃ
ત્યાં ભીમ, જે વાયુ જેવી ઝડપ ધરાવતો હતો, તેણે જયદ્રથનો પીછો કર્યો અને મહાબલી ભીમે તેને પાંચ જટાવાળો બનાવી દીધો.
રામાયણમુપાખ્યાનમત્રૈવ બહુવિસ્તરમ્। યત્ર રામેણ વિક્રમ્ય નિહતો રાવણો યુધિ
અહીં રામાયણની વિશદ વાર્તા પણ વર્ણવાઈ છે, જ્યાં રામે પોતાનો પરાક્રમ બતાવી યુદ્ધમાં રાવણને મારો હતો.
સાવિત્ર્યાશ્ચાપ્યુપાખ્યાનમત્રૈવ પરિકીર્તિતમ્। કર્ણસ્ય પરિમોક્ષોઽત્ર કુણ્ડલાભ્યાં પુરંદરાત્
અહીં સાવિત્રીની વાર્તા પણ વર્ણવાઈ છે, અને અહીં ઇન્દ્ર દ્વારા કર્ણના કુંડલ મુક્ત કરાવ્યા તેનું પણ વર્ણન છે.
યત્રાસ્ય શક્તિં તુષ્ટોઽસાવદાદેકવધાય ચ। આરણેયમુપાખ્યાનં યત્ર ધર્મોઽન્વશાત્સુતમ્
ત્યાં પ્રસન્ન થઈને એક જ વાર માટે મારવા માટે શક્તિ આપેલી હતી; અને અરણિની વાર્તા પણ અહીં છે, જ્યાં ધર્મે પોતાના પુત્રનો પીછો કર્યો હતો.
જગ્મુર્લબ્ધવરા યત્ર પાણ્ડવાઃ પશ્ચિમાં દિશમ્। એતદારણ્યકં પર્વ તૃતીયં પરિકીર્તિતમ્
ત્યાં પાંડવોને વરદાન મળ્યા પછી તેઓ પશ્ચિમ દિશામાં ગયા હતા; આ તૃતીય આરણ્યક પર્વ કહેવાય છે.
અત્રાધ્યાયશતે દ્વે તુ સંખ્યયા પરિકીર્તિતે। એકોનસપ્તતિશ્ચૈવ તથાઽધ્યાયાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
અહીં બે સો અધ્યાય ગણવામાં આવ્યા છે, અને સાથે ઓગણસિત્તેર અધ્યાય પણ જણાવવામાં આવ્યા છે.
એકાદશ સહસ્રાણિ શ્લોકાનાં ષટ્ શતાનિ ચ। ચતુઃષષ્ટિસ્તથા શ્લોકાઃ પર્વણ્યસ્મિન્પ્રકીર્તિતાઃ
આ પર્વમાં અગિયાર હજાર છ સો ચૌસઠ શ્લોકો ગણવામાં આવ્યા છે.
અતઃ પરં નિબોધેદં વૈરાટં પર્વ વિસ્તરમ્। વિરાટનગરે ગત્વા શ્મશાને વિપુલાં શમીમ્
હવે, વિરાટ પર્વનું વિસ્તૃત વર્ણન સાંભળો. પાંડવો વિરાટનગર પહોંચ્યા પછી, સ્મશાનમાં એક વિશાળ શમી વૃક્ષ પાસે પોતાના મહાન શસ્ત્રો છુપાવી દીધા.
દૃષ્ટ્વા સંનિદધુસ્તત્ર પાણ્ડવા હ્યાયુધાન્યુત। યત્ર પ્રવિશ્ય નગરં છદ્મના ન્યવસંસ્તુ તે
ત્યાં સ્થળ જોઈને પાંડવોએ પોતાના શસ્ત્રો છુપાવી દીધા અને પછી ભેસ બદલીને શહેરમાં પ્રવેશી, ત્યાં રહેવા લાગ્યા.
પાઞ્ચાલીં પ્રાર્થયાનસ્ય કામોપહતચેતસઃ। દુષ્ટાત્મનો વધો યત્ર કીચકસ્ય વૃકોદરાત્
ત્યાં કીચક, જેને કામે અંધો બનાવી દીધો હતો, દ્રૌપદીની ઈચ્છા રાખતો હતો; અને એ જ સ્થળે દુષ્ટ કીચકને ભીમે મારી નાખ્યો.
પાણ્ડવાન્વેષણાર્થં ચ રાજ્ઞો દુર્યોધનસ્ય ચ। ચારાઃ પ્રસ્થાપિતાશ્ચાત્ર નિપુણાઃ સર્વતોદિશં
પાંડવોને શોધવા માટે રાજા દુર્યોધને ચારે બાજુ કુશળ ગુપ્તચરો મોકલ્યા.
ન ચ પ્રવૃત્તિસ્તૈર્લબ્ધા પાણ્ડવાનાં મહાત્મનામ્। ગોગ્રહશ્ચ વિરાટસ્ય ત્રિગર્તૈઃ પ્રથમં કૃતઃ
પણ એ ગુપ્તચરો મહાન પાંડવો વિશે કંઈ જાણાવી શક્યા નહીં; અને પ્રથમ વખત ત્રિગર્તોએ વિરાટના ગાય ચોરવાનો પ્રયાસ કર્યો.
યત્રાસ્ય યુદ્ધં સુમહત્તૈરાસીલ્લોમહર્ષણમ્। હ્રિયમાણશ્ચ યત્રાસૌ ભીમસેનેન મોક્ષિતઃ
ત્યાં એક ભયાનક અને રોમાંચક યુદ્ધ થયું; અને જ્યારે ગાયો લઈ જવામાં આવી રહી હતી, ત્યારે ભીમસેને તેમને મુક્ત કરી.