તૈઃ શિરોભિર્મહી કીર્ણા બાહુભિશ્ચ સહાઙ્ગદૈઃ। બભૌ કનકપાષાણા ભુજગૈરિવ સંવૃતા
મસ્તક અને કંકણવાળા હાથ ધરતી પર છવાઈ ગયા હતા; જાણે સોનાના પથ્થરો પર સાપો ફેલાઈ ગયા હોય, એવી ભૂમિ દેખાતી હતી.
બાહવો વિશિખૈશ્છિન્નાઃ શિરાંસ્યુન્મથિતાનિ ચ। પતમાનાન્યદૃશ્યન્ત દ્રુમેભ્ય ઇવ પક્ષિણઃ
તીક્ષ્ણ બાણોથી કપાયેલા હાથ અને ચકનાચૂર થયેલા માથા, ઝાડ પરથી પક્ષીઓ પડતા હોય તેમ, જમીન પર પડતા દેખાતા હતા.
શરૈઃ સહસ્રશો વિદ્ધા દ્વિપાઃ પ્રસૃતશોણિતાઃ। અદૃશ્યન્તાદ્રયઃ કાલે ગૈરિકામ્બુસ્રવા ઇવ
હજારો તીરોની ઘા ખાઈને, લોહી વહાવતાં હાથીઓ એવી લાગતાં હતાં જાણે વરસાદી ઋતુમાં લાલ માટીના પ્રવાહોથી પર્વતો રંગાઈ ગયા હોય.
નિહતાઃ શેરતે સ્માન્યે બીભત્સોર્નિશિતૈઃ શરૈઃ। ગજપૃષ્ઠગતા મ્લેચ્છા નાનાવિકૃતદર્શનાઃ
ભીમસેનના તીખા તીરો વડે ઘાયલ થયેલા, હાથીઓની પીઠ પર બેઠેલા, ભયાનક દેખાવ વાળા વિદેશી યોદ્ધાઓ ત્યાં મરીને પડી ગયા હતા.
નાનાવેષધરા રાજન્નાનાશસ્ત્રૌઘસંવૃતાઃ। રુધિરેણાનુલિપ્તાઙ્ગા ભાન્તિ ચિત્રૈઃ શરૈર્હતાઃ
વિવિધ વસ્ત્રો પહેરેલા, વિવિધ શસ્ત્રોથી સજ્જ, લોહીથી લથપથ શરીરવાળા, રંગબેરંગી તીરોના ઘા ખાઈને એ યોદ્ધાઓ ચમકી ઉઠ્યા હતા.
શોણિતં નિર્વમન્તિ સ્મ દ્વિપાઃ પાર્થશરાહતાઃ। સહસ્રશશ્છિન્નગાત્રાઃ સારોહાઃ સપદાનુગાઃ
અર્જુનના તીરો વાગતાં હાથીઓ લોહી ઉગળી રહ્યા હતા, તેમના શરીર હજારો ટુકડામાં વિભાજિત થયા હતા, અને સાથે તેમના ચાલક અને સહાયકો પણ ઘાયલ થયા હતા.
ચુક્રુશુશ્ચ નિપેતુશ્ચ બભ્રમુશ્ચાપરે દિશઃ। ભૃશં ત્રસ્તાશ્ચ બહવઃ સ્વાનેવ મમૃદુર્ગજાઃ
કેટલાંક બૂમો પાડતા, કેટલાંક જમીન પર પડી જતા, તો કેટલાંક ચારે દિશામાં ભટકતા; ઘણા તો ભારે ડરથી પોતાના જ હાથીઓને પછાડી નાખતા હતા.
સોત્તરાયુધિનશ્ચૈવ દ્વિપાસ્તીક્ષ્ણવિષોપમાઃ। વિદન્ત્યસુરમાયાં યે સુઘોરા ઘોરચક્ષુષઃ
શસ્ત્રધારી ચાલકો સાથેના હાથીઓ, ઝેરી સાપ જેવી ભયાનક, અસુરમાયાનો ઉપયોગ કરતા અને ભયાનક આંખો ધરાવતા, યુદ્ધમાં તૂટી પડ્યા હતા.
યવનાઃ પારદાશ્ચૈવ શકાશ્ચ સહ બાહ્લિકૈઃ। કાકવર્ણા દુરાચારાઃ સ્ત્રીલોલાઃ કલહપ્રિયાઃ
યવન, પારદ, શક અને બાહ્લિક—કાગડા જેવા કાળા, દુશ્ચરિત્ર, સ્ત્રીલોલુપ અને ઝઘડાળુ—એ બધા ત્યાં હાજર હતા.
દ્રાવિડાસ્તત્ર યુધ્યન્તે મત્તમાતઙ્ગવિક્રમાઃ। ગોયોનિપ્રભવા મ્લેચ્છાઃ કાલકલ્પાઃ પ્રહારિણઃ
ત્યાં દ્રાવિડ યોદ્ધાઓ પણ યુદ્ધ કરતા હતા, જેમને પાગલ હાથી જેવી તાકાત હતી; ગાયના વંશમાંથી જન્મેલા, વિદેશી, મૃત્યુ લાવનારા અને યુદ્ધમાં ભયાનક એવા યોદ્ધાઓ હતા.
દાર્વાતિસારા દરદાઃ પુણ્ડ્રાશ્ચૈવ સહસ્રશઃ। તે ન શક્યાઃ સ્મ સઙ્ખ્યાતું વ્રાતાઃ શતસહસ્રશઃ
દાર્વા, તીસારા, દરદ અને પુણ્ડ્ર જાતિના હજારો લોકો—એટલા બધા ટોળા હતા કે, લાખો-લાખોની સંખ્યા ગણવી પણ શક્ય નહોતી.
અભ્યવર્ષન્ત તે સર્વે પાણ્ડવં નિશિતૈઃ શરૈઃ। અવાકિરંશ્ચ તે મ્લેચ્છા નાનાયુદ્ધવિશારદાઃ
એ બધા પાંડવ પર તીખા તીરોની વરસાદ વરસાવતો, અને એ વિદેશી યોદ્ધાઓ, વિવિધ યુદ્ધકૌશલ્યમાં પારંગત, પાંડવને ઢાંકી નાખતા.
તેષામપિ સસર્જાશુ શરવૃષ્ટિં ધનઞ્જયઃ। સૃષ્ટિસ્તથાવિધા હ્યાસીચ્છલભાનામિવાયતિઃ
એના સામે ધનંજયે ઝડપથી તીરોની વરસાદ વરસાવી, જાણે વાદળે ટપકાવેલા ટીડાની ઝુંડની જેમ તીરો વરસાવ્યા.
અભ્રચ્છાયામિવ શરૈઃ સૈન્યે કૃત્વા ધનઞ્જયઃ। મુણ્ડાર્ધમુણ્ડાઞ્જટિલાનશુચીઞ્જટિલાનનાન્। મ્લેચ્છાનશાતયત્સર્વાન્સમેતાનસ્ત્રતેજસા
ધનંજયે તીરો વડે સૈન્ય પર વાદળ જેવી છાંયા કરી, અને પોતાના શસ્ત્રના તેજથી ત્યાં ભેગા થયેલા બધા વિદેશી—મુંડાવાળા, અડધા મુંડાવાળા, જટાવાળા, અશુદ્ધ અને વાંકડા વાળવાળા—યોદ્ધાઓને નાશ કરી નાખ્યા.
શરૈશ્ચ શતશો વિદ્ધાસ્તે સઙ્ઘા ગિરિચારિણઃ। પ્રાદ્રવન્ત રણે ભીતા ગિરિગહ્વરવાસિનઃ
સૈંકડો તીરો વાગતાં, પર્વતોમાં રહેતા એ ટોળા ડરીને યુદ્ધમેદાનમાંથી ભાગી ગયા.
ગજાશ્વસાદિમ્લેચ્છાનાં પતિતાનાં શિતૈઃ શરૈઃ। બકાઃ કઙ્કા વૃકા ભૂમાવપિબન્રુધિરં મુદા
તીખા તીરો વડે ઘાયલ થયેલા, પડી ગયેલા હાથી, ઘોડા અને વિદેશી યોદ્ધાઓના લોહીથી જમીન પર બગલા, કંક અને વાઘો આનંદથી પીતા હતા.
પત્ત્યશ્વરથનાગૈશ્ચ પ્રચ્છન્નકૃતસઙ્ક્રમામ્। શરવર્ષપ્લવાં ઘોરાં કેશશૈવલશાદ્વલામ્। પ્રાવર્તયન્નદીમુગ્રાં શોણિતૌઘતરઙ્ગિણીમ્
પદાતી, ઘોડેસવાર, રથ અને હાથીઓ, છુપાયેલા રસ્તાઓથી પસાર થતા, તીરોની વરસાદથી ભરેલી, વાળ અને ઘાસથી બનેલી ઘાસપાતવાળી, લોહીના પ્રવાહથી તરંગિત એવી ભયાનક નદી સર્જી હતી.
છિન્નાઙ્ગુલીક્ષુદ્રમત્સ્યાં યુગાન્તે કાલસન્નિભામ્। પ્રાકરોદ્ગજસમ્બાધાં નદીમુત્તરશોણિતામ્
કાપેલા આંગળીઓ અને નાનાં માછલીઓથી ભરેલી, હાથીઓથી ગૂંથાયેલી, યુગના અંતે કાળ જેવી, એ લોહીની નદી ઉત્તર તરફ વહેતી હતી.
દેહેભ્યો રાજપુત્રાણાં નાગાશ્વરથસાદિનામ્। યથા સ્થલં ચ નિમ્નં ચ ન સ્યાદ્વર્ષતિ વાસવે। તથાઽઽસીત્પૃથિવી સર્વા શોણિતેન પરિપ્લુતા
રાજકુમારો અને હાથી, ઘોડા, રથ પર સવાર યોદ્ધાઓના શરીરમાંથી જે લોહી વહ્યું, એથી જમીન ઊંચી-નીચી બધે એવી લોહીથી ભરાઈ ગઈ, જાણે ઇન્દ્રે વરસાદ વરસાવ્યો હોય.
ષટ્સહસ્રાન્હયાન્વીરાન્પુનર્દશશતાન્વરાન્। પ્રાહિણોન્મૃત્યુલોકાય ક્ષત્રિયાન્ક્ષત્રિયર્ષભઃ
કષત્રિયોમાં શ્રેષ્ઠ એ યોદ્ધાએ છ હજાર બહાદુર ઘોડેસવાર અને ફરીથી હજાર ઉત્તમ યોદ્ધાઓને મૃત્યુના લોકે મોકલી દીધા.
શરૈઃ સહસ્રશો વિદ્ધા વિધિવત્કલ્પિતા દ્વિપાઃ। શેરતે ભૂમિમાસાદ્ય શૈલા વજ્રહતા ઇવ
હજારો તીરોની વાગથી ઘાયલ થયેલા અને યોગ્ય રીતે સજ્જ થયેલા હાથીઓ જમીન પર પડેલા હતા, જાણે વીજળીના આઘાતથી પર્વતો તૂટી પડ્યા હોય.
સ વાજિરથમાતઙ્ગાન્નિઘ્નન્વ્યચરદર્જુનઃ। પ્રભિન્ન ઇવ માતઙ્ગો મૃદ્ગન્નલવનં યથા
અર્જુને ઘોડા, રથ અને હાથીઓને મારતા ફર્યા, જાણે કોઈ જંગલી હાથી રસ્તામાં પડેલું મીઠું તોડતો અને પછાડતો જાય.
ભુરિદ્રુમલતાગુલ્મં શુષ્કેન્ધનતૃણોલપમ્। નિર્દહેદનલોઽરણ્યં યથા વાયુસમીરિતઃ
જે રીતે પવનથી ભડકેલી આગ ઘણા વૃક્ષો, વેલીઓ, ઝાડઝાંખર, સુકાં લાકડાં અને ઘાસથી ભરેલા જંગલને સળગાવી નાખે છે, એ જ રીતે અર્જુને વિનાશ મચાવ્યો.
સેનારણ્યં તવ તથા કૃષ્ણાનિલસમીરિતઃ। શરાર્ચિરદહત્ક્રુદ્ધઃ પાણ્ડવોઽગ્નિર્ધનઞ્જયઃ
કૃષ્ણપુત્ર, જેમ પવનથી ભડકેલી અગ્નિ જંગલને દહન કરે છે, તેમ પાંડવ ધનંજયે ક્રોધથી તારી સેના રૂપ જંગલને તીરોની જ્વાળાથી ભસ્મ કરી નાખ્યું.
શૂન્યાન્કુર્વન્રથોપસ્થાન્માનવૈઃ સંસ્તરન્મહીમ્। પ્રાનૃત્યદિવ સમ્બાધે ચાપહસ્તો ધનઞ્જયઃ। વજ્રકલ્પૈઃ શરૈર્ભૂમિં કુર્વન્નુત્તરશોણિતામ્
અર્જુને રથની બેઠકો ખાલી કરી નાખી, ધરતીને માણસોથી ઢાંકી દીધી, અને ધનુષ્ય હાથમાં લઈને ભીડમાં જાણે નૃત્ય કરતો હોય તેમ તીરોના વીજળી જેવાં ઘા વડે જમીન લાલ કરી નાખી.
તતઃ પ્રાવર્તત નદી શોણિતૌઘતરઙ્ગિણી। નરાશ્વદ્વિપકાયેભ્યઃ પર્વતેભ્ય ઇવાપગા
પછી ત્યાં એક એવી નદી વહેવા લાગી, જેમાં લોહીના પ્રવાહો તરંગો બનીને માનવ, ઘોડા અને હાથીઓના શરીરોથી ઊભી થઈ, જાણે પર્વતોમાંથી નદીઓ વહે છે.
અસ્થિશર્કરસમ્બાધા ધ્વજવૃક્ષા રથહદા। સઞ્છિન્નશીર્ષપાણાણા હસ્તિહસ્તમહાગ્રહા
એ નદી હાડકાં અને કંકરોથી ભરાઈ ગઈ હતી, ધ્વજો વૃક્ષો જેવાં લાગતાં, તૂટેલા રથો લાકડાં જેવા હતાં, કપાયેલા માથાં અને હાથો, અને હાથીના સુંડ મોટા ઘોડિયાળ જેવા હતાં.
માંસમજ્જાસ્થિપઙ્કાઢ્યાં હતાશ્વમકરાકુલા। ઉષ્ણીષફેનસઞ્છન્ના શરઘોરઝષાકુલા
એ નદી માંસ, મજ્જા અને હાડકાંના કાદવથી ભરાઈ ગઈ હતી, મરેલા ઘોડા મકર જેવા હતાં, પાગટીઓ ફેન જેવી છવાઈ ગઈ હતી અને તીરો ભયાનક માછલીઓ જેવી લાગતી હતી.
રુદ્રસ્યાક્રીડસદૃશીં ભૂમિં કુર્વન્વિભીષણામ્'। પ્રાવિશદ્ભારતીં સેનાં સઙ્ક્રુદ્ધો વૈ ધનઞ્જયઃ
અર્જુને ધરતીને ભયાનક બનાવી દીધી, જાણે રુદ્રની રમણભૂમિ હોય, અને ક્રોધિત ધનંજયે ભારતની સેના વચ્ચે પ્રવેશ કર્યો.
તં શ્રુતાયુસ્તથામ્બષ્ઠો વ્રજમાનં ન્યવારયત્
એ સમયે શ્રુતાયુ નામના અંબષ્ઠે અર્જુનને આગળ વધતો અટકાવ્યો.