સત્કૃતોઽસત્કૃતો વાઽપિ યોઽન્યાં કૃપણચક્ષુષા। ઉપૈતિ વૃત્તિં કામાત્મા સ શુનાં વર્તતે પથિ
જે માણસ સન્માન કે અપમાનમાં, કામના વશ થઈને, બીજાને કૂતરાની નજરે જુએ છે અને જીવન ગુજારે છે, એ તો કૂતરાની જેમ જ માર્ગે ચાલે છે.
એવમુક્ત્વા સુદુઃખાર્તો નિઃશ્વાસપરમો નૃપઃ। અવેક્ષમાણઃ કુન્તીં ચ માન્દ્રીં ચ સમભાષત
આ રીતે કહી, ભારે દુઃખી અને ઊંડા શ્વાસ લેતા રાજાએ, કુંતી અને માદ્રીને જોઈને એમને સંબોધન કર્યું.
કૌસલ્યા વિદુરઃ ક્ષત્તા રાજા ચ સહ બન્ધુભિઃ। આર્યા સત્યવતી ભીષ્મસ્તે ચ રાજપુરોહિતાઃ
કૌશલ્યા, વિદુર, રાજા અને તેમના સંબંધીઓ, આદરણીય સત્યવતી, ભીષ્મ અને રાજપુરોહિતો—
બ્રાહ્મણાશ્ચ મહાત્માનઃ સોમપાઃ સંશિતવ્રતાઃ। પૌરવૃદ્ધાશ્ચ યે તત્ર નિવસન્ત્યસ્મદાશ્રયાઃ। પ્રસાદ્ય સર્વે વક્તવ્યાઃ પાણ્ડુઃ પ્રવ્રાજિતો વને
મહાન આત્માવાળા બ્રાહ્મણો, સોમપાન કરનારા, દૃઢ વ્રતવાળા, અને શહેરના વડીલ, જે આપણા આશ્રયમાં રહે છે—આ બધાને આદરપૂર્વક જણાવવું કે પાંડુ વનમાં નિવાસ કરવા ગયો છે.
નિશમ્ય વચનં ભર્તુસ્ત્યાગધર્મકૃતાત્મનઃ। તત્સમં વચનં કુન્તી માદ્રી ચ સમભાષતામ્
પતિના ત્યાગમય ધર્મવાળા શબ્દો સાંભળી, કુંતી અને માદ્રી એ જ ભાવના સાથે જવાબ આપ્યો.
અન્યેઽપિ હ્યાશ્રમાઃ સન્તિ યે શક્યા ભરતર્ષભ। `આવાભ્યાં સહ વસ્તું વૈ ધર્મમાશ્રિત્ય ચિન્ત્યતામ્।' આવાભ્યાં ધર્મપત્નીભ્યાં સહ તપ્તું તપો મહત્
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, બીજા આશ્રમો પણ છે, જ્યાં આપણે બે રહી શકીએ; વિચારવું જોઈએ કે આપણે ધર્મ પાળીને, બંને ધર્મપત્નીઓ તરીકે, તપ કરી શકીએ.
શરીરસ્યાપિ મોક્ષાય ધર્મં પ્રાપ્ય મહાફલમ્। ત્વમેવ ભવિતા ભર્તા સ્વર્ગસ્યાપિ ન સંશયઃ
મહાન ફળ આપનારા ધર્મને પામી, શરીર છોડવાનું મુક્તિ પ્રાપ્ત કરીને પણ, તું જ અમારો પતિ રહેશે, એમાં સ્વર્ગમાં પણ કોઈ શંકા નથી.
પ્રણિધાયેન્દ્રિયગ્રામં ભર્તૃલોકપરાયણે। ત્યક્ત્વા કામસુખે હ્યાવાં તપ્સ્યવો વિપુલં તપઃ
ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખીને, પતિના લોકને ધ્યેય બનાવી, કામસુખોનો ત્યાગ કરીને, અમે બંને મહાન તપ કરશું.
યદિ ચાવાં મહાપ્રાજ્ઞ ત્યક્ષ્યસિ ત્વં વિશાંપતે। અદ્યૈવાવાં પ્રહાસ્યાવો જીવિતં નાત્ર સંશયઃ
હે વિદ્વાન રાજા, જો તમે અમને છોડશો, તો આજે જ અમે બંને જીવન ત્યાગી દઈશું—આમાં કોઈ શંકા નથી.
યદિ વ્યવસિતં હ્યેતદ્યુવયોર્ધર્મસંહિતમ્। સ્વવૃત્તિમનુવર્તિષ્યે તામહં પિતુરવ્યયામ્
જો તમારો આ નક્કી નિર્ણય છે અને ધર્મ પ્રમાણે છે, તો હું પણ મારા પિતાની જેમ એ જ માર્ગે અડગ રહી ચાલીશ.
ત્યક્ત્વા ગ્રામ્યસુખાહારં તપ્યમાનો મહત્તપઃ। વલ્કલી ફલમૂલાશી ચરિષ્યામિ મહાવને
ગામના સુખ અને ખોરાક છોડીને, કઠિન તપ કરતો, વલકલ પહેરી, ફળ અને મૂળ ખાઈને, હું મોટા જંગલમાં રહીશ.
અગ્નૌ જુહ્વન્નુભૌ કાલાવુભૌ કાલાવુપસ્પૃશન્। કૃશઃ પરિમિતાહારશ્ચીરચર્મજટાધરઃ
સમયે અગ્નિમાં હવન કરતો, સમય પ્રમાણે સ્નાન કરતો, ઓછું ખાઈને, વલકલ અને ચામડાની જૂની વસ્ત્રો પહેરી, જટાવાળું, દુર્બળ બનીને રહીશ.
શીતવાતાતપસહઃ ક્ષુત્પિપાસાનવેક્ષકઃ। તપસા દુશ્ચરેણેદં શરીરમુપશોષયન્
ઠંડી, પવન અને તાપ સહન કરતો, ભૂખ અને તરસની ચિંતા કર્યા વિના, હું કઠિન તપથી આ શરીરને સુકાવી દઈશ.
એકાન્તશીલી વિમૃશન્પક્વાપક્વેન વર્તયન્। પિતૃન્દેવાંશ્ચ વન્યેન વાગ્ભિરદ્ભિશ્ચ તર્પયન્
એકાંતમાં રહી, વિચાર કરતો, જંગલના પક્વ અને કાચા ખોરાક પર જીવી, પિતૃઓ અને દેવતાઓને જંગલના પાણી અને શબ્દોથી તૃપ્ત કરીશ.
વાનપ્રસ્થજનસ્યાપિ દર્શનં કુલવાસિનઃ। નાપ્રિયાણ્યાચરિષ્યામિ કિં પુનર્ગ્રામવાસિનામ્
જંગલવાસીઓ માટે પણ હું ક્યારેય અપ્રિય કામ નહીં કરું—તો પછી ગામવાસીઓ માટે તો એ વાત વધુ જ સાચી છે.
એવમારણ્યશાસ્ત્રાણામુગ્રમુગ્રતરં વિધિમ્। કાઙ્ક્ષમાણોઽહમાસ્થાસ્યે દેહસ્યાસ્યાઽઽસમાપનાત્
આ રીતે, જંગલના કઠિન શાસ્ત્રોનો સૌથી કઠોર નિયમ અપનાવવા ઈચ્છી, હું આ શરીર પૂરું થાય ત્યાં સુધી એ પદ્ધતિ પાળીશ.
ઇત્યેવમુક્ત્વા ભાર્યે તે રાજા કૌરવનન્દનઃ। તતશ્ચૂડામણિં નિષ્કમઙ્ગદે કુણ્ડલાનિ ચ
આ રીતે પત્નીઓને કહીને, કુરુવંશના રાજાએ પછી પોતાનો ચૂડામણિ, સોનાનો હાર, કંગણ અને કાનના કુંડળ ઉતારી લીધા.
વાસાંસિ ચ મહાર્હાણિ સ્ત્રીણામાભરણાનિ ચ। `વાહનાનિ ચ મુખ્યાનિ શસ્ત્રાણિ કવચાનિ ચ
મહામૂલ્ય વસ્ત્રો, સ્ત્રીઓના આભૂષણો, મુખ્ય વાહનો, શસ્ત્રો અને કવચ—all બધું આપી દીધું.
હેમભાણ્ડાનિ દિવ્યાનિ પર્યઙ્કાસ્તરણાનિ ચ। મણિમુક્તાપ્રવાલાનિ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ
સોનાના વાસણો, દિવ્ય પાંખા અને પથારી, મણિ, મુક્તા, પ્રવાળ અને વિવિધ રત્નો—all બધું આપી દીધું.
પ્રદાય સર્વં વિપ્રેભ્યઃ પાણ્ડુર્ભૃત્યાનભાષત। ગત્વા નાગપુરં વાચ્યં પાણ્ડુઃ પ્રવ્રાજિતો વને। અર્થં કામં સુખં ચૈવ રતિં ચ પરમાત્મિકામ્
બધું બ્રાહ્મણોને આપી, પાંડુએ પોતાના સેવકોને કહ્યું: 'નાગપુર જાઓ અને જાહેર કરો કે પાંડુએ ધન, સુખ, આરામ અને સર્વોચ્ચ આનંદ ત્યાગી જંગલમાં પ્રવેશ કર્યો છે.'
પ્રતસ્થે સર્વમુત્સૃજ્ય સભાર્યઃ કુરુનન્દનઃ। તતસ્તસ્યાનુયાતારસ્તે ચૈવ પરિચારકાઃ
પછી, બધું છોડીને, કુરુવંશનો પુત્ર પોતાની પત્નીઓ સાથે નીકળી પડ્યો, અને તેના સેવકો પણ પાછળથી ગયા.
શ્રુત્વા ભરતસિંહસ્ય વિધિધાઃ કરુણા ગિરઃ। ભમમાર્તસ્વરં કૃત્વા હાહેતિ પરિચુક્રુશુઃ
રાજાના દુ:ખદ શબ્દો સાંભળીને, સેવકો દુ:ખથી 'હા હા' કહીને જોરથી રડવા લાગ્યા.
ઉષ્ણમશ્રુ વિમુઞ્ચન્તસ્તં વિહાય મહીપતિમ્। યયુર્નાગપુરં તૂર્ણં સર્વમાદાય તદ્ધનમ્
ગમગીન થઈ, ગરમ આંસુ વહાવી, મહારાજને છોડીને, તેઓ ઝડપથી નાગપુર ગયા અને બધું ધન લઈ ગયા.
તે ગત્વા નગરં રાજ્ઞો યથાવૃત્તં મહાત્મનઃ। કથયાંચક્રિરે રાજ્ઞસ્તદ્ધનં વિવિધં દદુઃ
શહેરમાં પહોંચીને, તેમણે રાજાને પાંડુ સાથે જે થયું એ બધું કહ્યું અને વિવિધ ખજાના આપી દીધા.
શ્રુત્વા તેભ્યસ્તતઃ સર્વં યથાવૃત્તં મહાવને। ધૃતરાષ્ટ્રો નરશ્રેષ્ઠઃ પાણ્ડુમેવાન્વશોચત
જંગલમાં જે થયું એ બધું સાંભળીને, ધૃતરાષ્ટ્ર, શ્રેષ્ઠ પુરુષ, પાંડુ માટે જ દુ:ખી થયો.
ન શય્યાસનભોગેષુ રતિં વિન્દતિ કર્હિચિત્। ભ્રાતૃશોકસમાવિષ્ટસ્તમેવાર્થં વિચિન્તયન્
ભાઈના શોકથી ઘેરાઈને, એ વિષયમાં જ મન લગાવતો, એણે ક્યારેય શય્યા, આસન અને ભોગમાં આનંદ અનુભવ્યો નહીં.
રાજપુત્રસ્તુ કૌરવ્ય પાણ્ડુર્મૂલફલાશનઃ। જગામ સહ પત્નીભ્યાં તતો નાગશતં ગિરિમ્
કૌરવ, પાંડુ રાજકુમાર જડ અને ફળ ખાઈને, પોતાની પત્નીઓ સાથે, સો શિખરવાળા પર્વત તરફ ગયો.
સ ચૈત્રરથમાસાદ્ય કાલકૂટમતીત્ય ચ। હિમવન્તમતિક્રમ્ય પ્રયયૌ ગન્ધમાદનમ્
તે ચૈત્રરથ પહોંચ્યો, કાલકૂટ પાર કર્યો, હિમવતને વટાવી, ગંધમાદન તરફ આગળ વધ્યો.
રક્ષ્યમાણો મહાભૂતૈઃ સિદ્ધૈશ્ચ પરમર્ષિભિઃ। ઉવાસ સ મહારાજ સમેષુ વિષમેષુ ચ
મહાન ભૂતો, સિદ્ધો અને મહાન ઋષિઓ દ્વારા રક્ષિત, એ મહારાજા સમતલ અને અસમતલ સ્થળોએ રહેતો હતો.
ઇન્દ્રદ્યુમ્નસરઃ પ્રાપ્ય હંસકૂટમતીત્ય ચ। શતશૃઙ્ગે મહારાજ તાપસઃ સમતપ્યત
ઇન્દ્રદ્યુમ્ન સરોવર પહોંચીને, હંસકૂટ પાર કરીને, શતશૃંગ પર્વત પર એ તપસ્વીએ તપ કર્યું.