તથાક્ષહૃદયપ્રાપ્તિસ્તસ્માદેવ મહર્ષિતઃ। લોમશસ્યાગમસ્તત્ર સ્વર્ગાત્પાણ્ડુસુતાન્પ્રતિ
યુધિષ્ઠિરે મહર્ષિ પાસેથી જ્ઞાન મેળવવું અને લોમશ ઋષિનું સ્વર્ગથી પાંડુપુત્રો પાસે આવવું પણ અહીં વર્ણવાયું છે.
વનવાસગતાનાં ચ પાણ્ડવાનાં મહાત્મનામ્। સ્વર્ગે પ્રવૃત્તિરાખ્યાતા લોમશેનાર્જુનસ્ય વૈ
પાંડવો વનમાં રહી રહ્યા ત્યારે લોમશ ઋષિએ અર્જુનના સ્વર્ગલિલાનું વર્ણન કર્યું છે.
સંદેશાદર્જુનસ્યાત્ર તીર્થાભિગમનક્રિયા। તીર્થાનાં ચ ફલપ્રાપ્તિઃ પુણ્યત્વં ચાપિ કીર્તિતમ્
અર્જુનનો સંદેશ, તીર્થયાત્રા શરૂ કરવી, તીર્થોનું ફળ અને પવિત્રતા પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.
પુલસ્ત્યતીર્થયાત્રા ચ નારદેન મહર્ષિણા। તીર્થયાત્રા ચ તત્રૈવ પાણ્ડવાનાં મહાત્મનાં
મહર્ષિ નારદે પુલસ્ત્ય તીર્થની યાત્રા કરી અને મહાન પાંડવોની તીર્થયાત્રાનું વર્ણન પણ અહીં છે.
તથા યજ્ઞવિભૂતિશ્ચ ગયસ્યાત્ર પ્રકીર્તિતા
અહીં ગયાના યજ્ઞની મહિમા પણ વર્ણવાઈ છે.
આગસ્ત્યમપિ ચાખ્યાનં યત્ર વાતાપિભક્ષણમ્। લોપામુદ્રાભિપમનમપત્યાર્થમૃષેસ્તથા
અગસ્ત્ય ઋષિની વાર્તા, જેમાં વાટાપીનું ભક્ષણ અને સંતાન માટે લોપામુદ્રા સાથેનું મિલન પણ અહીં વર્ણવાયું છે.
ઋશ્યશૃઙ્ગસ્ય ચરિતં કૌમારબ્રહ્મચારિણઃ। જામદગ્ન્યસ્ય રામસ્ય ચરિતં ભૂરિતેજસઃ
કૌમાર બ્રહ્મચારી ઋષ્યશૃંગના જીવન અને ભૂરિ તેજસ્વી જામદગ્ન્ય રામના કાર્યોનું વર્ણન પણ અહીં છે.
કાર્તવીર્યવધો યત્ર હૈહયાનાં ચ વર્ણ્યતે। પ્રભાસતીર્થે પાણ્ડૂનાં વૃષ્ણિભિશ્ચ સમાગમઃ
અહીં કાર્તવીર્યના વધ અને હૈહય વંશની વાત, તેમજ પ્રભાસ તીર્થ પર પાંડવો અને વૃષ્ણિઓની મુલાકાતનું વર્ણન થયું છે.
સૌકન્યમપિ ચાખ્યાનં ચ્યવનો યત્ર ભાર્ગવઃ। શર્યાતિયજ્ઞે નાસત્યૌ કૃતવાન્સોમપીથિનૌ
સૌકન્યાની વાર્તા પણ અહીં વર્ણવાઈ છે, જેમાં ભૃગુ વંશના ચ્યવન ઋષિએ શર્યાતિના યજ્ઞમાં અશ્વિનીકુમારોને સોમપાન કરાવ્યું હતું.
તાભ્યાં ચ યત્ર સ મુનિર્યૌવનં પ્રતિપાદિતઃ। માન્ધાતુશ્ચાપ્યુપાખ્યાનં રાજ્ઞોઽત્રૈવપ્રકીર્તિતં
ત્યાં એ પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે ઋષિએ અશ્વિનીકુમારોના ઉપકારથી પોતું યુવાની પછાડી હતી, અને રાજા માંધાતાની કથા પણ અહીં વર્ણવાઈ છે.
જન્તૂપાખ્યાનમત્રૈવ યત્ર પુત્રેણ સોમકઃ। પુત્રાર્થમયજદ્રાજા લેભે પુત્રશતં ચ સઃ
જંતુની વાર્તા પણ અહીં છે, જેમાં રાજા સોમકે પુત્રની ઇચ્છાથી યજ્ઞ કર્યો અને તેને સો પુત્રો મળ્યા.
તતઃ શ્યેનકપોતીયમુપાખ્યાનમનુત્તમમ્। ઇન્દ્રાગ્ની યત્ર ધર્મશ્ચાપ્યજિજ્ઞાસઞ્શિબિં નૃપમ્
પછી શ્યેન અને કપોતની ઉત્તમ વાર્તા આવે છે, જેમાં ઇન્દ્ર, અગ્નિ અને ધર્મે રાજા શિબિને પરખ્યા હતો.
અષ્ટાવક્રીયમત્રૈવ વિવાદો યત્ર બન્દિના। અષ્ટાવક્રસ્ય વિપ્રર્ષેર્જનકસ્યાધ્વરેઽભવત્
અષ્ટાવક્રની કથા પણ અહીં છે, જેમાં અષ્ટાવક્ર ઋષિ અને બંદિ વચ્ચે વિવાદ થયો હતો, જે જનક રાજાના યજ્ઞમાં થયો હતો.
નૈયાયિકાનાં મુખ્યેન વરુણસ્યાત્મજેન ચ। પરાજિતો યત્ર બન્દી વિવાદેન મહાત્મના
ત્યાં બંદિ, જે ન્યાયીઓમાં મુખ્ય અને વરુણનો પુત્ર હતો, તેને મહાન આત્માવાળા ઋષિએ વિવાદમાં હરાવ્યો હતો.
વિજિત્ય સાગરં પ્રાપ્તં પિતરં લબ્ધવાનૃષિઃ। યવક્રીતસ્ય ચાખ્યાનં રૈભ્યસ્ય ચ મહાત્મનઃ। ગન્ધમાદનયાત્રા ચ વાસો નારાયણાશ્રમે
સાગર પર વિજય મેળવીને ઋષિએ પોતાના પિતાને પ્રાપ્ત કર્યા; યવક્રીત અને મહાન રૈભ્યની વાર્તા પણ અહીં છે, અને ગંધમાદન પર જવાની યાત્રા તથા નારાયણ આશ્રમમાં નિવાસની વાત પણ છે.
નિયુક્તો ભીમસેનશ્ચ દ્રૌપદ્યા ગન્ધમાદને। વ્રજન્પથિ મહાબાહુર્દૃષ્ટવાન્પવનાત્મજમ્
અહીં ભીમસેન, દ્રૌપદીના કહેવા પર ગંધમાદન જવા નીકળ્યા, અને રસ્તામાં તે મહાબળવાન પવનપુત્રને મળ્યા.
કદલીષણ્ડમધ્યસ્થં હનૂમન્તં મહાબલમ્। યત્ર મન્દારપુષ્પાર્થે નલિનીં તામધર્ષયત્
કદળીના વનમાં ભીમસેને મહાબળવાન હનુમાનને જોયા, જેમણે મંદારપુષ્પ માટે તે કમળતળાવમાં ખલેલ પેદા કરી હતી.
યત્રાસ્ય યુદ્ધમભવત્સુમહદ્રાક્ષસૈઃ સહ। યક્ષૈશ્ચૈવ મહાવીર્યૈર્મણિમત્પ્રમુખૈસ્તથા
ત્યાં ભીમસેને શક્તિશાળી રાક્ષસો અને મણિમાનના નેતૃત્વ હેઠળ યક્ષો સાથે ભયાનક યુદ્ધ કર્યું.
જટાસુરસ્ય ચ વધો રાક્ષસસ્ય વૃકોદરાત્। વૃષપર્વણો રાજર્ષેસ્તતોઽભિગમનં સ્મૃતમ્
વૃકોદરે રાક્ષસ જટાસુરનો વધ કર્યો એ વાત અહીં છે, અને પછી રાજર્ષિ વૃષપરવાન પાસે પહોંચ્યા એ પણ યાદ અપાવવામાં આવ્યું છે.
આર્ષ્ટિષેણાશ્રમે ચૈષાં ગમનં વાસ એવ ચ। પ્રોત્સાહનં ચ પાઞ્ચાલ્યા ભીમસ્યાત્ર મહાત્મનઃ
આર્ષ્ટિષેણના આશ્રમમાં તેમનું જવું અને નિવાસ પણ અહીં વર્ણવાયું છે, અને પાંચાલી દ્વારા ભીમને આપેલું ઉત્સાહ પણ અહીં છે.
કૈલાસારોહણં પ્રોક્તં યત્ર યક્ષૈર્બલોત્કટૈઃ। યુદ્ધમાસીન્મહાઘોરં મણિમત્પ્રમુખૈઃ સહ
કૈલાસ પર ચઢવાની વાત પણ અહીં છે, જ્યાં મણિમાનના નેતૃત્વ હેઠળ શક્તિશાળી યક્ષો સાથે ભયાનક યુદ્ધ થયું હતું.
સમાગમશ્ચ પાણ્ડૂનાં યત્ર વૈશ્રવણેન ચ। સમાગમશ્ચાર્જુનસ્ય તત્રૈવ ભ્રાતૃભિઃ સહ
અહીં પાંડવો અને વૈશ્વરાણ વચ્ચેની મુલાકાત, અને અર્જુનનું પોતાના ભાઈઓ સાથેનું મિલન પણ વર્ણવાયું છે.
અવાપ્ય દિવ્યાન્યસ્ત્રાણિ ગુર્વર્થં સવ્યસાચિના। નિવાતકવચૈર્યુદ્ધં હિરણ્યપુરવાસિભિઃ
સવ્યસાચીએ પોતાના ગુરુ માટે દિવ્ય અસ્ત્રો મેળવીને નિવાતકવચો અને હિરણ્યપુરના વાસીઓ સાથે યુદ્ધ કર્યું.
નિવાતકવચૈર્ઘોરૈર્દાનવૈઃ સુરશત્રુભિઃ। પૌલોમૈઃ કાલકેયૈશ્ચ યત્ર યુદ્ધં કિરીટિનઃ
ત્યાં કિરીટધારી અર્જુને ભયાનક નિવાતકવચ દાનવો, દેવોના દુશ્મન, તેમજ પૌલોમ અને કાલકેયો સાથે યુદ્ધ કર્યું.
વધશ્ચૈષાં સમાખ્યાતો રાજ્ઞસ્તેનૈવ ધીમતા। અસ્ત્રસંદર્શનારમ્ભો ધર્મરાજસ્ય સન્નિધૌ
તેમનો વિનાશ તે વિવેકી રાજાએ વર્ણાવ્યો છે, અને ધર્મરાજાની હાજરીમાં અસ્ત્રપ્રદર્શન શરૂ થયું.
પાર્થસ્ય પ્રતિષેધશ્છ નારદેન સુરર્ષિણા। અવરોહણં પુનશ્ચૈવ પાણ્ડૂનાં ગન્ધમાદનાત્
પાર્થને દેવર્ષિ નારદે રોક્યો એ વાત અહીં છે, અને પાંડવો ફરી ગંધમાદન પરથી નીચે ઉતર્યા એ પણ વર્ણવાયું છે.
ભીમસ્ય ગ્રહણં ચાત્ર પર્વતાભોગવર્ષ્મણા। ભુજગેન્દ્રેણ બલિના તસ્મિન્સુગહને વને
અહીં ભીમનું પકડાવું વર્ણવાયું છે, જેમનું શરીર પર્વત જેવી વક્રતા ધરાવતું હતું, અને જંગલની ઘનતા વચ્ચે શક્તિશાળી સાપરાજાએ તેમને પકડી લીધા.
અમોક્ષયદ્યત્ર ચૈનં પ્રશ્નાનુક્ત્વા યુધિષ્ઠિરઃ। કામ્યકાગમનં ચૈવ પુનસ્તેષાં મહાત્મનામ્
અહીં યુધિષ્ઠિરે પ્રશ્નો પૂછ્યા પછી જ ભીમને મુક્ત કર્યો હતો; અને મહાન આત્માવાળાઓએ કામ્યક વનમાં ફરીથી આવવું પણ અહીં વર્ણવાયું છે.
તત્રસ્થાંશ્ચ પુનર્દ્રષ્ટું પાણ્ડવાન્પરુષર્ષભાન્। વાસુદેવસ્યાગમનમત્રૈવ પરિકીર્તિતમ્
અહીં વસુદેવનું પણ આવવું વર્ણવાયું છે, જે ફરીથી ત્યાં રહેલા પાંડવોને, જે ભરત વંશના મહાન વીર હતા, મળવા આવ્યા હતા.
માર્કણ્ડેયસમાસ્યાયામુપાખ્યાનાનિ સર્વશઃ। પૃથોર્વૈન્યસ્ય યત્રોક્તમાખ્યાનં પરમર્ષિણા
અહીં માર્કંડેયે જે કથાઓ કહી છે, તે બધું વર્ણવાયું છે, જેમાં વેનપુત્ર પૃથુની વાર્તા પણ મહર્ષિએ કહી છે.