પ્રદ્વિષન્તીં પતિર્ભાર્યાં કિં માં દ્વેક્ષીતિ ચાબ્રવીત્
પતિએ ગુસ્સે ભરાયેલી પત્નીથી પૂછ્યું: 'તમે મને કેમ તિરસ્કાર કરો છો?'
અહં ત્વદ્ભરણાશક્તા જાત્યન્ધં સસુતં તદા। નિત્યકાલં શ્રમેણાર્તા ન ભરેયં મહાતપઃ
પત્નીએ જવાબ આપ્યો: 'હું અને જન્મથી અંધ પુત્રને સાથે રાખીને, મહાત્મા, હું તારી આવકથી જીવન ગુજારી શકતી નથી. હું હંમેશા મહેનતથી થાકી ગઈ છું અને હવે સહન કરી શકતી નથી.'
તસ્માસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા ઋષિઃ કોપસમન્વિતઃ। પ્રત્યુવાચ તતઃ પત્નીં પ્રદ્વેષીં સસુતાં તદા
પત્નીના એ વચનો સાંભળી ઋષિ ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયા અને પછી પોતાના પુત્ર સાથે ઉભેલી દુશ્મનભાવ ધરાવતી પત્નીને કહ્યું.
ત્વયા દત્તં ધનં વિપ્ર નેચ્છેયં દુઃખકારણમ્
'હે બ્રાહ્મણ, તું જે ધન આપ્યું છે, એ મને નથી જોઈએ, કારણ કે એ તો દુઃખનું કારણ છે.'
યથેષ્ટં કુરુ વિપ્રેન્દ્ર ન ભેરયં પુરા યથા
'હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, હવે તારે જેવું મન થાય એ કર. હું હવે પહેલા જેવું તારો આધાર રાખીશ નહીં.'
એક એવ પતિર્નાર્યા યાવજ્જીવં પરાયણમ્। મૃતે જીવતિ વા તસ્મિન્નાપરં પ્રાપ્નુયાન્નરમ્
'સ્ત્રી માટે પતિ એક જ આશ્રય છે, જીવનભર. એ જીવતો હોય કે મરી ગયો હોય, બીજું પુરુષ શોધવું યોગ્ય નથી.'
અભિગમ્ય પરં નારી પતિષ્યતિ ન સંશયઃ। અપતીનાં તુ નારીણામદ્યપ્રભૃતિ પાતકમ્
'જો સ્ત્રી બીજાને અપનાવે છે, તો નિશ્ચયે એના માટે બીજું લગ્ન થાય છે; પણ આજથી, પતિ વિહોણી સ્ત્રીઓ માટે એ પાપ ગણાશે.'
યદ્યસ્તિ ચેદ્ધનં સર્વં વૃથાભોગા ભવન્તુ તાઃ। અકીર્તિઃ પરિવાદાશ્ચ નિત્યં તાસાં ભવન્તુ વૈ
'ભલે એમને બધું ધન મળે, તેમ છતાં એમના સુખ વ્યર્થ જ રહે. એમના માટે હંમેશા બદનામી અને નિંદા જ રહે.'
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા બ્રાહ્મણી ભૃશકોપિતા। ગઙ્ગાયાં નીયતામેષ પુત્રા ઇત્યેવમબ્રવીત્
આ વચનો સાંભળી બ્રાહ્મણ સ્ત્રી ખૂબ ગુસ્સે થઈ અને કહ્યું: 'આ પુત્રને ગંગામાં લઈ જાવ.'
લોભમોહાભિભૂતાસ્તે પુત્રાસ્તં ગૌતમાદયઃ। વદ્ધ્વોડુપે પરિક્ષિપ્ય ગઙ્ગાયાં સમવાસૃજન્
લોભ અને મોહથી અંધ બનેલા, ગૌતમાદિ પુત્રોએ તેને બાંધીને ઓડાપ પર રાખ્યો અને ગંગામાં છોડી દીધો.
કસ્માદન્ધશ્ચ વૃદ્ધશ્ચ ભર્તવ્યોઽયમિતિ સ્મ તે। ચિન્તયિત્વા તતઃ ક્રૂરાઃ પ્રતિજગ્મુરથો ગૃહાન્
'આ અંધ અને વૃદ્ધને આપણે કેમ પાળીએ?' એમ વિચારીને એ ક્રુર લોકો પછી પોતાના ઘરે પાછા ફર્યા.
સોઽનુસ્રોતસ્તદા વિપ્રઃ પ્લવમાનો યદૃચ્છયા। જગામ સુબહૂન્દેશાનન્ધસ્તેનોડુપેન હ
પછી એ બ્રાહ્મણ, અંધ હોવા છતાં, ઓડાપ પર બેઠો બેઠો ગંગાના પ્રવાહ સાથે અનેક દેશોમાં પહોંચી ગયો.
તં તુ રાજા બલિર્નામ સર્વધર્મવિદાં વરઃ। અપશ્યન્મજ્જનગતઃ સ્રોતસાઽભ્યાશમાગતમ્
ત્યાં સર્વધર્મ જાણનારા મહાન રાજા બલિએ તેને પાણીમાં ડૂબેલો અને પ્રવાહ સાથે નજીક આવતા જોયો.
જગ્રાહ ચૈનં ધર્માત્મા બલિઃ સત્યપરાક્રમઃ। જ્ઞાત્વા ચૈવં સ વવ્રેઽથ પુત્રાર્થે ભરતર્ષભ
ધર્મનિષ્ઠ અને સત્યવીર બલિએ તેને ઉઠાવ્યો અને તેની વાત જાણી, પુત્રની ઈચ્છા માટે તેને આશીર્વાદ આપ્યો.
તં પૂજયિત્વા રાજર્ષિર્વિશ્રાન્તં મુનિમબ્રવીત્।' સન્તાનાર્થં મહાભાગ ભાર્યાસુ મમ માનદ। પુત્રાન્ધર્માર્થકુશલાનુત્પાદયિતુમર્હસિ
મુનિને માન આપી આરામ આપ્યા પછી, રાજર્ષિએ કહ્યું: 'હે મહાભાગ્યશાળી, મને સંતાન માટે, મારી પત્નીઓમાં ધર્મ અને સંપત્તિમાં નિપુણ એવા પુત્રો આપો.'
એવમુક્તઃ સ તેજસ્વી તં તથેત્યુક્તવાનૃષિઃ। તસ્મૈસ રાજા સ્વાં ભાર્યાં સુદેષ્ણાં પ્રાહિણોત્તદા
આ રીતે કહેતાં તેજસ્વી ઋષિએ 'જેમ કહ્યું તેમ જ થશે' એમ કહ્યું. ત્યારબાદ રાજાએ પોતાની પત્ની સુદેષ્ણાને ઋષિ પાસે મોકલી.
તસ્યાં કાક્ષીવદાદીન્સ શૂદ્રયોનાવૃષિસ્તદા। જનયામાસ ધર્માત્મા પુત્રાનેકાદશૈવ તુ
ત્યારબાદ ધર્મનિષ્ઠ ઋષિએ સુદેષ્ણામાં, પણ શૂદ્રા દાસી દ્વારા, કાક્ષીવદ અને બીજા દસ એમ કુલ અગિયાર પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.
કાક્ષીવદાદીન્પુત્રાંસ્તાન્દૃષ્ટ્વા સર્વાનધીયતઃ। ઉવાચ તમૃષિં રાજા મમેમ ઇતિ ભારત
કાક્ષીવદ અને બીજા બધા પુત્રોને જોઈને, રાજાએ ઋષિને પૂછ્યું: 'આ બધાં મારા છે કે નહીં?'
નેત્યુવાચ મહર્ષિસ્તં મમેમ ઇતિ ચાબ્રવીત્। શૂદ્રયોનૌ મયા હીમે જાતાઃ કાક્ષીવદાદયઃ
મહર્ષિએ કહ્યું: 'ના, આ તમારા નથી. કાક્ષીવદ અને બીજા બધા મારા દ્વારા શૂદ્રા સ્ત્રીના ગર્ભમાંથી જન્મ્યા છે.'
અન્ધં વૃદ્ધં ચ માં દૃષ્ટ્વા સુદેષ્ણા મહિષી તવ। અવમન્ય દદૌ મૂઢા શૂદ્રાં ધાત્રેયિકાં મમ
'મને અંધ અને વૃદ્ધ જોઈને, તમારી રાણી સુદેષ્ણાએ મૂર્ખાઈથી મને અવગણીને પોતાની શૂદ્રા દાસીને મારી પાસે મોકલી.'
તતઃ પ્રસાદયામાસ પુનસ્તમૃષિસત્તમમ્। બલિઃ સુદેષ્ણાં સ્વાં ભાર્યાં તસ્મૈ સ પ્રાહિણોત્પુનઃ
પછી બલિએ ફરીથી મહાન ઋષિને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કર્યો અને ફરી પોતાની પત્ની સુદેષ્ણાને ઋષિ પાસે મોકલી.
તાં સ દીર્ઘતમાઙ્ગેષુ સ્પૃષ્ટ્વા દેવીમથાબ્રવીત્। ભવિષ્યન્તિ કુમારાસ્તે તેજસાઽઽદિત્યવર્ચસઃ
ઋષિએ રાણીના અંગો સ્પર્શી અને કહ્યું: 'તને એવા પુત્રો થશે જે સૂર્ય જેવી તેજસ્વી કાંતિ ધરાવશે.'
અઙ્ગો વઙ્ગઃ કલિઙ્ગશ્ચ પુણ્ડ્રઃ સુહ્મશ્ચ તે સુતાઃ। તેષાં દેશાઃ સમાખ્યાતાઃ સ્વનામકથિતા ભુવિ
અંગ, વંગ, કલિંગ, પુણ્ડ્ર અને સુહ્મ - આ બધા તારા પુત્રો થશે; તેમની ધરતી તેમના નામે ઓળખાશે અને તેઓ જગતમાં પ્રસિદ્ધ થશે.
અઙ્ગસ્યાઙ્ગોઽભવદ્દેશો વઙ્ગો વઙ્ગસ્ય ચ સ્મૃતઃ। કલિઙ્ગવિષયશ્ચૈવ કલિઙ્ગસ્ય ચ સ સ્મૃતઃ
અંગના નામે અંગ દેશ, વંગના નામે વંગ દેશ અને કલિંગના નામે કલિંગ પ્રદેશ જાણીતા થયા.
પુણ્ડ્રસ્ય પુણ્ડ્રાઃ પ્રખ્યાતાઃ સુહ્માઃ સુહ્મસ્ય ચ સ્મૃતાઃ। એવં બલેઃ પુરા વંશઃ પ્રખ્યાતો વૈ મહર્ષિજઃ
પુણ્ડ્રના નામે પુણ્ડ્ર પ્રદેશ અને સુહ્મના નામે સુહ્મ પ્રદેશ પ્રસિદ્ધ થયા; આ રીતે બલિનું વંશ મહાન ઋષિના આશીર્વાદથી વિખ્યાત થયું.
એવમન્યે મહેષ્વાસા બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયા ભુવિ। જાતાઃ પરમધર્મજ્ઞા વીર્યવન્તો મહાબલાઃ। એતચ્છ્રુત્વા ત્વમપ્યત્ર માતઃ કુરુ યથેપ્સિતમ્
આ રીતે, અન્ય ઘણા મહાન ધનુર્ધર ક્ષત્રિયોએ પણ પૃથ્વી પર બ્રાહ્મણોથી જન્મ લઈને પરમ ધર્મને જાણનાર અને મહાન બળવાન થયા. આ સાંભળીને, માતા, તું પણ અહીં મનગમતું કરી શકે છે.
પુનર્ભરતવંશસ્ય હેતું સન્તાનવૃદ્ધયે। વક્ષ્યામિ નિયતં માતસ્તન્મે નિગદતઃ શૃણુ
હવે હું ભારત વંશની વૃદ્ધિ માટેનું કારણ કહું છું; માતા, મારા કહેવા પર ધ્યાનથી સાંભળ.
બ્રાહ્મણો ગુણવાન્કશ્ચિદ્ધનેનોપનિમન્ત્ર્યતામ્। વિચિત્રવીર્યક્ષેત્રેષુ યઃ સમુત્પાદયેત્પ્રજાઃ
કોઈ ગુણવાન બ્રાહ્મણને ધન આપીને બોલાવો, જે વિચિત્રવીર્યના ક્ષેત્રોમાં સંતાન ઉત્પન્ન કરી શકે.
ભીષ્મસ્ય તુ વચઃ શ્રુત્વા ધર્મહેત્વર્થસંહિતમ્। માતા સત્યવતી ભીષ્મં પુનરેવાભ્યભાષત
ભીષ્મના ધર્મ અને હિતથી ભરેલા વચન સાંભળીને, માતા સત્યવતીએ ફરી ભીષ્મને સંબોધન કર્યું.
ઔચથ્યમધિકૃત્યેદમઙ્ગં ચ યદુદાહૃતમ્। પૌરાણી શ્રુતિરિત્યેષા પ્રાપ્તકાલમિદં કુરુ
ઔચથ્ય અને અંગના ઉદાહરણ અંગે જે કહેવામાં આવ્યું તે પ્રાચીન પરંપરા માન્ય છે; હવે યોગ્ય સમય આવ્યો છે, તું તે પ્રમાણે કર.