વસમાનમરણ્યેષુ નિત્યં શમપરાયણમ્। ત્વયાઽહં હિંસિતો યસ્માત્તસ્માત્ત્વામપ્યનાગસઃ
હું તો હંમેશા જંગલમાં શાંતિપ્રિય રહીને વસતો હતો, છતાં તું મને પીડા આપી છે; તેથી હવે હું પણ નિર્દોષ હોવા છતાં તને પીડા આપીશ.
દ્વયોર્નૃશંસકર્તારમવશં કામમોહિતમ્। જીવિતાન્તકરો ભાવો મૈથુને સમુપૈષ્યતિ
જે માણસ ઇચ્છા અને મોહથી બીજા પર ક્રૂરતા કરે છે, તેના માટે જીવનનો અંત એ સમયે આવશે જ્યારે તે મિલનમાં વ્યસ્ત હશે.
અહં હિ કિંદમો નામ તપસા ભાવિતો મુનિઃ। વ્યપત્રપન્મનુષ્યાણાં મૃગ્યાં મૈથુનમાચરમ્
હું કિંદમ નામનો ઋષિ છું, તપથી પવિત્ર થયો છું. મનુષ્યોમાં શરમ લાગતી હોવાથી, હરણના રૂપમાં રહીને મિલન કરતો હતો.
મૃગો ભત્વા મૃગૈઃ સાર્ધં ચરામિ ગહને વને। ન તુ તે બ્રહ્મહત્યેયં ભવિષ્યત્યવિજાનતઃ
હરણ બનીને હું બીજા હરણો સાથે ઘન જંગલમાં ફરતો હતો. પણ, તું જાણ્યા વિના મને માર્યું છે, એટલે તારા માટે આ બ્રાહ્મણ હત્યા પાપ નથી.
મૃગરૂપધરં હત્વા મામેવં કામમોહિતમ્। અસ્ય તુ ત્વં ફલં મૂઢ પ્રાપ્સ્યસીદૃશમેવ હિ
હરણનું રૂપ ધારણ કરીને, કામવશ થયો હતો ત્યારે તું મને મારી નાખ્યો. હવે, મૂર્ખ, તને પણ આવો જ ફળ મળશે.
પ્રિયયા સહ સંવાસં પ્રાપ્ય કામવિમોહિતઃ। ત્વમપ્યસ્યામવસ્થાયાં પ્રેતલોકં ગમિષ્યસિ
તારે પણ, પ્રિય સાથે મિલન પામીને, કામમોહમાં આવી, આવી જ સ્થિતિમાં મૃત્યુ પછીના લોકમાં જવું પડશે.
અન્તકાલે હિ સંવાસં યયા ગન્તાસિ કાન્તયા। પ્રેતરાજપુરં પ્રાપ્તં સર્વભૂતદુરત્યયમ્। ભક્ત્યા મતિમતાં શ્રેષ્ઠ સૈવ ત્વાઽનુગમિષ્યતિ
જીવનના અંતે, જ્યારે તું તારી પ્રિય સાથે જશે, ત્યારે તું પણ યમરાજના શહેરમાં પહોંચશે, જ્યાંથી બધાં જીવને પાર પડવું અઘરું છે. પણ, શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિશાળી, તે તારી ભક્તિથી તને ત્યાં પણ અનુસરે છે.
વર્તમાનઃ સુખે દુઃખં યથાઽહં પ્રાપિતસ્ત્વયા। તથા ત્વાં ચ સુખં પ્રાપ્તં દુઃખમભ્યાગમિષ્યતિ
જેમ તું મને સુખમાંથી દુઃખમાં લઈ ગયો, તેમ તું જ્યારે સુખ પામશે, ત્યારે તને પણ દુઃખ આવી પહોંચશે.
એવમુક્ત્વા સુદુઃખાર્તો જીવિતાત્સ વ્યમુચ્યત। મૃગઃ પાણ્ડુશ્ચ દુઃખાર્તઃ ક્ષણેન સમપદ્યત
આવું કહીને, ભારે દુઃખથી પીડિત થઈ, તે જીવ છોડીને ગયો. પાંડુ પણ દુઃખથી તરત જ મૃત્યુ પામ્યો.
તં વ્યતીતમુપક્રમ્ય રાજા સ્વમિવ બાન્ધવમ્। સભાર્યઃ શોકદુઃખાર્તઃ પર્યદેવયદાતુરઃ
તેના અવસાન પછી, રાજાએ, જાણે પોતાનો જ સગો ગુમાવ્યો હોય તેમ, પત્ની સાથે ભારે શોક અને દુઃખમાં, વ્યાકુળ થઈને રડ્યો.
સતામપિ કુલે જાતાઃ કર્મણા બત દુર્ગતિમ્। પ્રાપ્નુવન્ત્યકૃતાત્માનઃ કામજાલવિમોહિતાઃ
સારા કુટુંબમાં જન્મેલા લોકો પણ, જો મન અવિનિત હોય અને કામના જાળમાં ફસાઈ જાય, તો પોતાના કર્મથી દુર્ગતિ પામે છે.
શશ્વદ્ધર્માત્મના જાતો બાલ એવ પિતા મમ। જીવિતાન્તમનુપ્રાપ્તઃ કામાત્મૈવેતિ નઃ શ્રુતમ્
મારા પિતા બાળપણથી ધર્મનિષ્ઠ હતા, પણ અંતે જીવન છોડવું પડ્યું. એમ આપણે સાંભળ્યું છે કે, એ પણ કામના કારણે થયું.
તસ્ય કામાત્મનઃ ક્ષેત્રે રાજ્ઞઃ સંયતવાગૃષિઃ। કૃષ્ણદ્વૈપાયનઃ સાક્ષાદ્ભગવાન્મામજીજનત્
આ રાજાની ભૂમિમાં, જેનું મન કામમાં ફસાયું હતું, ત્યાં સંયમવંત ઋષિ કૃષ્ણદ્વૈપાયન ભગવાને મને જન્મ આપ્યો.
તસ્યાદ્ય વ્યસને બુદ્ધિઃ સંજાતેયં મમાધમા। ત્યક્તસ્ય દેવૈરનયાન્મૃગયાં પરિધાવતઃ
હવે આ દુઃખદ ઘડીમાં, મારું મન પણ નીચું થઈ ગયું છે. દેવતાઓએ પણ મને ત્યજી દીધો છે, કારણ કે હું આ હરણ પાછળ દોડતો રહ્યો.
મોક્ષમેવ વ્યવસ્યામિ બન્ધો હિ વ્યસનં મહત્। સુવૃત્તિમનુવર્તિષ્યે તામહં પિતુરવ્યયામ્
હવે હું મુક્તિ મેળવવાનો નિશ્ચય કરું છું, કેમ કે બંધન તો મોટું દુઃખ છે. હું પિતાજીનો ઉત્તમ માર્ગ અપનાવીશ, જે કદી નાશ પામતો નથી.
અતીવ તપસાત્માનં યોજયિષ્યામ્યસંશયમ્। તસ્માદેકાહમેકાહમેકૈકસ્મિન્વનસ્પતૌ
હું નિશ્ચિતપણે તપમાં મન લગાવીશ. તેથી, દરરોજ એક-એક વૃક્ષ નીચે રહીશ.
ચરન્ભૈક્ષં મુનિર્મુણ્ડશ્ચરિષ્યામ્યાશ્રમાનિમાન્। પાંસુના સમવચ્છન્નઃ શૂન્યાગારકૃતાલયઃ
હું મુંડન કરાવીને, ભિક્ષા માટે આ આશ્રમોમાં ફરતો રહીશ, ધૂળથી ઢંકાયેલો રહીશ અને ખાલી ઝૂંપડાંમાં વાસ કરીશ.
વૃક્ષમૂલનિકેતો વા ત્યક્તસર્વપ્રિયાપ્રિયઃ। ન શોચન્ન પ્રહૃષ્યંશ્ચ તુલ્યનિન્દાત્મસંસ્તુતિઃ
વૃક્ષની છાયામાં રહેતો, સર્વે પ્રિય-અપ્રિયનો ત્યાગ કરેલો, ન તો દુઃખી અને ન તો આનંદિત, અને નિંદા કે પ્રશંસામાં સમભાવ રાખીશ.
નિરાશીર્નિર્નમસ્કારો નિર્દ્વન્દ્વો નિષ્પરિગ્રહઃ। ન ચાપ્યવહસન્કંચિન્ન કુર્વન્ભ્રુકુટીં ક્વચિત્
કોઈ આશા નહીં, કોઈને નમસ્કાર નહીં, દ્વંદ્વથી મુક્ત અને કોઈ વસ્તુનો સ્વીકાર નહીં; અને કોઈની અવગણના નહીં કરું, કે ક્યારેય ભ્રૂકુટિ પણ નહીં ચઢાવું.
પ્રસન્નવદનો નિત્યં સર્વભૂતહિતે રતઃ। જઙ્ગમાજઙ્ગમં સર્વમવિહિંસંશ્ચતુર્વિધમ્
હંમેશા પ્રસન્ન ચહેરા સાથે, સર્વ જીવના કલ્યાણમાં રત રહીશ, ચાલતા કે અચલ, ચારેય જાતના કોઈ પણ પ્રાણીનું અહિંસાપૂર્વક રક્ષણ કરીશ.
સ્વાસુ પ્રજાસ્વિવ સદા સમઃ પ્રાણભૃતઃ પ્રતિ। એકકાલં ચરન્ભૈક્ષં કુલાનિ દશ પઞ્ચ ચ
સર્વ જીવંત પ્રાણીઓમાં, જેમ પોતાના સંતાનોમાં સમાન ભાવ હોય છે, તેમ હંમેશા સમાન દૃષ્ટિ રાખી, તે એક જ સમયે દસ કે પંદર ઘરોમાં ભિક્ષા માગતો.
અસંભવે વા ભૈક્ષસ્ય ચરન્નનશનાન્યપિ। અલ્પમલ્પં ચ ભુઞ્જાનઃ પૂર્વાલાભે ન જાતુચિત્
જો ભિક્ષા ન મળે તો ભૂખ્યા રહેતો, અને જ્યારે થોડું મળે ત્યારે થોડું જ ખાય, અને પહેલાં મળેલું પૂરું થયા વિના કદી વધુની ઇચ્છા કરતો નહીં.
અન્યાન્યપિ ચરઁલ્લોભાદલાભે સપ્ત પૂરયન્। અલાભે યદિ વા લાભે સમદર્શી મહાતપાઃ
જ્યારે જરૂર પડે ત્યારે, લોભથી બીજા ઘરોમાં પણ ભિક્ષા માગતો અને વધુમાં વધુ સાત ઘરોમાં ભિક્ષા ભરી લેતો; લાભ કે ગાળામાં, એ મહાન તપસ્વી હંમેશા સમાન મન રાખતો.
વાસ્યૈકં તક્ષતો બાહું ચન્દનેનૈકમુક્ષતઃ। નાકલ્યાણં ન કલ્યાણં ચિન્તયન્નુભયોસ્તયોઃ
એક બાજુ હાથ કાપવામાં આવે અને બીજી બાજુ ચંદન લગાડવામાં આવે, તો પણ એ બંનેને ન તો દુઃખ માનતો, ન તો સુખ ગણતો.
ન જિજીવિષુવત્કિંચિન્ન મુમૂર્ષુવદાચરન્। જીવિતં મરણં ચૈવ નાભિન્દન્ન ચ દ્વિષન્
ન તો જીવવાની ઇચ્છા રાખતો, ન તો મરવાની; જીવનથી ચીંટી પડતો નહીં અને મૃત્યુથી દ્વેષ પણ રાખતો નહીં.
યાઃ કાશ્ચિજ્જીવતા શક્યાઃ કર્તુમભ્યુદયક્રિયાઃ। તાઃ સર્વાઃ સમતિક્રમ્ય નિમેષાદિવ્યવસ્થિતઃ
જીવનમાં સુખ-સમૃદ્ધિ માટે જે જે કામ કરી શકાય, એ બધું છોડીને, પળક ઝપકાય એટલી સ્થિરતા સાથે રહેતો.
તાસુ ચાપ્યનવસ્થાસુ ત્યક્તસર્વેન્દ્રિયક્રિયઃ। સંપરિત્યક્તધર્માર્થઃ સુનિર્ણિક્તાત્મકલ્મષઃ
આ અસ્થિર સ્થિતિઓમાં, એ સર્વે ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓ છોડી દીધી હતી, ધર્મ અને ધન બંને ત્યાગી દીધા હતા અને મન સંપૂર્ણપણે પવિત્ર કરી દીધું હતું.
નિર્મુક્તઃ સર્વપાપેભ્યો વ્યતીતઃ સર્વવાગુરાઃ। ન વશે કસ્યચિત્તિષ્ઠન્સધર્મા માતરિશ્વનઃ
બધા પાપોથી મુક્ત, સર્વ બંધનોથી પાર, કોઈના વશમાં નહીં, પોતાનાં સ્વરૂપે પવન જેવો થઈ ગયો હતો.
એતયા સતતં વૃત્ત્યા ચરન્નેવંપ્રકારયા। દેહં સંસ્થાપયિષ્યામિ નિર્ભયં માર્ગમાસ્થિતઃ
આ રીતે હંમેશા જીવતાં, આવા માર્ગે ચાલીને, હું નિર્ભયપણે આ શરીરને જાળવીશ.
નાહં સુકૃપણે માર્ગે સ્વવીર્યક્ષયશોચિતે। સ્વધર્માત્સતતાપેતે ચરેયં વીર્યવર્જિતઃ
હું કદી પણ એવા દયનીય માર્ગે નહીં ચાલું, જ્યાં પોતાના બળના નાશ માટે શોક કરવો પડે, કે પોતાના ધર્મથી દૂર જઈ, બળહીન બનીને જીવવું પડે.