કિં કૃતં કર્મ ધર્મેણ યેન શાપમુપેયિવાન્। કસ્ય શાપાચ્ચ બ્રહ્મર્ષેઃ શૂદ્રયોનાવજાયત
ધર્મે એવું કયું કર્મ કર્યું કે તેને શાપ મળ્યો? અને કયા શાપથી મહર્ષિ શૂદ્રના ગર્ભમાં જન્મ્યા?
બભૂવ બ્રાહ્મણઃ કશ્ચિન્માણ્ડવ્ય ઇતિ વિશ્રુતઃ। ધૃતિમાન્સર્વધર્મજ્ઞઃ સત્યે તપસિ ચ સ્થિતઃ
કોઈ બ્રાહ્મણ હતો, નામ માંડવ્ય, જે પ્રસિદ્ધ, ધીરજવાળો, સર્વધર્મ જાણનારો અને સત્ય તથા તપમાં સ્થિર હતો.
સ તીર્થયાત્રાં વિચરન્નાજગામ યદૃચ્છયા। સંનિકૃષ્ટાનિ તીર્થાનિ ગ્રામાણાં યાનિ કાનિ ચ। તત્રાશ્રમપદં કૃત્વા વસતિ સ્મ મહામુનિઃ
તે તીર્થયાત્રા કરતા, સંજોગે ગામો પાસેના અનેક તીર્થો પર ગયો; ત્યાં આશ્રમ બાંધી મહામુનિ રહેતો હતો.
સ આશ્રમપદદ્વારિ વૃક્ષમૂલે મહાતપાઃ। ઊર્ધ્વબાહુર્મહાયોગી તસ્થૌ મૌનવ્રતાન્વિતઃ
આશ્રમના દ્વારે, વૃક્ષ નીચે, મહાતપસ્વી, હાથ ઉપર ઉંચા કરી, મહાયોગમાં લીન અને મૌનવ્રત ધારણ કરી ઊભો રહ્યો.
તસ્ય કાલેન મહતા તસ્મિંસ્તપસિ વર્તતઃ। તમાશ્રમમનુપ્રાપ્તા દસ્યવો લોપ્ત્રહારિણઃ
લાંબા સમય સુધી એ તપ કરતા, એક દિવસ લૂંટારા, ચોરી કરેલી વસ્તુ લઈને, તેના આશ્રમમાં આવ્યા.
અનુસાર્યમાણા બહુભી રક્ષિભિર્ભરતર્ષભ। `તામેવ વસતિં જગ્મુસ્તે ગ્રામાલ્લોપ્ત્રહારિણઃ
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ઘણા રક્ષકો દ્વારા પીછો થતા, એ લૂંટારા ગામમાંથી ભાગી એzelfde આશ્રમમાં આવ્યા.
યસ્મિન્નાવસથે શેતે સ મુનિઃ સંશિતવ્રતઃ।' તે તસ્યાવસથે લોપ્ત્રં દસ્યવઃ કુરુસત્તમ
જ્યાં એ મુનિ, વ્રતમાં અડગ, રહેતો હતો, એzelfde આશ્રમમાં લૂંટારાઓએ ચોરીનો સામાન છુપાવ્યો.
નિધાય ચ ભયાલ્લીનાસ્તત્રૈવાનાગતે બલે। તેષુ લીનેષ્વથો શીઘ્રં તતસ્તદ્રક્ષિણાં બલમ્
ભયથી, રક્ષકો આવતાં પહેલાં, એ બધા ત્યાં છુપાઈ ગયા; પછી રક્ષકો ઝડપથી એ જગ્યાએ આવી પહોંચ્યા.
આજગામ તતોઽપશ્યંસ્તમૃષિં તસ્કરાનુગાઃ। તમપૃચ્છંસ્તતો રાજંસ્તથાવૃત્તં તપોધનમ્
પછી હું ત્યાં પહોંચ્યો અને જોયું કે તે ઋષિ ચોરો સાથે છે. રાજા, મેં તે તપસ્વી પાસે જે બન્યું હતું તે વિશે પૂછ્યું.
કતરેણ પથા યાતા દસ્યવો દ્વિજસત્તમ। તેન ગચ્છામહે બ્રહ્મન્યથા શીઘ્રતરં વયમ્
દ્વિજ શ્રેષ્ઠ, ચોરો કયા રસ્તે ગયા? બ્રાહ્મણ, અમે એ જ રસ્તે જઈએ જેથી તેમને ઝડપથી પકડી શકીએ.
તથા તુ રક્ષિમાં તેષાં બ્રુવતાં સ તપોધનઃ। ન કિંચિદ્વચનં રાજન્નબ્રવીત્સાધ્વસાધુ વા
રાજા, જ્યારે તેઓ એમ પૂછતા હતા, ત્યારે તે તપસ્વીએ કંઈ સારું કે ખરાબ, એક પણ શબ્દ બોલ્યો નહીં.
તતસ્તે રાજપુરુષા વિચિન્વાનાસ્તમાશ્રમમ્। દદૃશુસ્તત્ર લીનાંસ્તાંશ્ચોરાંસ્તદ્દ્રવ્યમેવ ચ
પછી રાજાના માણસોએ આશ્રમમાં શોધખોળ કરી અને ત્યાં છુપાયેલા ચોરો અને ચોરાયેલું ધન બંને જોઈ લીધાં.
તતઃ શઙ્કા સમભવદ્રક્ષિણાં તં મુનિં પ્રતિ। સંયમ્યૈનં તતો રાજ્ઞે દસ્યૂંશ્ચૈવ ન્યવેદયન્
પછી રક્ષકોને એ ઋષિ પર શંકા આવી. તેમણે ઋષિને પકડી રાખ્યો અને ચોરો સાથે રાજાને જાણ કરી.
તં રાજા સહ તૈશ્ચોરૈરન્વશાદ્વધ્યતામિતિ। સ રક્ષિભિસ્તૈરજ્ઞાતઃ શૂલે પ્રોતો મહાતપાઃ
રાજાએ ચોરો સાથે એ ઋષિને પણ મૃત્યુદંડ આપવાનો હુકમ કર્યો. રક્ષકોને ખબર ન પડે એ રીતે, મહાન તપસ્વીને શૂળ પર ચઢાવી દીધો.
તતસ્તે શૂલમારોપ્ય તં મુનિં રક્ષિણસ્તદા। પ્રતિજગ્મુર્મહીપાલં ધનાન્યાદાય તાન્યથ
પછી રક્ષકોએ એ ઋષિને શૂળ પર ચઢાવીને, ચોરાયેલું ધન લઈને પાછા રાજા પાસે ગયા.
શૂલસ્થઃ સ તુ ધર્માત્મા કાલેન મહતા તતઃ। નિરાહારોઽપિ વિપ્રર્ષિર્મરણં નાભ્યપદ્યત
એ ધર્મનિષ્ઠ ઋષિ લાંબા સમય સુધી શૂળ પર રહ્યો, ખોરાક વિના છતાં પણ તેનું મૃત્યુ થયું નહીં.
ધારયામાસ ચ પ્રાણાનૃષીંશ્ચ સમુપાનયત્। શૂલાગ્રે તપ્યમાનેન તપસ્તેન મહાત્મના
એ મહાન આત્માએ શૂળની ટોચે દુઃખ સહન કરીને પણ પ્રાણો જાળવી રાખ્યા અને બીજા ઋષિઓને બોલાવ્યા.
સન્તાપં પરમં જગ્મુર્મુનયસ્તપસાઽન્વિતાઃ। તે રાત્રૌ શકુના ભૂત્વા સન્નિપત્ત્ય તુ ભારત। દર્શન્તો યથાશક્તિ તમપૃચ્છન્દ્વિજોત્તમમ્
તપસ્વી ઋષિઓએ ભારે દુઃખ અનુભવ્યું. રાત્રે, ભયાર્ત બની, તેઓ પક્ષીઓના રૂપમાં ભેગા થયા અને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને પૂછ્યું.
શ્રોતુમિચ્છામહે બ્રહ્મન્કિં પાપં કૃતવાનસિ। યેનેહ સમનુપ્રાપ્તં શૂલે દુઃખભયં મહત્
બ્રાહ્મણ, અમે સાંભળવા ઈચ્છીએ છીએ કે તમે કયું પાપ કર્યું છે, જેના કારણે તમને આટલું મોટું દુઃખ અને શૂળ પર ભય મળ્યું છે.
તતઃ સ મુનિશાર્દૂલસ્તાનુવાચ તપોધનાન્। દોષતઃ કં ગમિષ્યામિ ન હિ મેઽન્યોપરાધ્યતિ
પછી એ ઋષિએ તપસ્વીઓને કહ્યું: 'મારી જ ભૂલથી હું આ સ્થિતિમાં આવ્યો છું, બીજાએ મને કોઈ અપરાધ કર્યો નથી.'
તં દૃષ્ટ્વા રક્ષિણસ્તત્ર તથા બહુતિથેઽહનિ। ન્યવેદયંસ્તથા રાજ્ઞે યથાવૃત્તં નરાધિપ
પછી ઘણા દિવસો પછી રક્ષકોએ જે બન્યું હતું તે બધું રાજાને જઈને કહ્યું.
રાજા ચ તમૃષિં શ્રુત્વા નિષ્ક્રમ્ય સહ મન્ત્રિભિઃ। પ્રસાદયામાસ તદા શૂલસ્થમૃષિસત્તમમ્
રાજાએ એ ઋષિ વિશે સાંભળી, મંત્રીઓ સાથે ત્યાં ગયો અને શૂળ પર ચઢેલા એ શ્રેષ્ઠ ઋષિને મનાવવા પ્રયત્ન કર્યો.
યન્મયાઽપકૃતં મોહાદજ્ઞાનાદૃષિસત્તમ। પ્રસાદયે ત્વાં તત્રાહં ન મે ત્વં ક્રોદ્ધુમર્હસિ
'ઋષિ શ્રેષ્ઠ, મારે અજ્ઞાન કે મોહથી જે પણ ગુનો થયો હોય, તેની હું માફી માગું છું. તમે મારા પર ગુસ્સો ન કરો.'
એવમુક્તસ્તતો રાજ્ઞા પ્રસાદમકરોન્મુનિઃ। કૃતપ્રસાદં રાજા તં તતઃ સમવતારયત્
પછી રાજાના આ રીતે કહેવા પર ઋષિએ તેને માફ કરી દીધો. રાજા માફી મળ્યા પછી ઋષિને શૂળ પરથી ઉતાર્યો.
અવતાર્ય ચ શૂલાગ્રાત્તચ્છૂલં નિશ્ચકર્ષ હ। અશક્નુવંશ્ચ નિષ્ક્રષ્ટું શૂલં મૂલે સ ચિચ્છિદે
શૂળની ટોચ પરથી ઉતારીને, રાજાએ એ શૂળ ખેંચવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ બહાર કાઢી શક્યો નહીં, એટલે મૂળમાંથી કાપી નાખ્યું.
સ તથાન્તર્ગતેનૈવ શૂલેન વ્યચરન્મુનિઃ। કણ્ઠપાર્શ્વાન્તરસ્થેન શઙ્કુના મુનિરાચત્। પુષ્પભાજનધારી સ્યાદિતિ ચિન્તાપરોઽભવત્
એ રીતે, અંદર શૂળ રહી જતાં ઋષિ ફરતો રહ્યો. ગળા અને બાજુમાં શૂળની અણી રહી, ત્યારે તેણે વિચાર્યું: 'હવે હું ફૂલનું વાસણ લઈ ફરું.'
સ ચાતિતપસા લોકાન્વિજિગ્યે દુર્લભાન્પરૈઃ
તે મહાત્માએ ઘન તપસ્યાથી એવા લોકોએ જીત્યા, જે બીજાઓ માટે અતિ દુર્લભ છે.
અણીમાણ્ડવ્ય ઇતિ ચ તતો લોકેષુ ગીયતે। સ ગત્વા સદનં વિપ્રો ધર્મસ્ય પરમાર્થવિત્
એટલેથી લોકોમાં તેને અણિમાંડવ્ય કહેવામાં આવે છે; અને એ મહાન ઋષિ, જે પરમ તત્ત્વને જાણતો હતો, ધર્મના ઘર તરફ ગયો.
આસનસ્થં તતો ધર્મં દૃષ્ટ્વોપાલભત પ્રભુમ્। કિં નુ તદ્દુષ્કૃતં કર્મ મયા કૃતમજાનતા
ત્યારે તેણે બેઠેલા ધર્મને જોઈને પૂછ્યું: 'હું અજાણતાં કયું દુષ્કર્મ કર્યું છે, પ્રભુ?
યસ્યેયં ફલનિર્વૃત્તિરીદૃશ્યાસાદિતા મયા। શીઘ્રમાચક્ષ્વ મે તત્ત્વં પશ્ય મે તપસો બલમ્
'જેનું ફળ મને આવી રીતે મળ્યું છે? સત્ય ઝડપથી કહો; મારા તપની શક્તિ જુઓ.'