તતઃ સત્યવતીં ભીષ્મં કૌસલ્યાં ચ યશસ્વિનીમ્। શુભૈઃ પાણ્ડુર્જિતૈરર્થૈસ્તોષયામાસ ભારત
પછી, પાંડુએ જીતેલા સુંદર ખજાનાથી સત્યવતી, ભીષ્મ અને યશસ્વિ કૌશલ્યાને પ્રસન્ન કર્યા.
નનન્દ માતા કૌસલ્યા તમપ્રતિમતેજસમ્। જયન્તમિવ પૌલોમી પરિષ્વજ્ય નર્ષભમ્
કૌશલ્યા પોતાની અપાર તેજસ્વી પુત્રને ભેટી, તેને હર્ષથી વળગી પડી અને એ રીતે આનંદિત થઈ ગઈ જેમ પૌલોમીએ વિજયી ઇન્દ્રને ભેટી હોય.
તસ્ય વીરસ્ય વિક્રાન્તૈઃ સહસ્રશતદક્ષિણૈઃ। અશ્વમેધશતૈરીજે ધૃતરાષ્ટ્રો મહામખૈઃ
પાંડુના પરાક્રમ અને વિશાળ દાનથી, ધૃતરાષ્ટ્રે હજારો ઘોડા યજ્ઞો જેવા મહાન યજ્ઞો કર્યા.
સંપ્રયુક્તસ્તુ કુન્ત્યા ચ માદ્ર્યા ચ ભરતર્ષભ। જિતતન્દ્રીસ્તદા પાણ્ડુર્બભૂવ વનગોચરઃ
કુંતી અને માદ્રી સાથે, પાંડુ સતત જાગૃત રહીને વનમાં વસવાટ કરવા લાગ્યા.
હિત્વા પ્રાસાદનિલયં શુભાનિ શયનાનિ ચ। અરણ્યનિત્યઃ સતતં બભૂવ મૃગયાપરઃ
પાંડુએ મહેલ અને આરામદાયક શયન છોડીને, હંમેશા જંગલમાં રહીને શિકારમાં મન લગાવ્યું.
સ ચરન્દક્ષિણં પાર્શ્વં રમ્યં હિમવતો ગિરઃ। ઉવાસ ગિરિપૃષ્ઠેષુ મહાશાલવનેષુ ચ
પાંડુ સુંદર હિમાલયના દક્ષિણ ભાગમાં ફરતા, પર્વતોની ધાર અને વિશાળ સાલવનમાં રહેતા હતા.
રરાજ કુન્ત્યા માદ્ર્યા ચ પાણ્ડુઃ સહ વને ચરન્। કરેણ્વોરિવ મધ્યસ્થઃ શ્રીમાન્પૌરન્દરો ગજઃ
કુંતી અને માદ્રી સાથે પાંડુ જંગલમાં ફરતા, એમના તેજથી એમને જોઈને એમ લાગતું કે બે હાથીણ વચ્ચે શ્રીમંત ઇન્દ્ર ઉભા છે.
ભારતં સહ ભાર્યાભ્યાં ખઙ્ગબાણધનુર્ધરમ્। વિચિત્રકવચં વીરં પરમાસ્ત્રવિદં નૃપમ્। દેવોઽયમિત્યમન્યન્ત ચરન્તં વનવાસિનઃ
ભારે તલવાર, ધનુષ્ય અને બાણ ધારણ કરેલો, સુંદર કવચ પહેરેલો અને શ્રેષ્ઠ અસ્ત્રોમાં નિપુણ એ રાજા પોતાની પત્નીઓ સાથે જંગલમાં રહેતો જોઈ વનવાસીઓએ વિચાર્યું કે આ તો દેવ છે.
તસ્ય કામાંશ્ચ ભોગાંશ્ચ નરા નિત્યમતન્દ્રિતાઃ। ઉપજહ્રુર્વનાન્તેષુ ધૃતરાષ્ટ્રેણ ચોદિતાઃ
ધૃતરાષ્ટ્રના આદેશથી, લોકો હંમેશા જાગૃત રહીને પાંડુને વનમાં પણ તેમની ઈચ્છા અને સુખ-સગવડ પહોંચાડતા.
તદાસાદ્ય મહારણ્યં મૃગવ્યાલનિષેવિતમ્। તત્ર મૈથુનકાલસ્થં દદર્શ મૃગયૂથપમ્
પછી, એક વિશાળ જંગલમાં પહોંચીને, જ્યાં અનેક પ્રાણીઓ રહેતા, પાંડુએ એક હરણના સમૂહના નેતાને મિલન સમયે જોયો.
તતસ્તં ચ મૃગીં ચૈવ રુક્મપુઙ્ખૈઃ સુપત્રિભિઃ। નિર્બિભેદ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ પાણ્ડુઃ પઞ્ચભિરાશુગૈઃ
એ પછી, પાંડુએ પાંચ તીખા અને સોનાની પાંખવાળા તીક્ષ્ણ બાણોથી એ હરણ અને હરણીને ઘાયલ કર્યા.
સ ચ રાજન્મહાતેજા ઋષિપુત્રસ્તપોધનઃ। ભાર્યયા સહ તેજસ્વી મૃગરૂપેણ સઙ્ગતઃ
રાજા, એ મહાન તેજસ્વી ઋષિપુત્ર, જે તપસ્યામાં સમૃદ્ધ હતો, પોતાની પત્ની સાથે હરણના રૂપમાં જોડાયો હતો.
સ સંયુક્તસ્તયા મૃગ્યા માનુષીં વાચમીરયન્। ક્ષણેન પતિતો ભૂમૌ વિલલાપાતુરો મૃગઃ
એ હરણ પોતાની હરણીને મળેલો હતો ત્યારે માનવીની ભાષામાં બોલ્યો અને થોડી જ વારમાં જમીન પર પડી દુઃખથી રડવા લાગ્યો.
કામમન્યુવશં પ્રાપ્તા બુદ્ધ્યન્તરગતા અપિ। વર્જયન્તિ નૃશંસાનિ પાપેષ્વપિ રતા નરાઃ
જ્યારે મનુષ્યો કામ અને ક્રોધના વશમાં આવી જાય છે, ત્યારે ભલે તેઓના મનમાં સમજ હોય, તોયે તેઓ નિર્દયી કામો ટાળી લે છે, ભલે પાપમાં આનંદ લેતા હોય.
ન વિધિં ગ્રસતે પ્રજ્ઞા પ્રજ્ઞાં તુ ગ્રસતે વિધિઃ। વિધિપર્યાગતાનર્થાન્પ્રજ્ઞાવાન્પ્રતિપદ્યતે
નિયમ બુદ્ધિને કદી હરાવી શકતો નથી, પણ નિયમની ઉલટફેરથી બુદ્ધિ પણ હારી જાય છે. જે બુદ્ધિશાળી હોય છે, તે નિયમના વિપરીત થતા દુઃખોને ઓળખી શકે છે.
શસ્વદ્ધર્માત્મનાં મુખ્યે કુલે જાતસ્ય ભારત। કામલોભાભિભૂતસ્ય કથં તે ચલિતા મતિઃ
હે ભારત, તું તો સદા ધર્મમાં સ્થિત એવા ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલો છે, પણ હવે કામ અને લોભ તને કેવી રીતે વશ કરી લીધા છે કે તારી બુદ્ધિ ડગમગી ગઈ છે?
શત્રૂણાં યા વધે વૃત્તિઃ સા મૃગાણાં વધે સ્મૃતા। રાજ્ઞાં મૃગ ન માં મોહાત્ત્વં ગર્હયિતુમર્હસિ
શત્રુઓને મારવાની રીત એ જ છે જેવી પ્રાણીઓના શિકારની છે. હે રાજા, મોહવશ મને પ્રાણી સમાન દોષારોપણ ન કર.
અચ્છદ્મનાઽમાયયા ચ મૃગાણાં વધ ઇષ્યતે। સ એવ ધર્મો રાજ્ઞાં તુ તદ્ધિ ત્વં કિં નુ ગર્હસે
પ્રાણીઓનો શિકાર ખુલ્લેઆમ અને નિષ્કપટ રીતે માન્ય છે. એ જ નિયમ રાજાઓ માટે પણ છે, તો પછી તું મને શા માટે દોષ આપે છે?
અગસ્ત્યઃ સત્રમાસીનશ્ચકાર મૃગયામૃષિઃ। આરણ્યાન્સર્વદૈવત્યાન્મૃગાન્પ્રોક્ષ્ય મહાવને
અગસ્ત્ય ઋષિએ યજ્ઞ કરતા સમયે, મહાવનમાં સર્વ દેવતાઓ માટે પ્રાણીઓનું શિકાર કર્યું હતું અને તેમને વિધિપૂર્વક પવિત્ર જળ છાંટ્યું હતું.
પ્રમાણદૃષ્ટધર્મેણ કથમસ્માન્વિગર્હસે। અગસ્ત્યસ્યાભિચારેણ યુષ્માકં વિહિતો વધઃ
સ્થિર નિયમ પ્રમાણે, તું અમને શા માટે દોષ આપે છે? અગસ્ત્યની વિધિ પ્રમાણે, અમારો વધ પણ યોગ્ય માનવામાં આવ્યો છે.
ન રિપૂન્વૈ સમુદ્દિશ્ય વિમુઞ્ચન્તિ નરાઃ શરાન્। રન્ધ્ર એષાં વિશેષેણ વધકાલઃ પ્રશસ્યતે
માણસો શત્રુઓ પર વિના કારણ તીરો છોડતા નથી; જ્યારે યોગ્ય સમય અને તેમની કમજોરી મળે, ત્યારે જ તેમને મારવું યોગ્ય ગણાય છે.
પ્રમત્તમપ્રમત્તં વા વિવૃતં ઘ્નન્તિ ચૌજસા। ઉપાયૈર્વિવિધૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ કસ્માન્મૃગ વિગર્હસે
શત્રુ સાવધાન હોય કે બેધ્યાન, ખુલ્લો હોય કે છુપાયેલો, તેને જુદા જુદા તીખા ઉપાયો વડે જોરથી મારવામાં આવે છે. તો હે રાજા, તું મને શા માટે દોષ આપે છે?
નાહં ઘ્ન્તં મૃગન્રાજન્વિગર્હે ચાત્મકારણાત્। મૈથુનં તુ પ્રતીક્ષ્યં મે ત્વયેહાદ્યાનૃશંસ્યતઃ
હે મનુષ્યોના રાજા, હું તારા માટે પ્રાણીઓના વધને દોષારોપણ કરતો નથી; પણ તારે તો પ્રણય પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી રાહ જોવી રહી હોત—અહીં તું નિષ્ઠુરતા બતાવી છે.
સર્વભૂતહિતે કાલે સર્વભૂતેપ્સિતે તથા। કો હિ વિદ્વાન્મૃગં હન્યાચ્ચરન્તં મૈથુનં વને
જ્યારે સર્વ જીવોના હિતની અને સર્વેના કલ્યાણની ઇચ્છા હોય, ત્યારે જંગલમાં મિલન કરતા પ્રાણીનું વધ કયો વિદ્વાન કરશે?
અસ્યાં મૃગ્યાં ચ રાજેન્દ્ર હર્ષાન્મૈથુનમાચરમ્। પુરુષાર્થફલં કર્તું તત્ત્વયા વિફલીકૃતમ્
હે રાજા, આ શિકારમાં જ્યારે હું આનંદથી મિલન કરી રહ્યો હતો અને માનવ જીવનના ફળની ઇચ્છા રાખી હતી, ત્યારે તું એ ફળને વ્યર્થ કરી દીધું.
પૌરવાણાં મહારાજ તેષામક્લિષ્ટકર્મણામ્। વંશે જાતસ્ય કૌરવ્ય નાનુરૂપમિદં તવ
હે મહારાજ, નિર્દોષ પૌરુવોના વંશમાં જન્મેલા, હે કૌરવ, તારો આ કૃત્ય યોગ્ય નથી.
નૃશંસં કર્મ સુમહત્સર્વલોકવિગર્હિતમ્। અસ્વર્ગ્યમયશસ્યં ચાપ્યધર્મિષ્ઠં ચ ભારત
આ બહુ જ ક્રૂર કર્મ છે, જે સર્વ લોકોએ નિંદિત કર્યું છે, સ્વર્ગ માટે અયોગ્ય, બદનામ અને અધર્મપૂર્ણ છે, હે ભારત.
સ્ત્રીભોગાનાં વિશેષજ્ઞઃ શાસ્ત્રધર્માર્થતત્ત્વવિત્। નાર્હસ્ત્વં સુરસઙ્કાશ કર્તુમસ્વર્ગ્યમીદૃશમ્
તું સ્ત્રીસુખના ભેદ જાણે છે, શાસ્ત્ર અને ધર્મ-અર્થ-કામના તત્વો સમજતો છે, તારે દેવ સમાન હોવા છતાં આવું પાપકર્મ કરવું યોગ્ય નથી.
ત્વયા નૃશંસકર્તારઃ પાપાચારાશ્ચ માનવાઃ। નિગ્રાહ્યાઃ પાર્થિવશ્રેષ્ઠ ત્રિવર્ગપરિવર્જિતાઃ
હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, જે મનુષ્યો ક્રૂરતા અને પાપકર્મ કરે છે અને જીવનના ત્રણ મુખ્ય ધ્યેયોથી વિમુખ છે, તેમને તારે રોકવા યોગ્ય છે.
કિં કૃતં તે નરશ્રેષ્ઠ મામિહાનાગસં ઘ્નતઃ। મુનિં મૂલફલાહારં મૃગવેષધરં નૃપ
હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, હું તો નિર્દોષ છું, મૂળ અને ફળ ખાઈને જીવતો ઋષિ છું, હરણનું રૂપ ધારણ કરેલું છે; તો પણ તું મને અહીં શા માટે મારી રહ્યો છે, હે રાજા?