કૃષ્ણદ્વૈપાયનં કાલી ચિન્તયામાસ વૈ મુનિમ્। સ વેદાન્વિબ્રુવન્ધીમાન્માતુર્વિજ્ઞાય ચિન્તિતમ્
કૃષ્ણદ્વૈપાયન ઋષિએ પોતાની માતા કાળીનું મન જાણીને વિચાર કર્યું; અને જ્યારે તેઓ વેદોનું ઉપદેશ આપી રહ્યા હતા, ત્યારે એ જ્ઞાની પુત્ર તેમની ઈચ્છા જાણી તરત હાજર થયા.
પ્રાદુર્બભૂવાવિદિતઃ ક્ષણેન કુરુનન્દન। તસ્મૈ પૂજાં તતઃ કૃત્વા સુતાય વિધિપૂર્વકમ્
કુરુઓના આનંદરૂપ, તે ક્ષણે જ અજાણ્યા રીતે તેઓ પ્રગટ થયા; પછી માતાએ વિધિપૂર્વક પુત્ર માટે પૂજા કરી.
પરિષ્વજ્ય ચ બાહુભ્યાં પ્રસ્રવૈરભ્યષિઞ્ચત। મુમોચ બાષ્પં દાશેયી પુત્રં દૃષ્ટ્વા ચિરસ્ય તુ
માતાએ પુત્રને બાહુમાં ભરીને, લાંબા સમય પછી પુત્રને જોઈને, આનંદના આંસુઓથી તેને ભીંજવી દીધો.
તામદ્ભિઃ પરિષિચ્યાર્તાં મહર્ષિરભિવાદ્ય ચ। માતરં પૂર્વજઃ પુત્રો વ્યાસો વચનમબ્રવીત્
મહર્ષિએ દુઃખી માતાને પાણી છાંટી, અને વંદન કર્યા પછી, મોટા પુત્ર વ્યાસે પોતાની માતાને કહ્યું.
ભવત્યા યદભિપ્રેતં તદહં કર્તુમાગતઃ। શાધિ માં ધર્મતત્ત્વજ્ઞે કરવાણિ પ્રિયં તવ
માતા, તમે જે ઈચ્છો છો, એ માટે હું આવ્યો છું; ધર્મને જાણનારી, તમે જે કહો, તે હું જરૂરથી કરીશ.
તસ્મૈ પૂજાં તતોઽકાર્ષીત્પુરોધાઃ પરમર્ષયે। સ ચ તાં પ્રતિજગ્રાહ વિધિમન્મન્ત્રપૂર્વકમ્
પછી પુરોહિતે મહાન ઋષિ માટે વિધિપૂર્વક પૂજા કરી; અને તેમણે પણ મંત્રોચ્ચાર સાથે તે સ્વીકારી.
પૂજિતો મન્ત્રપૂર્વં તુ વિધિવત્પ્રીતિમાપ સઃ। તમાસનગતં માતા પૃષ્ટ્વા કુશલમવ્યયમ્
મંત્ર અને વિધિ પ્રમાણે પૂજા પામી, તેઓ પ્રસન્ન થયા; અને બેઠા હતા ત્યારે માતાએ તેમનું સુખ-દુઃખ પૂછ્યું.
સત્યવત્યથ વીક્ષ્યૈનમુવાચેદમનન્તરમ્। માતાપિત્રોઃ પ્રજાયન્તે પુત્રાઃ સાધારણાઃ કવે
પછી સત્યવતીએ તેમને જોઈને તરત કહ્યું: 'મુનિ, પુત્રો માતા અને પિતા બંનેમાંથી સમાન રીતે જન્મે છે.'
તેષાં પિતા યથા સ્વીમી તથા માતા ન સંશયઃ। વિધાનવિહિતઃ સ ત્વં યથા મે પ્રથમઃ સુતઃ
જેમ પિતા પોતાનાં હોય છે, તેમ માતા પણ નિશ્ચયે પોતાની જ હોય છે; અને નિયમ પ્રમાણે, તમે મારા મોટા પુત્ર છો.
વિચિત્રવીર્યો બ્રહ્મર્ષે તથા મેઽવરજઃ સુતઃ। યથૈવ પિતૃતો ભીષ્મસ્તથા ત્વમપિ માતૃતઃ
બ્રાહ્મણ ઋષિ, વિचित्रવીર્ય પણ મારા નાના પુત્ર છે; જેમ ભીષ્મ પિતાથી છે, તેમ તમે માતાથી છો.
ભ્રાતા વિચિત્રવીર્યસ્ય યથા વા પુત્ર મન્યસે। અયં શાન્તનવઃ સત્યં પાલયન્સત્યવિક્રમઃ
તમે પોતાને વિचित्रવીર્યનો ભાઈ કે પુત્ર જેવો માનો, તેમ આ શાંતનુનો પુત્ર પણ છે, જે સત્યને પાળે છે અને દૃઢ પ્રતિજ્ઞા ધરાવે છે.
બુદ્ધિં ન કુરુતેઽપત્યે તથા રાજ્યાઽનુશાસને। સ ત્વં વ્યપેક્ષયા ભ્રાતુઃ સન્તાનાય કુલસ્ય ચ
તે સંતાન કે રાજ્યના વ્યવહારમાં ભાગ લેતો નથી; તેથી, ભાઈના વંશ અને કુટુંબના હિત માટે, હવે તું વિચાર કર.
ભીષ્મસ્ય ચાસ્ય વચનાન્નિયોગાચ્ચ મમાનઘ। અનુક્રોશાચ્ચ ભૂતાનાં સર્વેષાં રક્ષણાય ચ
ભીષ્મના વચનથી, મારા આદેશથી, પાપરહિત, અને સર્વ જીવો પર દયા રાખીને તથા તેમના રક્ષણ માટે,
આનૃશંસ્યાચ્ચ યદ્બ્રૂયાં તચ્છ્રુત્વા કર્તુમર્હસિ। યવીયસસ્વ ભ્રાતુર્ભાર્યે સુરસુતોપમે
અને દયાથી, હું જે કહું, તે સાંભળી, તું કરજે; પોતાના નાના ભાઈની, દેવકન્યાઓ જેવી પત્નીઓ સાથે.
રૂપયૌવનસંપન્ને પુત્રકામે ચ ધર્મતઃ। તયોરુત્પાદયાપત્યં સમર્થો હ્યસિ પુત્રક
સુંદરતા અને યુવાનીથી યુક્ત, અને ધર્મથી સંતાનની ઈચ્છા ધરાવતી, એ બંનેમાંથી સંતાન ઉત્પન્ન કરવા તું સક્ષમ છે, પુત્ર.
અનુરૂપં કુલસ્યાસ્ય સંતત્યાઃ પ્રસવસ્ય ચ
આ કુટુંબની વંશ પરંપરા અને વારસ માટે યોગ્ય છે.
તથા તવ મહાપ્રાજ્ઞે ધર્મે પ્રણિહિતા મતિઃ। તસ્માદહં ત્વન્નિયોગાદ્ધર્મમુદ્દિશ્ય કારણમ્
જેમ તમારી બુદ્ધિ ધર્મમાં સ્થિર છે, તેમ હું પણ તમારા આદેશથી ધર્મના હિત માટે કાર્ય કરું છું.
ઈપ્સિતં તે કરિષ્યામિ દૃષ્ટં હ્યેતત્સનાતનમ્। ભ્રાતુઃ પુત્રાન્પ્રદાસ્યામિ મિત્રાવરુણયોઃ સમાન્
તમે જે ઇચ્છો તે હું કરીશ, કેમ કે આ તો પ્રાચીન રીત છે; હું તમારા ભાઈને મિત્ર અને વરુણ જેટલા પુત્રો આપીશ.
વ્રતં ચરેતાં તે દેવ્યૌ નિર્દિષ્ટમિહ યન્મયા। સંવત્સરં યથાન્યાયં તતઃ શુદ્ધે ભવિષ્યતઃ
તમારી બે રાણીઓએ, જે વ્રત મેં અહીં કહ્યું છે, તે એક વર્ષ સુધી યોગ્ય રીતે પાલન કરવું જોઈએ; પછી તેઓ શુદ્ધ થશે.
સદ્યો યથા પ્રપદ્યેતે દેવ્યૌ ગર્ભં તથા કુરુ
જેમ રાણીઓ તૈયાર છે, તેમ તરત જ તેઓ ગર્ભ ધારણ કરે એવી વ્યવસ્થા કરો.
અરાજકેષુ રાષ્ટ્રેષુ પ્રજાઽનાથા વિનશ્યતિ। નશ્યન્તિ ચ ક્રિયાઃ સર્વા નાસ્તિ વૃષ્ટિર્ન દેવતા
જ્યાં રાજા નથી, ત્યાં પ્રજાનો કોઈ વ્હાલો રહેતો નથી અને બધું નાશ પામે છે; બધા યજ્ઞ-કર્મો બંધ થઈ જાય છે, વરસાદ પડતો નથી અને દેવતાઓ પણ નથી.
કથં ચારાજકં રાષ્ટ્રં શક્યં ધારયિતું પ્રભો। તસ્માદ્ગર્ભં સમાધત્સ્વ ભીષ્મઃ સંવર્ધયિષ્યતિ
હે પ્રભુ, રાજા વિના રાજ્ય કેવી રીતે ટકી શકે? તેથી ગર્ભ ધારણ થવું જોઈએ; ભીષ્મ તેને ઉછેરશે.
યદિ પુત્રઃ પ્રદાતવ્યો મયા ભ્રાતુરકાલિકઃ। વિરૂપતાં મે સહતાં તયોરેતત્પરં વ્રતમ્
જો મને મારા ભાઈ માટે અયોગ્ય સમયે પુત્ર આપવો પડે, તો તેમની જે વિકૃતિ છે, તે હું સહન કરું; આ જ મારું શ્રેષ્ઠ વ્રત છે.
યદિ મે સહતે ગન્ધં રૂપં વેષં તથા વપુઃ। અદ્યૈવ ગર્ભં કૌસલ્યા વિશિષ્ટં પ્રતિપદ્યતામ્
જો કૌશલ્યા મારા ગંધ, રૂપ, વેશ અને શરીરને સહન કરી શકે, તો આજે જ તે ઉત્તમ પુત્રને ગર્ભમાં ધારણ કરે.
તસ્યાપિ ચ શતં પુત્રા ભવિતારો ન સંશયઃ। ગોપ્તારઃ કુરુવંશસ્ય ભવત્યાઃ શોકનાશનાઃ
તેને પણ નિશ્ચયે એકસો પુત્રો થશે; તેઓ કુરૂ વંશના રક્ષક અને તમારા દુઃખ દૂર કરનાર બનશે.
એવમુક્ત્વા મહાતેજા વ્યાસઃ સત્યવતીં તદા। શયને સા ચ કૌસલ્યા શુચિવસ્ત્રા હ્યલઙ્કૃતા
આ રીતે મહાત્મા વ્યાસે વાત કરી અને પછી સત્યવતી પાસે ગયા; અને કૌશલ્યા શુદ્ધ વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી સજ્જ થઈ શયન પર હતી.
સમાગમનમાકાઙ્ક્ષેદિતિ સોઽન્તર્હિતો મુનિઃ। તતોઽભિગમ્ય સા દેવી સ્નુષાં રહસિ સંગતામ્
મુનિએ સંયોગની ઇચ્છા રાખી અદૃશ્ય થયા; પછી રાણી પોતાની વહુ પાસે ગઈ, જે એકલી અને એકાંતમાં હતી.
ધર્મ્યમર્થસમાયુક્તમુવાચ વચનં હિતમ્। કૌસલ્યે ધર્મતન્ત્રં ત્વાં યદ્બ્રવીમિ નિબોધ તત્
તેણીએ ધર્મ અને કલ્યાણથી ભરપૂર, હિતની વાત કરી: 'હે કૌશલ્યા, હું જે ધર્મની વાત કહું છું, તે ધ્યાનથી સાંભળ.'
ભરતાનાં સમુચ્છેદો વ્યક્તં મદ્ભાગ્યસંક્ષયાત્। વ્યથિતાં માં ચ સંપ્રેક્ષ્ય પિતૃવંશં ચ પીડિતમ્
મારા ભાગ્યના ક્ષયથી હવે ભરતો વંશ નિશ્ચયે નાશ પામશે; મને દુઃખી જોઈ અને પિતૃવંશને પીડામાં જોઈ—
ભીષ્મો બુદ્ધિમદાન્મહ્યં કુલસ્યાસ્ય વિવૃદ્ધયે। સા ચ બુદ્ધિસ્ત્વય્યધીના પુત્રિ પ્રાપય માં તથા
ભીષ્મે આ કુટુંબના કલ્યાણ માટે મને સલાહ આપી છે; અને એ સલાહ હવે તારા પર આધાર રાખે છે, દીકરી, એટલે મને એ આપ.