પતઙ્ગિકાનાં પુચ્છેષુ ત્વયેષીકા પ્રવેશિતા। કર્મણસ્તસ્ય તે પ્રાપ્તં ફલમેતત્તપોધન
'તમે કીડીઓના પૂંછડાંમાં તણખલાં ઘૂસાડ્યા હતા; એ કર્મનું ફળ તને મળ્યું છે, હે તપસ્વી.'
સ્વલ્પમેવ યથા દત્તં દાનં બહુગુણં ભવેત્। અધર્મ એવં વિપ્રર્ષે બહુદુઃખફલપ્રદઃ
'જેમ થોડું દાન આપવાથી ઘણું ફળ મળે છે, તેમ પાપ પણ, હે મહર્ષિ, અનેક દુઃખ આપનારું બને છે.'
કસ્મિન્કાલે મયા તત્તુ કૃતં બ્રૂહિ યથાતથમ્। તેનોક્તં ધર્મરાજેન બાલભાવે ત્વયા કૃતમ્
'હું એ કર્મ ક્યારે કર્યું હતું? સાચું કહો.' ત્યારે ધર્મરાજાએ કહ્યું: 'તમે એ બાળપણમાં કર્યું હતું.'
બાલો હિ દ્વાદશાદ્વર્ષાજ્જન્મતો યત્કરિષ્યતિ। ન ભવિષ્યત્યધર્મોઽત્ર ન પ્રજ્ઞાસ્યતિ વૈ દિશઃ
'જન્મથી બાર વર્ષ સુધી બાળક જે કરે છે, તેમાં પાપ નથી ગણાતું, કારણ કે તેને દિશા-વિદિશા ખબર પડતી નથી.'
અલ્પેઽપરાધેઽપિ મહાન્મમ દણ્ડસ્ત્વયા ધૃતઃ। ગરીયાન્બ્રાહ્મણવધઃ સર્વભૂતવધાદપિ
'નાનાં ગુનામાં પણ તમે મને મોટો દંડ આપ્યો; બ્રાહ્મણહત્યા તો બધાં જીવહત્યાથી પણ ભારે છે.'
શૂદ્રયોનાવતો ધર્મ માનુષઃ સંભવિષ્યસિ। મર્યાદાં સ્થાપયામ્યદ્ય લોકે કર્મફલોદયામ્
'હે ધર્મ, હવે તું શૂદ્રની કુંખમાંથી માનવ રૂપે જન્મ લેશે; આજે હું લોકમાં કર્મફળની મર્યાદા સ્થાપિત કરું છું.'
આ ચતુર્દશકાદ્વર્ષાન્ન ભવિષ્યતિ પાતકમ્। પરતઃ કુર્વતામેવ દોષ એવ ભવિષ્યતિ
'ચૌદ વર્ષ સુધી કોઈ પાપ ગણાશે નહીં; પછી જ ખોટું કરનારા માટે દોષ લાગુ પડશે.'
એતેન ત્વપરાધેન શાપાત્તસ્ય મહાત્મનઃ। ધર્મો વિદુરરૂપેણ શૂદ્રયોનાવજાયત
આ રીતે એ મહાત્માના શાપથી, ધર્મ શૂદ્રકુળમાં વિદુર રૂપે જન્મ્યો.
ધર્મે ચાર્થે ચ કુશલો લોભક્રોધવિવર્જિતઃ। દીર્ઘદર્શી શમપરઃ કુરૂણાં ચ હિતે રતઃ
તે ધર્મ વિદુર રૂપે ધર્મ અને અર્થમાં નિપુણ, લોભ અને ક્રોધથી રહિત, દૂરદ્રષ્ટા, શાંતિપ્રિય અને કુરુઓના હિતમાં તત્પર હતો.
ધૃતરાષ્ટ્રે ચ પાણ્ડૌ ચ વિદુરે ચ મહાત્મનિ।' એષુ ત્રિષુ કુમારેષુ જાતેષુ કુરુજાઙ્ગલમ્। કુરવોઽથ કુરુક્ષેત્રં ત્રયમેતદવર્ધત
ધૃતરાષ્ટ્ર, પાંડુ અને મહાન વિદુરના જન્મથી કુરુજાંગલ અને કુરુક્ષેત્ર સાથે સાથે ફૂલી ઉઠ્યાં.
ઊર્ધ્વસસ્યાઽભવદ્ભૂમિઃ સસ્યાનિ ફલવન્તિ ચ। યથર્તુવર્ષી પર્જન્યો બહુપુષ્પફલા દ્રુમાઃ
પૃથ્વીએ ભરપૂર પાક આપ્યા, અનાજ ફળદાયી બન્યું; ઋતુ પ્રમાણે વરસાદ પડ્યો, વૃક્ષો પર અનેક ફૂલો અને ફળો આવ્યા.
વાહનાનિ પ્રહૃષ્ટાનિ મુદિતા મૃગપક્ષિણઃ। ગન્ધવન્તિ ચ માલ્યાનિ રસવન્તિ ફલાનિ ચ
વાહનો આનંદિત થયા, જંગલી પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ ખુશખુશાલ થયા; હાર સુગંધિત હતા અને ફળો સ્વાદિષ્ટ હતા.
વણિગ્ભિશ્ચાન્વકીર્યન્ત નગરાણ્યથ શિલ્પિભિઃ। શૂરાશ્ચ કૃતવિદ્યાશ્ચ સન્તશ્ચ સુખિનોઽભવન્
શહેરો વેપારીઓ અને કારગરોથી ભરાયા; વીર, જ્ઞાનમાં પારંગત અને સજ્જન લોકો સુખી રહ્યા.
નાભવન્દસ્યવઃ કેચિન્નાધર્મરુચયો જનાઃ। પ્રદેશેષ્વપિ રાષ્ટ્રાણાં કૃતં યુગમવર્તત
કોઈ ચોર નહોતાં, ન કોઈ પાપપ્રવૃત્તિવાળા લોકો; રાજ્યના દરેક ખૂણે સત્યયુગ જેવી શાંતિ હતી.
ધર્મક્રિયા યજ્ઞશીલાઃ સત્યવ્રતપરાયણાઃ। અન્યોન્યપ્રીતિસંયુક્તા વ્યવર્ધન્ત પ્રજાસ્તદા
તે સમયે લોકો સચ્ચરિત્ર, યજ્ઞપ્રવૃત્તિ અને સત્યના પાલન માટે સમર્પિત હતા. એકબીજામાં પ્રેમથી બંધાયેલા, તેઓ સૌ સાથે ખુશહાલ જીવન જીવી રહ્યા હતા.
માનક્રોધવિહીનાશ્ચ નરા લોભવિવર્જિતાઃ। અન્યોન્યમભ્યનન્દન્ત ધર્મોત્તરમવર્તત
એ લોકોમાં અહંકાર કે ગુસ્સો નહોતો, લોભ પણ નહોતો. બધા એકબીજાની ખુશીમાં ખુશ રહેતા અને સર્વત્ર ઉત્તમ ધર્મ જ ફેલાયો હતો.
તન્મહોદધિવત્પૂર્ણં નગરં વૈ વ્યરોચત। દ્વારતોરણનિર્યૂહૈર્યુક્તમભ્રચયોપમૈઃ
એ શહેર મહાસાગર જેવું ભરપૂર અને તેજસ્વી લાગતું, જેમાં દરવાજા, તોરણ અને બહાર નીકળવાના રસ્તા વાદળના ગાઢ સમૂહ જેવાં શોભતા હતા.
પ્રસાદશતસંબાધં મહેન્દ્રપુરસન્નિભમ્। નદીષુ વનખણ્ડેષુ વાપીપલ્વલસાનુષુ। કાનનેષુ ચ રમ્યેષુ વિજહ્રુર્મુદિતા જનાઃ
સૈંકડો મહેલો વડે ગોઠવાયેલું, ઇન્દ્રના શહેર જેવું સુંદર એ સ્થળ હતું. લોકો નદીઓ, જંગલ, તળાવ, જળાશય અને મનોહર વનખંડોમાં આનંદથી વિહાર કરતા.
ઉત્તરૈઃ કુરુભિઃ સાર્ધં દક્ષિણાઃ કુરવસ્તથા। વિસ્પર્ધમાના વ્યચરંસ્તથા દેવર્ષિચારણૈઃ
ઉત્તર અને દક્ષિણ કુરુઓ, દેવતાઓ અને ઋષિઓની જેમ સ્પર્ધા કરતાં ફરતા હતા.
નાભવત્કૃપણઃ કશ્ચિન્નાભવન્વિધવાઃ સ્ત્રિયઃ। તસ્મિઞ્જનપદે રમ્યે કુરુભિર્બહુલીકૃતે
કુરુઓએ વસેલું એ સુંદર પ્રદેશ એવો હતો કે ત્યાં કોઈ ગરીબ નહોતો અને કોઈ સ્ત્રી વિધવા નહોતી.
કૂપારામસભાવાપ્યો બ્રાહ્મણાવસથાસ્તથા। બભૂવુઃ સર્વર્દ્ધિયુતાસ્તસ્મિન્રાષ્ટ્રે સદોત્સવાઃ
એ રાજ્યમાં કૂવા, બગીચા, સભામંડપ, તળાવ અને બ્રાહ્મણોના ઘર બધાં સમૃદ્ધિથી ભરપૂર અને હંમેશાં ઉત્સવમય રહેતા.
ભીષ્મેણ ધર્મતો રાજન્સર્વતઃ પરિરક્ષિતે। બભૂવ રમણીયશ્ચ ચૈત્યયૂપશતાઙ્કિતઃ
રાજા, ભીષ્મએ સર્વત્ર ધર્મથી રક્ષા કરતા, તેથી એ પ્રદેશ સુંદર બની ગયો હતો અને શતાબ્દી યજ્ઞસ્થળો અને મંદિરો વડે શોભતો હતો.
સ દેશઃ પરરાષ્ટ્રાણિ વિમૃજ્યાભિપ્રવર્ધિતઃ। ભીષ્મેણ વિહિતં રાષ્ટ્રે ધર્મચક્રમવર્તત
એ દેશે બીજા રાજ્યોને પાછળ પાડી વિકાસ કર્યો હતો; ભીષ્મના શાસન હેઠળ ત્યાં ધર્મનું ચક્ર સતત ફરતું રહ્યું.
ક્રિયમાણેષુ કૃત્યેષુ કુમારાણાં મહાત્મનામ્। પૌરજાનપદાઃ સર્વે બભૂવુઃ પરમોત્સુકાઃ
જ્યારે મહાન આત્માવાળા રાજકુમારો પોતાના કર્તવ્યો નિભાવતા, ત્યારે શહેર અને ગામના બધા લોકો ખૂબ ઉત્સુક અને આનંદિત રહેતા.
ગૃહેષુ કુરુમુખ્યાનાં પૌરાણાં ચ નરાધિપ। દીયતાં ભુજ્યતાં ચેતિ વાચોઽશ્રૂયન્ત સર્વશઃ
કુરુઓના મુખ્ય ઘરો અને નગરજનોના ઘરોમાં સર્વત્ર 'આપો' અને 'ભોગવો' એવા મીઠા શબ્દો સંભળાતા.
ધૃતરાષ્ટ્રશ્ચ પાણ્ડુશ્ચ વિદુરશ્ચ મહામતિઃ। જન્મપ્રભૃતિ ભીષ્મેણ પુત્રવત્પરિપાલિતાઃ
ધૃતરાષ્ટ્ર, પાંડુ અને વિદુરને ભીષ્મએ જન્મથી જ પોતાના પુત્ર સમાન પ્રેમથી સંભાળ્યા હતા.
સંસ્કારૈઃ સંસ્કૃતાસ્તે તુ વ્રતાધ્યયનસંયુતાઃ। શ્રમવ્યાયામકુશલાઃ સમપદ્યન્ત યૌવનમ્
તેઓ સંસ્કારોથી ગઢાયા, વ્રત અને અધ્યયનથી જોડાયા, મહેનત અને કસરતમાં નિપુણ બન્યા અને આમ યુવાની સુધી પહોંચ્યા.
ધનુર્વેદે ચ વેદે ચ ગદાયુદ્ધેઽસિચર્મણિ। તથૈવ ગજશિક્ષાયાં નીતિશાસ્ત્રેષુ પારગાઃ
તેઓએ ધનુર્વેદ, વેદ, ગદા યુદ્ધ, તલવાર-ઢાલ, હાથીઓની તાલીમ અને રાજનીતિના શાસ્ત્રોમાં પૂર્ણપણે પારંગતતા મેળવી.
ઇતિહાસપુરાણેષુ નાનાશિક્ષાસુ બોધિતાઃ। વેદવેદાઙ્ગતત્ત્વજ્ઞાઃ સર્વત્ર કૃતનિશ્ચયાઃ
ઇતિહાસ, પુરાણ અને વિવિધ શાસ્ત્રોમાં તેમને શિક્ષણ મળ્યું; વેદ અને તેના અંગોનું તત્વજ્ઞાન જાણતા, તેઓ સર્વ વિષયોમાં દૃઢ નિશ્ચયવાળા હતા.
વૈદિકાધ્યયને યુક્તો નીતિશાસ્ત્રેષુ પારગઃ। ભીષ્મેણ રાજા કૌરવ્યો ધૃતરાષ્ટ્રોઽભિષેચિતઃ
વેદના અધ્યયન અને રાજનીતિના શાસ્ત્રોમાં નિપુણ એવા કૌરવ રાજા ધૃતરાષ્ટ્રને ભીષ્મએ અભિષેક કરીને રાજસિંહાસન પર બેસાડ્યા.