તં દૃષ્ટ્વા રક્ષિણસ્તત્ર તથા બહુતિથેઽહનિ। ન્યવેદયંસ્તથા રાજ્ઞે યથાવૃત્તં નરાધિપ
પછી ઘણા દિવસો પછી રક્ષકોએ જે બન્યું હતું તે બધું રાજાને જઈને કહ્યું.
રાજા ચ તમૃષિં શ્રુત્વા નિષ્ક્રમ્ય સહ મન્ત્રિભિઃ। પ્રસાદયામાસ તદા શૂલસ્થમૃષિસત્તમમ્
રાજાએ એ ઋષિ વિશે સાંભળી, મંત્રીઓ સાથે ત્યાં ગયો અને શૂળ પર ચઢેલા એ શ્રેષ્ઠ ઋષિને મનાવવા પ્રયત્ન કર્યો.
યન્મયાઽપકૃતં મોહાદજ્ઞાનાદૃષિસત્તમ। પ્રસાદયે ત્વાં તત્રાહં ન મે ત્વં ક્રોદ્ધુમર્હસિ
'ઋષિ શ્રેષ્ઠ, મારે અજ્ઞાન કે મોહથી જે પણ ગુનો થયો હોય, તેની હું માફી માગું છું. તમે મારા પર ગુસ્સો ન કરો.'
એવમુક્તસ્તતો રાજ્ઞા પ્રસાદમકરોન્મુનિઃ। કૃતપ્રસાદં રાજા તં તતઃ સમવતારયત્
પછી રાજાના આ રીતે કહેવા પર ઋષિએ તેને માફ કરી દીધો. રાજા માફી મળ્યા પછી ઋષિને શૂળ પરથી ઉતાર્યો.
અવતાર્ય ચ શૂલાગ્રાત્તચ્છૂલં નિશ્ચકર્ષ હ। અશક્નુવંશ્ચ નિષ્ક્રષ્ટું શૂલં મૂલે સ ચિચ્છિદે
શૂળની ટોચ પરથી ઉતારીને, રાજાએ એ શૂળ ખેંચવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ બહાર કાઢી શક્યો નહીં, એટલે મૂળમાંથી કાપી નાખ્યું.
સ તથાન્તર્ગતેનૈવ શૂલેન વ્યચરન્મુનિઃ। કણ્ઠપાર્શ્વાન્તરસ્થેન શઙ્કુના મુનિરાચત્। પુષ્પભાજનધારી સ્યાદિતિ ચિન્તાપરોઽભવત્
એ રીતે, અંદર શૂળ રહી જતાં ઋષિ ફરતો રહ્યો. ગળા અને બાજુમાં શૂળની અણી રહી, ત્યારે તેણે વિચાર્યું: 'હવે હું ફૂલનું વાસણ લઈ ફરું.'
સ ચાતિતપસા લોકાન્વિજિગ્યે દુર્લભાન્પરૈઃ
તે મહાત્માએ ઘન તપસ્યાથી એવા લોકોએ જીત્યા, જે બીજાઓ માટે અતિ દુર્લભ છે.
અણીમાણ્ડવ્ય ઇતિ ચ તતો લોકેષુ ગીયતે। સ ગત્વા સદનં વિપ્રો ધર્મસ્ય પરમાર્થવિત્
એટલેથી લોકોમાં તેને અણિમાંડવ્ય કહેવામાં આવે છે; અને એ મહાન ઋષિ, જે પરમ તત્ત્વને જાણતો હતો, ધર્મના ઘર તરફ ગયો.
આસનસ્થં તતો ધર્મં દૃષ્ટ્વોપાલભત પ્રભુમ્। કિં નુ તદ્દુષ્કૃતં કર્મ મયા કૃતમજાનતા
ત્યારે તેણે બેઠેલા ધર્મને જોઈને પૂછ્યું: 'હું અજાણતાં કયું દુષ્કર્મ કર્યું છે, પ્રભુ?
યસ્યેયં ફલનિર્વૃત્તિરીદૃશ્યાસાદિતા મયા। શીઘ્રમાચક્ષ્વ મે તત્ત્વં પશ્ય મે તપસો બલમ્
'જેનું ફળ મને આવી રીતે મળ્યું છે? સત્ય ઝડપથી કહો; મારા તપની શક્તિ જુઓ.'
પતઙ્ગિકાનાં પુચ્છેષુ ત્વયેષીકા પ્રવેશિતા। કર્મણસ્તસ્ય તે પ્રાપ્તં ફલમેતત્તપોધન
'તમે કીડીઓના પૂંછડાંમાં તણખલાં ઘૂસાડ્યા હતા; એ કર્મનું ફળ તને મળ્યું છે, હે તપસ્વી.'
સ્વલ્પમેવ યથા દત્તં દાનં બહુગુણં ભવેત્। અધર્મ એવં વિપ્રર્ષે બહુદુઃખફલપ્રદઃ
'જેમ થોડું દાન આપવાથી ઘણું ફળ મળે છે, તેમ પાપ પણ, હે મહર્ષિ, અનેક દુઃખ આપનારું બને છે.'
કસ્મિન્કાલે મયા તત્તુ કૃતં બ્રૂહિ યથાતથમ્। તેનોક્તં ધર્મરાજેન બાલભાવે ત્વયા કૃતમ્
'હું એ કર્મ ક્યારે કર્યું હતું? સાચું કહો.' ત્યારે ધર્મરાજાએ કહ્યું: 'તમે એ બાળપણમાં કર્યું હતું.'
બાલો હિ દ્વાદશાદ્વર્ષાજ્જન્મતો યત્કરિષ્યતિ। ન ભવિષ્યત્યધર્મોઽત્ર ન પ્રજ્ઞાસ્યતિ વૈ દિશઃ
'જન્મથી બાર વર્ષ સુધી બાળક જે કરે છે, તેમાં પાપ નથી ગણાતું, કારણ કે તેને દિશા-વિદિશા ખબર પડતી નથી.'
અલ્પેઽપરાધેઽપિ મહાન્મમ દણ્ડસ્ત્વયા ધૃતઃ। ગરીયાન્બ્રાહ્મણવધઃ સર્વભૂતવધાદપિ
'નાનાં ગુનામાં પણ તમે મને મોટો દંડ આપ્યો; બ્રાહ્મણહત્યા તો બધાં જીવહત્યાથી પણ ભારે છે.'
શૂદ્રયોનાવતો ધર્મ માનુષઃ સંભવિષ્યસિ। મર્યાદાં સ્થાપયામ્યદ્ય લોકે કર્મફલોદયામ્
'હે ધર્મ, હવે તું શૂદ્રની કુંખમાંથી માનવ રૂપે જન્મ લેશે; આજે હું લોકમાં કર્મફળની મર્યાદા સ્થાપિત કરું છું.'
આ ચતુર્દશકાદ્વર્ષાન્ન ભવિષ્યતિ પાતકમ્। પરતઃ કુર્વતામેવ દોષ એવ ભવિષ્યતિ
'ચૌદ વર્ષ સુધી કોઈ પાપ ગણાશે નહીં; પછી જ ખોટું કરનારા માટે દોષ લાગુ પડશે.'
એતેન ત્વપરાધેન શાપાત્તસ્ય મહાત્મનઃ। ધર્મો વિદુરરૂપેણ શૂદ્રયોનાવજાયત
આ રીતે એ મહાત્માના શાપથી, ધર્મ શૂદ્રકુળમાં વિદુર રૂપે જન્મ્યો.
ધર્મે ચાર્થે ચ કુશલો લોભક્રોધવિવર્જિતઃ। દીર્ઘદર્શી શમપરઃ કુરૂણાં ચ હિતે રતઃ
તે ધર્મ વિદુર રૂપે ધર્મ અને અર્થમાં નિપુણ, લોભ અને ક્રોધથી રહિત, દૂરદ્રષ્ટા, શાંતિપ્રિય અને કુરુઓના હિતમાં તત્પર હતો.
ધૃતરાષ્ટ્રે ચ પાણ્ડૌ ચ વિદુરે ચ મહાત્મનિ।' એષુ ત્રિષુ કુમારેષુ જાતેષુ કુરુજાઙ્ગલમ્। કુરવોઽથ કુરુક્ષેત્રં ત્રયમેતદવર્ધત
ધૃતરાષ્ટ્ર, પાંડુ અને મહાન વિદુરના જન્મથી કુરુજાંગલ અને કુરુક્ષેત્ર સાથે સાથે ફૂલી ઉઠ્યાં.
ઊર્ધ્વસસ્યાઽભવદ્ભૂમિઃ સસ્યાનિ ફલવન્તિ ચ। યથર્તુવર્ષી પર્જન્યો બહુપુષ્પફલા દ્રુમાઃ
પૃથ્વીએ ભરપૂર પાક આપ્યા, અનાજ ફળદાયી બન્યું; ઋતુ પ્રમાણે વરસાદ પડ્યો, વૃક્ષો પર અનેક ફૂલો અને ફળો આવ્યા.
વાહનાનિ પ્રહૃષ્ટાનિ મુદિતા મૃગપક્ષિણઃ। ગન્ધવન્તિ ચ માલ્યાનિ રસવન્તિ ફલાનિ ચ
વાહનો આનંદિત થયા, જંગલી પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ ખુશખુશાલ થયા; હાર સુગંધિત હતા અને ફળો સ્વાદિષ્ટ હતા.
વણિગ્ભિશ્ચાન્વકીર્યન્ત નગરાણ્યથ શિલ્પિભિઃ। શૂરાશ્ચ કૃતવિદ્યાશ્ચ સન્તશ્ચ સુખિનોઽભવન્
શહેરો વેપારીઓ અને કારગરોથી ભરાયા; વીર, જ્ઞાનમાં પારંગત અને સજ્જન લોકો સુખી રહ્યા.
નાભવન્દસ્યવઃ કેચિન્નાધર્મરુચયો જનાઃ। પ્રદેશેષ્વપિ રાષ્ટ્રાણાં કૃતં યુગમવર્તત
કોઈ ચોર નહોતાં, ન કોઈ પાપપ્રવૃત્તિવાળા લોકો; રાજ્યના દરેક ખૂણે સત્યયુગ જેવી શાંતિ હતી.
ધર્મક્રિયા યજ્ઞશીલાઃ સત્યવ્રતપરાયણાઃ। અન્યોન્યપ્રીતિસંયુક્તા વ્યવર્ધન્ત પ્રજાસ્તદા
તે સમયે લોકો સચ્ચરિત્ર, યજ્ઞપ્રવૃત્તિ અને સત્યના પાલન માટે સમર્પિત હતા. એકબીજામાં પ્રેમથી બંધાયેલા, તેઓ સૌ સાથે ખુશહાલ જીવન જીવી રહ્યા હતા.
માનક્રોધવિહીનાશ્ચ નરા લોભવિવર્જિતાઃ। અન્યોન્યમભ્યનન્દન્ત ધર્મોત્તરમવર્તત
એ લોકોમાં અહંકાર કે ગુસ્સો નહોતો, લોભ પણ નહોતો. બધા એકબીજાની ખુશીમાં ખુશ રહેતા અને સર્વત્ર ઉત્તમ ધર્મ જ ફેલાયો હતો.
તન્મહોદધિવત્પૂર્ણં નગરં વૈ વ્યરોચત। દ્વારતોરણનિર્યૂહૈર્યુક્તમભ્રચયોપમૈઃ
એ શહેર મહાસાગર જેવું ભરપૂર અને તેજસ્વી લાગતું, જેમાં દરવાજા, તોરણ અને બહાર નીકળવાના રસ્તા વાદળના ગાઢ સમૂહ જેવાં શોભતા હતા.
પ્રસાદશતસંબાધં મહેન્દ્રપુરસન્નિભમ્। નદીષુ વનખણ્ડેષુ વાપીપલ્વલસાનુષુ। કાનનેષુ ચ રમ્યેષુ વિજહ્રુર્મુદિતા જનાઃ
સૈંકડો મહેલો વડે ગોઠવાયેલું, ઇન્દ્રના શહેર જેવું સુંદર એ સ્થળ હતું. લોકો નદીઓ, જંગલ, તળાવ, જળાશય અને મનોહર વનખંડોમાં આનંદથી વિહાર કરતા.
ઉત્તરૈઃ કુરુભિઃ સાર્ધં દક્ષિણાઃ કુરવસ્તથા। વિસ્પર્ધમાના વ્યચરંસ્તથા દેવર્ષિચારણૈઃ
ઉત્તર અને દક્ષિણ કુરુઓ, દેવતાઓ અને ઋષિઓની જેમ સ્પર્ધા કરતાં ફરતા હતા.
નાભવત્કૃપણઃ કશ્ચિન્નાભવન્વિધવાઃ સ્ત્રિયઃ। તસ્મિઞ્જનપદે રમ્યે કુરુભિર્બહુલીકૃતે
કુરુઓએ વસેલું એ સુંદર પ્રદેશ એવો હતો કે ત્યાં કોઈ ગરીબ નહોતો અને કોઈ સ્ત્રી વિધવા નહોતી.