સતામપિ કુલે જાતાઃ કર્મણા બત દુર્ગતિમ્। પ્રાપ્નુવન્ત્યકૃતાત્માનઃ કામજાલવિમોહિતાઃ
સારા કુટુંબમાં જન્મેલા લોકો પણ, જો મન અવિનિત હોય અને કામના જાળમાં ફસાઈ જાય, તો પોતાના કર્મથી દુર્ગતિ પામે છે.
શશ્વદ્ધર્માત્મના જાતો બાલ એવ પિતા મમ। જીવિતાન્તમનુપ્રાપ્તઃ કામાત્મૈવેતિ નઃ શ્રુતમ્
મારા પિતા બાળપણથી ધર્મનિષ્ઠ હતા, પણ અંતે જીવન છોડવું પડ્યું. એમ આપણે સાંભળ્યું છે કે, એ પણ કામના કારણે થયું.
તસ્ય કામાત્મનઃ ક્ષેત્રે રાજ્ઞઃ સંયતવાગૃષિઃ। કૃષ્ણદ્વૈપાયનઃ સાક્ષાદ્ભગવાન્મામજીજનત્
આ રાજાની ભૂમિમાં, જેનું મન કામમાં ફસાયું હતું, ત્યાં સંયમવંત ઋષિ કૃષ્ણદ્વૈપાયન ભગવાને મને જન્મ આપ્યો.
તસ્યાદ્ય વ્યસને બુદ્ધિઃ સંજાતેયં મમાધમા। ત્યક્તસ્ય દેવૈરનયાન્મૃગયાં પરિધાવતઃ
હવે આ દુઃખદ ઘડીમાં, મારું મન પણ નીચું થઈ ગયું છે. દેવતાઓએ પણ મને ત્યજી દીધો છે, કારણ કે હું આ હરણ પાછળ દોડતો રહ્યો.
મોક્ષમેવ વ્યવસ્યામિ બન્ધો હિ વ્યસનં મહત્। સુવૃત્તિમનુવર્તિષ્યે તામહં પિતુરવ્યયામ્
હવે હું મુક્તિ મેળવવાનો નિશ્ચય કરું છું, કેમ કે બંધન તો મોટું દુઃખ છે. હું પિતાજીનો ઉત્તમ માર્ગ અપનાવીશ, જે કદી નાશ પામતો નથી.
અતીવ તપસાત્માનં યોજયિષ્યામ્યસંશયમ્। તસ્માદેકાહમેકાહમેકૈકસ્મિન્વનસ્પતૌ
હું નિશ્ચિતપણે તપમાં મન લગાવીશ. તેથી, દરરોજ એક-એક વૃક્ષ નીચે રહીશ.
ચરન્ભૈક્ષં મુનિર્મુણ્ડશ્ચરિષ્યામ્યાશ્રમાનિમાન્। પાંસુના સમવચ્છન્નઃ શૂન્યાગારકૃતાલયઃ
હું મુંડન કરાવીને, ભિક્ષા માટે આ આશ્રમોમાં ફરતો રહીશ, ધૂળથી ઢંકાયેલો રહીશ અને ખાલી ઝૂંપડાંમાં વાસ કરીશ.
વૃક્ષમૂલનિકેતો વા ત્યક્તસર્વપ્રિયાપ્રિયઃ। ન શોચન્ન પ્રહૃષ્યંશ્ચ તુલ્યનિન્દાત્મસંસ્તુતિઃ
વૃક્ષની છાયામાં રહેતો, સર્વે પ્રિય-અપ્રિયનો ત્યાગ કરેલો, ન તો દુઃખી અને ન તો આનંદિત, અને નિંદા કે પ્રશંસામાં સમભાવ રાખીશ.
નિરાશીર્નિર્નમસ્કારો નિર્દ્વન્દ્વો નિષ્પરિગ્રહઃ। ન ચાપ્યવહસન્કંચિન્ન કુર્વન્ભ્રુકુટીં ક્વચિત્
કોઈ આશા નહીં, કોઈને નમસ્કાર નહીં, દ્વંદ્વથી મુક્ત અને કોઈ વસ્તુનો સ્વીકાર નહીં; અને કોઈની અવગણના નહીં કરું, કે ક્યારેય ભ્રૂકુટિ પણ નહીં ચઢાવું.
પ્રસન્નવદનો નિત્યં સર્વભૂતહિતે રતઃ। જઙ્ગમાજઙ્ગમં સર્વમવિહિંસંશ્ચતુર્વિધમ્
હંમેશા પ્રસન્ન ચહેરા સાથે, સર્વ જીવના કલ્યાણમાં રત રહીશ, ચાલતા કે અચલ, ચારેય જાતના કોઈ પણ પ્રાણીનું અહિંસાપૂર્વક રક્ષણ કરીશ.
સ્વાસુ પ્રજાસ્વિવ સદા સમઃ પ્રાણભૃતઃ પ્રતિ। એકકાલં ચરન્ભૈક્ષં કુલાનિ દશ પઞ્ચ ચ
સર્વ જીવંત પ્રાણીઓમાં, જેમ પોતાના સંતાનોમાં સમાન ભાવ હોય છે, તેમ હંમેશા સમાન દૃષ્ટિ રાખી, તે એક જ સમયે દસ કે પંદર ઘરોમાં ભિક્ષા માગતો.
અસંભવે વા ભૈક્ષસ્ય ચરન્નનશનાન્યપિ। અલ્પમલ્પં ચ ભુઞ્જાનઃ પૂર્વાલાભે ન જાતુચિત્
જો ભિક્ષા ન મળે તો ભૂખ્યા રહેતો, અને જ્યારે થોડું મળે ત્યારે થોડું જ ખાય, અને પહેલાં મળેલું પૂરું થયા વિના કદી વધુની ઇચ્છા કરતો નહીં.
અન્યાન્યપિ ચરઁલ્લોભાદલાભે સપ્ત પૂરયન્। અલાભે યદિ વા લાભે સમદર્શી મહાતપાઃ
જ્યારે જરૂર પડે ત્યારે, લોભથી બીજા ઘરોમાં પણ ભિક્ષા માગતો અને વધુમાં વધુ સાત ઘરોમાં ભિક્ષા ભરી લેતો; લાભ કે ગાળામાં, એ મહાન તપસ્વી હંમેશા સમાન મન રાખતો.
વાસ્યૈકં તક્ષતો બાહું ચન્દનેનૈકમુક્ષતઃ। નાકલ્યાણં ન કલ્યાણં ચિન્તયન્નુભયોસ્તયોઃ
એક બાજુ હાથ કાપવામાં આવે અને બીજી બાજુ ચંદન લગાડવામાં આવે, તો પણ એ બંનેને ન તો દુઃખ માનતો, ન તો સુખ ગણતો.
ન જિજીવિષુવત્કિંચિન્ન મુમૂર્ષુવદાચરન્। જીવિતં મરણં ચૈવ નાભિન્દન્ન ચ દ્વિષન્
ન તો જીવવાની ઇચ્છા રાખતો, ન તો મરવાની; જીવનથી ચીંટી પડતો નહીં અને મૃત્યુથી દ્વેષ પણ રાખતો નહીં.
યાઃ કાશ્ચિજ્જીવતા શક્યાઃ કર્તુમભ્યુદયક્રિયાઃ। તાઃ સર્વાઃ સમતિક્રમ્ય નિમેષાદિવ્યવસ્થિતઃ
જીવનમાં સુખ-સમૃદ્ધિ માટે જે જે કામ કરી શકાય, એ બધું છોડીને, પળક ઝપકાય એટલી સ્થિરતા સાથે રહેતો.
તાસુ ચાપ્યનવસ્થાસુ ત્યક્તસર્વેન્દ્રિયક્રિયઃ। સંપરિત્યક્તધર્માર્થઃ સુનિર્ણિક્તાત્મકલ્મષઃ
આ અસ્થિર સ્થિતિઓમાં, એ સર્વે ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓ છોડી દીધી હતી, ધર્મ અને ધન બંને ત્યાગી દીધા હતા અને મન સંપૂર્ણપણે પવિત્ર કરી દીધું હતું.
નિર્મુક્તઃ સર્વપાપેભ્યો વ્યતીતઃ સર્વવાગુરાઃ। ન વશે કસ્યચિત્તિષ્ઠન્સધર્મા માતરિશ્વનઃ
બધા પાપોથી મુક્ત, સર્વ બંધનોથી પાર, કોઈના વશમાં નહીં, પોતાનાં સ્વરૂપે પવન જેવો થઈ ગયો હતો.
એતયા સતતં વૃત્ત્યા ચરન્નેવંપ્રકારયા। દેહં સંસ્થાપયિષ્યામિ નિર્ભયં માર્ગમાસ્થિતઃ
આ રીતે હંમેશા જીવતાં, આવા માર્ગે ચાલીને, હું નિર્ભયપણે આ શરીરને જાળવીશ.
નાહં સુકૃપણે માર્ગે સ્વવીર્યક્ષયશોચિતે। સ્વધર્માત્સતતાપેતે ચરેયં વીર્યવર્જિતઃ
હું કદી પણ એવા દયનીય માર્ગે નહીં ચાલું, જ્યાં પોતાના બળના નાશ માટે શોક કરવો પડે, કે પોતાના ધર્મથી દૂર જઈ, બળહીન બનીને જીવવું પડે.
સત્કૃતોઽસત્કૃતો વાઽપિ યોઽન્યાં કૃપણચક્ષુષા। ઉપૈતિ વૃત્તિં કામાત્મા સ શુનાં વર્તતે પથિ
જે માણસ સન્માન કે અપમાનમાં, કામના વશ થઈને, બીજાને કૂતરાની નજરે જુએ છે અને જીવન ગુજારે છે, એ તો કૂતરાની જેમ જ માર્ગે ચાલે છે.
એવમુક્ત્વા સુદુઃખાર્તો નિઃશ્વાસપરમો નૃપઃ। અવેક્ષમાણઃ કુન્તીં ચ માન્દ્રીં ચ સમભાષત
આ રીતે કહી, ભારે દુઃખી અને ઊંડા શ્વાસ લેતા રાજાએ, કુંતી અને માદ્રીને જોઈને એમને સંબોધન કર્યું.
કૌસલ્યા વિદુરઃ ક્ષત્તા રાજા ચ સહ બન્ધુભિઃ। આર્યા સત્યવતી ભીષ્મસ્તે ચ રાજપુરોહિતાઃ
કૌશલ્યા, વિદુર, રાજા અને તેમના સંબંધીઓ, આદરણીય સત્યવતી, ભીષ્મ અને રાજપુરોહિતો—
બ્રાહ્મણાશ્ચ મહાત્માનઃ સોમપાઃ સંશિતવ્રતાઃ। પૌરવૃદ્ધાશ્ચ યે તત્ર નિવસન્ત્યસ્મદાશ્રયાઃ। પ્રસાદ્ય સર્વે વક્તવ્યાઃ પાણ્ડુઃ પ્રવ્રાજિતો વને
મહાન આત્માવાળા બ્રાહ્મણો, સોમપાન કરનારા, દૃઢ વ્રતવાળા, અને શહેરના વડીલ, જે આપણા આશ્રયમાં રહે છે—આ બધાને આદરપૂર્વક જણાવવું કે પાંડુ વનમાં નિવાસ કરવા ગયો છે.
નિશમ્ય વચનં ભર્તુસ્ત્યાગધર્મકૃતાત્મનઃ। તત્સમં વચનં કુન્તી માદ્રી ચ સમભાષતામ્
પતિના ત્યાગમય ધર્મવાળા શબ્દો સાંભળી, કુંતી અને માદ્રી એ જ ભાવના સાથે જવાબ આપ્યો.
અન્યેઽપિ હ્યાશ્રમાઃ સન્તિ યે શક્યા ભરતર્ષભ। `આવાભ્યાં સહ વસ્તું વૈ ધર્મમાશ્રિત્ય ચિન્ત્યતામ્।' આવાભ્યાં ધર્મપત્નીભ્યાં સહ તપ્તું તપો મહત્
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, બીજા આશ્રમો પણ છે, જ્યાં આપણે બે રહી શકીએ; વિચારવું જોઈએ કે આપણે ધર્મ પાળીને, બંને ધર્મપત્નીઓ તરીકે, તપ કરી શકીએ.
શરીરસ્યાપિ મોક્ષાય ધર્મં પ્રાપ્ય મહાફલમ્। ત્વમેવ ભવિતા ભર્તા સ્વર્ગસ્યાપિ ન સંશયઃ
મહાન ફળ આપનારા ધર્મને પામી, શરીર છોડવાનું મુક્તિ પ્રાપ્ત કરીને પણ, તું જ અમારો પતિ રહેશે, એમાં સ્વર્ગમાં પણ કોઈ શંકા નથી.
પ્રણિધાયેન્દ્રિયગ્રામં ભર્તૃલોકપરાયણે। ત્યક્ત્વા કામસુખે હ્યાવાં તપ્સ્યવો વિપુલં તપઃ
ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખીને, પતિના લોકને ધ્યેય બનાવી, કામસુખોનો ત્યાગ કરીને, અમે બંને મહાન તપ કરશું.
યદિ ચાવાં મહાપ્રાજ્ઞ ત્યક્ષ્યસિ ત્વં વિશાંપતે। અદ્યૈવાવાં પ્રહાસ્યાવો જીવિતં નાત્ર સંશયઃ
હે વિદ્વાન રાજા, જો તમે અમને છોડશો, તો આજે જ અમે બંને જીવન ત્યાગી દઈશું—આમાં કોઈ શંકા નથી.
યદિ વ્યવસિતં હ્યેતદ્યુવયોર્ધર્મસંહિતમ્। સ્વવૃત્તિમનુવર્તિષ્યે તામહં પિતુરવ્યયામ્
જો તમારો આ નક્કી નિર્ણય છે અને ધર્મ પ્રમાણે છે, તો હું પણ મારા પિતાની જેમ એ જ માર્ગે અડગ રહી ચાલીશ.