શ્રુત્વા તં પ્રતિપદ્યસ્વ પ્રાજ્ઞૈઃ સહ પુરોહિતૈઃ। આપદ્ધર્માર્થકુશલૈર્લોકતન્ત્રમવેક્ષ્ય ચ।। ।। ઇતિ શ્રીમન્મહાભારતે આદિપર્વણિ સંભવપર્વણિ દ્વાદશાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ।। 112
એ સાંભળીને, વિદ્વાન પુરોહિતો અને આપત્તિ-ધર્મ તથા અર્થમાં નિપુણ લોકો સાથે, અને જગતની રીતને ધ્યાનમાં રાખીને, એ પ્રમાણે વર્તવું.
જામદગ્ન્યેન રામેણ પિતુર્વધમમૃષ્યતા। રાજા પરશુના પૂર્વં હૈહયાધિપતિર્હતઃ
જામદગ્નિના પુત્ર રામે, પિતાનું હત્યા સહન ન કરી શકતાં, પહેલા હૈહય રાજાને પોતાના પરશુથી મારી નાખ્યો હતો.
શતાનિ દશબાહૂનાં નિકૃત્તાન્યર્જુનસ્ય વૈ। લોકસ્યાચરિતો ધર્મસ્તેનાતિ કિલ દુશ્ચરઃ
અર્જુનના સો સો હાથ કાપી નાખવામાં આવ્યા, અને એથી જગત માટે અત્યંત કઠિન ધર્મકર્મ થયું.
પુનશ્ચ ધનુરાદાય મહાસ્ત્રાણિ પ્રમુઞ્ચતા। નિર્દગ્ધં ક્ષત્રમસકૃદ્રથેન જયતા મહીમ્
પછી ફરી ધનુષ્ય ઉઠાવી, મહાન અસ્ત્રો ચલાવી, પોતાના રથથી પૃથ્વી પર વારંવાર ક્ષત્રિયોને હરાવ્યા અને દહન કર્યા.
એવમુચ્ચાવચૈરસ્ત્રૈર્ભાર્ગવેણ મહાત્મના। ત્રિઃસપ્તકૃત્વઃ પૃથિવી કૃતા નિઃક્ષત્રિયા પુરા
એ રીતે મહાન આત્માવાળા ભારગવએ વિવિધ અસ્ત્રોથી એકવીસ વાર પૃથ્વીને ક્ષત્રિયવિહિન કરી દીધી હતી.
એવં નિઃક્ષત્રિયે લોકે કૃતે તેન મહર્ષિણા। તતઃ સંભૂય સર્વાભિઃ ક્ષત્રિયાભિઃ સમન્તતઃ
એ મહર્ષિએ જગતને ક્ષત્રિયવિહિન કર્યા પછી, દરેક દિશામાંથી ક્ષત્રિય સ્ત્રીઓ ભેગી થઈ.
ઉત્પાદિતાન્યપત્યાનિ બ્રાહ્મણૈર્વેદપારગૈઃ। પાણિગ્રાહસ્ય તનય ઇતિ વેદેષુ નિશ્ચિતમ્
પછી વેદમાં પારંગત બ્રાહ્મણોએ એ સ્ત્રીઓથી સંતાન ઉત્પન્ન કર્યા; અને વેદોમાં સ્પષ્ટ છે કે એ સંતાનો પાણિગ્રહણથી જન્મેલા હતા.
ધર્મં મનસિ સંસ્થાપ્ય બ્રાહ્મણાંસ્તાઃ સમભ્યયુઃ। લોકેઽપ્યાચરિતો દૃષ્ટઃ ક્ષત્રિયાણાં પુનર્ભવઃ
બ્રાહ્મણોએ મનમાં ધર્મ સ્થાપી, એ સ્ત્રીઓ પાસે ગયા; અને એ રીતે જગતમાં ક્ષત્રિયોની પુનઃપ્રાપ્તિ થયેલી જાણી છે.
તતઃ પુનઃ સમુદિતં ક્ષત્રં સમભવત્તદા। ઇમં ચૈવાત્ર વક્ષ્યેઽહમિતિહાસં પુરાતનમ્
પછી ફરી એકવાર ક્ષત્રિય વર્ગ ઊભો થયો; હવે હું તમને આ પ્રાચીન વાર્તા કહું છું.
અથોચથ્ય ઇતિ ખ્યાત આસીદ્ધીમાનૃષિઃ પુરા। મમતા નામ તસ્યાસીદ્ભાર્યા પરમસંમતા
પહેલાં ઉચથ્ય નામના વિદ્વાન ઋષિ હતા; તેમની બહુ માન્ય પત્નીનું નામ મમતા હતું.
ઉચથ્યસ્ય યવીયાંસ્તુ પુરોધાસ્ત્રિદિવૌકસામ્। બૃહસ્પતિર્બૃહત્તેજા મમતામન્વપદ્યત
ઉચથ્યના નાના ભાઈ અને દેવતાઓના પુરોહિત, તેજસ્વી બૃહસ્પતિએ મમતા તરફ ઇચ્છા રાખી.
ઉવાચ મમતા તં તુ દેવરં વદતાં વરમ્। અન્તર્વત્ની ત્વહં ભ્રાત્રા જ્યેષ્ઠેનારમ્યતામિતિ
મમતાએ પોતાના જેઠ બૃહસ્પતિને કહ્યું: 'હું ગર્ભવતી છું અને તમારા મોટા ભાઈ સાથે જોડાઈ ચૂકી છું.'
અયં ચ મે મહાભાગ કુક્ષાવેવ બૃહસ્પતે। ઔચથ્યો દેવમત્રાપિ ષડઙ્ગં પ્રત્યધીયત
'હે બૃહસ્પતિ, ઉચથ્યનો આ મહાન સંતાન મારા ગર્ભમાં છે; એ અહીં જ, દેવમાન્ય, વેદના છ અંગો શીખી રહ્યો છે.'
અમોઘરેતાસ્ત્વં ચાપિ દ્વયોર્નાસ્ત્યત્ર સંભવઃ। તસ્માદેવં ગતે ત્વદ્ય ઉપારમિતુમર્હસિ
'તમારું વીર્ય નિષ્ફળ થતું નથી અને બે જણ માટે અહીં સંભવ નથી; તેથી, આવી સ્થિતિમાં, આજે તમે અટકી જાવું જોઈએ.'
એવમુક્તસ્તદા સમ્યક્ બૃહસ્પતિરુદારધીઃ। કામાત્માનં તદાત્માનં ન શશાક નિયચ્છિતુમ્
આ રીતે સમજાવ્યા છતાં, ઉદાર બુદ્ધિ ધરાવતા બૃહસ્પતિ પોતાની ઈચ્છા રોકી શક્યા નહીં.
સ બભૂવ તતઃ કામી તયા સાર્ધમકામયા। ઉત્સૃજન્તં તુ તં રેતઃ સ ગર્ભસ્થોઽભ્યભાષત
પછી, કામવશ થઈ, બૃહસ્પતિ મમતા સાથે તેની ઈચ્છા વિરુદ્ધ સંલગ્ન થયા; અને જ્યારે તેમનું વીર્ય છૂટ્યું, ત્યારે ગર્ભમાં રહેલો બાળક બોલ્યો.
ભોસ્તાત મા ગમઃ કામં દ્વયોર્નાસ્તીહ સંભવઃ। અલ્પાવકાશો ભગવન્પૂર્વં ચાહમિહાગતઃ
'હે પિતાશ્રી, કામવશ થઈ આવું ના કરો; અહીં બે જણ માટે સ્થાન નથી. જગ્યા ઓછી છે, હે ભગવન, અને હું પહેલો આવ્યો છું.'
અમોઘરેતાશ્ચ ભવાન્ન પીડાં કર્તુમર્હતિ। અશ્રુત્વૈવ તુ તદ્વાક્યં ગર્ભસ્થસ્ય બૃહસ્પતિઃ
'તમારું વીર્ય નિષ્ફળ થતું નથી, અને તમને દુઃખ આપવું યોગ્ય નથી;' છતાં, ગર્ભમાં રહેલા બાળકના શબ્દો બૃહસ્પતિએ સાંભળ્યા નહીં.
જગામ મૈથુનાયૈવ મમતાં ચારુલોચનામ્। શુક્રોત્સર્ગં તતો બુદ્ધ્વા તસ્યા ગર્ભગતો મુનિઃ
તેમ છતાં, સુંદર આંખો ધરાવતી મમતા સાથે સંલગ્ન થયા; અને જ્યારે વીર્ય છૂટ્યું, ત્યારે ગર્ભમાં રહેલા ઋષિએ જાણ્યું.
પદ્ભ્યામારોધયન્માર્ગં શુક્રસ્ય ચ બૃહસ્પતેઃ। સ્થાનમપ્રાપ્તમથ તચ્છુક્રં પ્રતિહતં તદા
તે ગર્ભસ્થ બાળકએ પોતાના પગથી બૃહસ્પતિના વીર્યનો માર્ગ રોકી દીધો; તેથી, તે વીર્ય સ્થાન ન મળતાં અટકી ગયું.
પપાત સહસા ભૂમૌ તતઃ ક્રુદ્ધો બૃહસ્પતિઃ। તં દૃષ્ટ્વા પતિતં શુક્રં શશાપ સ રુષાન્વિતઃ
એ વીર્ય અચાનક જમીન પર પડી ગયું; ત્યારે, પોતાનું વીર્ય પડેલું જોઈ, બૃહસ્પતિ ગુસ્સામાં તેને શાપ આપ્યો.
ઉચથ્યપુત્રં ગર્ભસ્થં નિર્ભર્ત્સ્ય ભગવાનૃષિઃ। યન્માં ત્વમીદૃશે કાલે સર્વભૂતેપ્સિતે સતિ
દિવ્ય ઋષિએ ગર્ભસ્થ ઉચથ્યપુત્રને ધિક્કારીને કહ્યું: 'જ્યારે બધા જીવ મને ઇચ્છે છે, ત્યારે તું મને વિરોધ કર્યો.'
એવમાત્થ વચસ્તસ્માત્તમો દીર્ઘં પ્રવેક્ષ્યસિ। સ વૈ દીર્ઘતમા નામ શાપાદૃષિરજાયત
'તમે આ રીતે બોલ્યા, તેથી તું લાંબા સમય માટે અંધકારમાં રહેશે;' એ શાપથી એ ઋષિ દીર્ઘતમસ નામે જન્મ્યો.
બૃહસ્પતેર્બૃહત્કીર્તેર્બૃહસ્પતિરિવૌજસા। જાત્યન્ધો વેદવિત્પ્રાજ્ઞઃ પત્નીં લેભે સ વિદ્યયા
દીર્ઘતમસ જન્મથી અંધ હતો, છતાં વેદવિદ્યા અને જ્ઞાનમાં પારંગત હતો, અને બૃહસ્પતિ જેવી કીર્તિ ધરાવતો; પોતાની વિદ્યા દ્વારા તેણે પત્ની મેળવી.
તરુણીં રુપસંપન્નાં પ્રદ્વેષીં નામ બ્રાહ્મણીમ્। સ પુત્રાઞ્જનયામાસ ગૌતમાદીન્મહાયશાઃ
તેને પ્રદ્વેષી નામની યુવાન અને સુંદર બ્રાહ્મણ પત્ની મળી; એ મહાન ઋષિએ ગૌતમ વગેરે પુત્રોને જન્મ આપ્યો.
ઋષેરુચથ્યસ્ય તદા સન્તાનકુલવૃદ્ધયે। ધર્માત્મા ચ મહાત્મા ચ વેદવેદાઙ્ગપારગઃ
આ રીતે, ઉચથ્ય ઋષિના વંશની વૃદ્ધિ માટે, ધર્મનિષ્ઠ અને મહાન આત્માવાળા, વેદ તથા વેદાંગોમાં નિષ્ણાત ઋષિનો જન્મ થયો.
ગોધર્મં સૌરભેયાચ્ચ સોઽધીત્ય નિખિલં મુનિઃ। પ્રાવર્તત તદા કર્તું શ્રદ્ધાવાંસ્તમશઙ્કયા
ગૌધર્મ અને સૌરભેયે શીખવેલા બધા ધર્મો ઋષિએ ભળી શીખી લીધા પછી, શ્રદ્ધા અને નિર્ભયતાથી એ બધું જીવનમાં ઉતારવાનું શરૂ કર્યું.
તતો વિતથમર્યાદં તં દૃષ્ટ્વા મુનિસત્તમાઃ। ક્રુદ્ધા મોહાભિભૂતાસ્તે સર્વે તત્રાશ્રમૌકસઃ
પછી જ્યારે એ મહાન ઋષિઓએ તેને યોગ્ય વ્યવહારની મર્યાદા તોડી છે એવું જોયું, ત્યારે આશ્રમમાં રહેતા બધા ઋષિઓ ક્રોધ અને ભ્રમથી ભરાઈ ગયા.
અહોઽયં ભિન્નમર્યાદો નાશ્રમે વસ્તુમર્હતિ। તસ્માદેનં વયં સર્વે પાપાત્માનં ત્યજામહે
'આ માણસે તો મર્યાદા તોડી છે, એ આશ્રમમાં રહેવા લાયક નથી. ચાલો, આપણે બધા આ પાપી માણસને છોડી દઈએ,' એમ તેમણે કહ્યું.
ઇત્યન્યોન્યં સમાભાષ્ય તે દીર્ઘતમસં મુનિમ્। પુત્રલાભાચ્ચ સા પત્ની ન તુતોષ પતિં તદા
આ રીતે તેઓએ પરસ્પર વાત કરી અને લાંબા સમયથી અંધકારમાં રહેલા એ ઋષિ વિશે ચર્ચા કરી. એ સમયે, પત્નીને પુત્ર મળ્યો હોવા છતાં, પતિથી સંતોષ નહોતો.