ઉચથ્યસ્ય યવીયાંસ્તુ પુરોધાસ્ત્રિદિવૌકસામ્। બૃહસ્પતિર્બૃહત્તેજા મમતામન્વપદ્યત
ઉચથ્યના નાના ભાઈ અને દેવતાઓના પુરોહિત, તેજસ્વી બૃહસ્પતિએ મમતા તરફ ઇચ્છા રાખી.
ઉવાચ મમતા તં તુ દેવરં વદતાં વરમ્। અન્તર્વત્ની ત્વહં ભ્રાત્રા જ્યેષ્ઠેનારમ્યતામિતિ
મમતાએ પોતાના જેઠ બૃહસ્પતિને કહ્યું: 'હું ગર્ભવતી છું અને તમારા મોટા ભાઈ સાથે જોડાઈ ચૂકી છું.'
અયં ચ મે મહાભાગ કુક્ષાવેવ બૃહસ્પતે। ઔચથ્યો દેવમત્રાપિ ષડઙ્ગં પ્રત્યધીયત
'હે બૃહસ્પતિ, ઉચથ્યનો આ મહાન સંતાન મારા ગર્ભમાં છે; એ અહીં જ, દેવમાન્ય, વેદના છ અંગો શીખી રહ્યો છે.'
અમોઘરેતાસ્ત્વં ચાપિ દ્વયોર્નાસ્ત્યત્ર સંભવઃ। તસ્માદેવં ગતે ત્વદ્ય ઉપારમિતુમર્હસિ
'તમારું વીર્ય નિષ્ફળ થતું નથી અને બે જણ માટે અહીં સંભવ નથી; તેથી, આવી સ્થિતિમાં, આજે તમે અટકી જાવું જોઈએ.'
એવમુક્તસ્તદા સમ્યક્ બૃહસ્પતિરુદારધીઃ। કામાત્માનં તદાત્માનં ન શશાક નિયચ્છિતુમ્
આ રીતે સમજાવ્યા છતાં, ઉદાર બુદ્ધિ ધરાવતા બૃહસ્પતિ પોતાની ઈચ્છા રોકી શક્યા નહીં.
સ બભૂવ તતઃ કામી તયા સાર્ધમકામયા। ઉત્સૃજન્તં તુ તં રેતઃ સ ગર્ભસ્થોઽભ્યભાષત
પછી, કામવશ થઈ, બૃહસ્પતિ મમતા સાથે તેની ઈચ્છા વિરુદ્ધ સંલગ્ન થયા; અને જ્યારે તેમનું વીર્ય છૂટ્યું, ત્યારે ગર્ભમાં રહેલો બાળક બોલ્યો.
ભોસ્તાત મા ગમઃ કામં દ્વયોર્નાસ્તીહ સંભવઃ। અલ્પાવકાશો ભગવન્પૂર્વં ચાહમિહાગતઃ
'હે પિતાશ્રી, કામવશ થઈ આવું ના કરો; અહીં બે જણ માટે સ્થાન નથી. જગ્યા ઓછી છે, હે ભગવન, અને હું પહેલો આવ્યો છું.'
અમોઘરેતાશ્ચ ભવાન્ન પીડાં કર્તુમર્હતિ। અશ્રુત્વૈવ તુ તદ્વાક્યં ગર્ભસ્થસ્ય બૃહસ્પતિઃ
'તમારું વીર્ય નિષ્ફળ થતું નથી, અને તમને દુઃખ આપવું યોગ્ય નથી;' છતાં, ગર્ભમાં રહેલા બાળકના શબ્દો બૃહસ્પતિએ સાંભળ્યા નહીં.
જગામ મૈથુનાયૈવ મમતાં ચારુલોચનામ્। શુક્રોત્સર્ગં તતો બુદ્ધ્વા તસ્યા ગર્ભગતો મુનિઃ
તેમ છતાં, સુંદર આંખો ધરાવતી મમતા સાથે સંલગ્ન થયા; અને જ્યારે વીર્ય છૂટ્યું, ત્યારે ગર્ભમાં રહેલા ઋષિએ જાણ્યું.
પદ્ભ્યામારોધયન્માર્ગં શુક્રસ્ય ચ બૃહસ્પતેઃ। સ્થાનમપ્રાપ્તમથ તચ્છુક્રં પ્રતિહતં તદા
તે ગર્ભસ્થ બાળકએ પોતાના પગથી બૃહસ્પતિના વીર્યનો માર્ગ રોકી દીધો; તેથી, તે વીર્ય સ્થાન ન મળતાં અટકી ગયું.
પપાત સહસા ભૂમૌ તતઃ ક્રુદ્ધો બૃહસ્પતિઃ। તં દૃષ્ટ્વા પતિતં શુક્રં શશાપ સ રુષાન્વિતઃ
એ વીર્ય અચાનક જમીન પર પડી ગયું; ત્યારે, પોતાનું વીર્ય પડેલું જોઈ, બૃહસ્પતિ ગુસ્સામાં તેને શાપ આપ્યો.
ઉચથ્યપુત્રં ગર્ભસ્થં નિર્ભર્ત્સ્ય ભગવાનૃષિઃ। યન્માં ત્વમીદૃશે કાલે સર્વભૂતેપ્સિતે સતિ
દિવ્ય ઋષિએ ગર્ભસ્થ ઉચથ્યપુત્રને ધિક્કારીને કહ્યું: 'જ્યારે બધા જીવ મને ઇચ્છે છે, ત્યારે તું મને વિરોધ કર્યો.'
એવમાત્થ વચસ્તસ્માત્તમો દીર્ઘં પ્રવેક્ષ્યસિ। સ વૈ દીર્ઘતમા નામ શાપાદૃષિરજાયત
'તમે આ રીતે બોલ્યા, તેથી તું લાંબા સમય માટે અંધકારમાં રહેશે;' એ શાપથી એ ઋષિ દીર્ઘતમસ નામે જન્મ્યો.
બૃહસ્પતેર્બૃહત્કીર્તેર્બૃહસ્પતિરિવૌજસા। જાત્યન્ધો વેદવિત્પ્રાજ્ઞઃ પત્નીં લેભે સ વિદ્યયા
દીર્ઘતમસ જન્મથી અંધ હતો, છતાં વેદવિદ્યા અને જ્ઞાનમાં પારંગત હતો, અને બૃહસ્પતિ જેવી કીર્તિ ધરાવતો; પોતાની વિદ્યા દ્વારા તેણે પત્ની મેળવી.
તરુણીં રુપસંપન્નાં પ્રદ્વેષીં નામ બ્રાહ્મણીમ્। સ પુત્રાઞ્જનયામાસ ગૌતમાદીન્મહાયશાઃ
તેને પ્રદ્વેષી નામની યુવાન અને સુંદર બ્રાહ્મણ પત્ની મળી; એ મહાન ઋષિએ ગૌતમ વગેરે પુત્રોને જન્મ આપ્યો.
ઋષેરુચથ્યસ્ય તદા સન્તાનકુલવૃદ્ધયે। ધર્માત્મા ચ મહાત્મા ચ વેદવેદાઙ્ગપારગઃ
આ રીતે, ઉચથ્ય ઋષિના વંશની વૃદ્ધિ માટે, ધર્મનિષ્ઠ અને મહાન આત્માવાળા, વેદ તથા વેદાંગોમાં નિષ્ણાત ઋષિનો જન્મ થયો.
ગોધર્મં સૌરભેયાચ્ચ સોઽધીત્ય નિખિલં મુનિઃ। પ્રાવર્તત તદા કર્તું શ્રદ્ધાવાંસ્તમશઙ્કયા
ગૌધર્મ અને સૌરભેયે શીખવેલા બધા ધર્મો ઋષિએ ભળી શીખી લીધા પછી, શ્રદ્ધા અને નિર્ભયતાથી એ બધું જીવનમાં ઉતારવાનું શરૂ કર્યું.
તતો વિતથમર્યાદં તં દૃષ્ટ્વા મુનિસત્તમાઃ। ક્રુદ્ધા મોહાભિભૂતાસ્તે સર્વે તત્રાશ્રમૌકસઃ
પછી જ્યારે એ મહાન ઋષિઓએ તેને યોગ્ય વ્યવહારની મર્યાદા તોડી છે એવું જોયું, ત્યારે આશ્રમમાં રહેતા બધા ઋષિઓ ક્રોધ અને ભ્રમથી ભરાઈ ગયા.
અહોઽયં ભિન્નમર્યાદો નાશ્રમે વસ્તુમર્હતિ। તસ્માદેનં વયં સર્વે પાપાત્માનં ત્યજામહે
'આ માણસે તો મર્યાદા તોડી છે, એ આશ્રમમાં રહેવા લાયક નથી. ચાલો, આપણે બધા આ પાપી માણસને છોડી દઈએ,' એમ તેમણે કહ્યું.
ઇત્યન્યોન્યં સમાભાષ્ય તે દીર્ઘતમસં મુનિમ્। પુત્રલાભાચ્ચ સા પત્ની ન તુતોષ પતિં તદા
આ રીતે તેઓએ પરસ્પર વાત કરી અને લાંબા સમયથી અંધકારમાં રહેલા એ ઋષિ વિશે ચર્ચા કરી. એ સમયે, પત્નીને પુત્ર મળ્યો હોવા છતાં, પતિથી સંતોષ નહોતો.
પ્રદ્વિષન્તીં પતિર્ભાર્યાં કિં માં દ્વેક્ષીતિ ચાબ્રવીત્
પતિએ ગુસ્સે ભરાયેલી પત્નીથી પૂછ્યું: 'તમે મને કેમ તિરસ્કાર કરો છો?'
અહં ત્વદ્ભરણાશક્તા જાત્યન્ધં સસુતં તદા। નિત્યકાલં શ્રમેણાર્તા ન ભરેયં મહાતપઃ
પત્નીએ જવાબ આપ્યો: 'હું અને જન્મથી અંધ પુત્રને સાથે રાખીને, મહાત્મા, હું તારી આવકથી જીવન ગુજારી શકતી નથી. હું હંમેશા મહેનતથી થાકી ગઈ છું અને હવે સહન કરી શકતી નથી.'
તસ્માસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા ઋષિઃ કોપસમન્વિતઃ। પ્રત્યુવાચ તતઃ પત્નીં પ્રદ્વેષીં સસુતાં તદા
પત્નીના એ વચનો સાંભળી ઋષિ ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયા અને પછી પોતાના પુત્ર સાથે ઉભેલી દુશ્મનભાવ ધરાવતી પત્નીને કહ્યું.
ત્વયા દત્તં ધનં વિપ્ર નેચ્છેયં દુઃખકારણમ્
'હે બ્રાહ્મણ, તું જે ધન આપ્યું છે, એ મને નથી જોઈએ, કારણ કે એ તો દુઃખનું કારણ છે.'
યથેષ્ટં કુરુ વિપ્રેન્દ્ર ન ભેરયં પુરા યથા
'હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, હવે તારે જેવું મન થાય એ કર. હું હવે પહેલા જેવું તારો આધાર રાખીશ નહીં.'
એક એવ પતિર્નાર્યા યાવજ્જીવં પરાયણમ્। મૃતે જીવતિ વા તસ્મિન્નાપરં પ્રાપ્નુયાન્નરમ્
'સ્ત્રી માટે પતિ એક જ આશ્રય છે, જીવનભર. એ જીવતો હોય કે મરી ગયો હોય, બીજું પુરુષ શોધવું યોગ્ય નથી.'
અભિગમ્ય પરં નારી પતિષ્યતિ ન સંશયઃ। અપતીનાં તુ નારીણામદ્યપ્રભૃતિ પાતકમ્
'જો સ્ત્રી બીજાને અપનાવે છે, તો નિશ્ચયે એના માટે બીજું લગ્ન થાય છે; પણ આજથી, પતિ વિહોણી સ્ત્રીઓ માટે એ પાપ ગણાશે.'
યદ્યસ્તિ ચેદ્ધનં સર્વં વૃથાભોગા ભવન્તુ તાઃ। અકીર્તિઃ પરિવાદાશ્ચ નિત્યં તાસાં ભવન્તુ વૈ
'ભલે એમને બધું ધન મળે, તેમ છતાં એમના સુખ વ્યર્થ જ રહે. એમના માટે હંમેશા બદનામી અને નિંદા જ રહે.'
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા બ્રાહ્મણી ભૃશકોપિતા। ગઙ્ગાયાં નીયતામેષ પુત્રા ઇત્યેવમબ્રવીત્
આ વચનો સાંભળી બ્રાહ્મણ સ્ત્રી ખૂબ ગુસ્સે થઈ અને કહ્યું: 'આ પુત્રને ગંગામાં લઈ જાવ.'
લોભમોહાભિભૂતાસ્તે પુત્રાસ્તં ગૌતમાદયઃ। વદ્ધ્વોડુપે પરિક્ષિપ્ય ગઙ્ગાયાં સમવાસૃજન્
લોભ અને મોહથી અંધ બનેલા, ગૌતમાદિ પુત્રોએ તેને બાંધીને ઓડાપ પર રાખ્યો અને ગંગામાં છોડી દીધો.