તૌ ચ ફલ્ગુનબાણૌઘૈર્વિબાહુશિરસૌ કૃતૌ। વસુધામન્વપદ્યેતાં વાતનુન્નાવિવ દ્રુમૌ
ફલ્ગુનના બાણોથી બંનેના હાથ અને માથા કપાઈ ગયા અને તેઓ પવનથી ધરાશાયી થતી ઝાડની જેમ ધરતી પર પડ્યા.
શ્રુતાયુષશ્ચ નિધનં વધશ્ચેવાશ્રુતાયુષઃ। લોકવિસ્માપનમભૂત્સમુદ્રસ્યેવ શોષણમ્
શ્રુતાયુસ અને અશ્રુતાયુસનું મૃત્યુ, જાણે સાગર સુકાઈ જાય એમ, સમગ્ર લોકને આશ્ચર્યચકિત કરી દીધું.
તયોઃ પદાનુગાન્હત્વા પુનઃ પઞ્ચશતં રથાન્। પ્રત્યગાદ્ભારતીં સેનાં નિઘ્નન્પાર્થો વરાન્વરાન્
બન્નેના અનુયાયીઓ અને પાંચસો રથીઓને માર્યા પછી, અર્જુન શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાઓને હરાવતો ફરીથી ભારતીઓની સેના તરફ પાછો ફર્યો.
શ્રુતાયુષં ચ નિહતં પ્રેક્ષ્ય ચૈવાશ્રુતાયુષમ્। નિયતાયુશ્ચ સઙ્ક્રુદ્ધો દીર્ઘાયુશ્ચૈવ ભારત
શ્રુતાયુસ અને અશ્રુતાયુસના મૃત્યુ જોઈને, નિયતાયુ અને દીર્ઘાયુ, હે ભારત, અત્યંત ક્રોધિત થયા.
પુત્રૌ તયોર્નરશ્રેષ્ઠૌ કૌન્તેયં પ્રતિ જગ્મતુઃ। કિરન્તૌ વિવિધાન્બાણાન્પિતૃવ્યસનકર્શિતૌ
પિતાના દુઃખથી પીડાતા, એ બંને પુત્રો, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, કૌંતેય સામે વિવિધ બાણો વરસાવતા આગળ વધ્યા.
તાવર્જુનો મુહૂર્તેન શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ। પ્રૈષયત્પરમક્રુદ્ધો યમસ્ય સદનં પ્રતિ
અર્જુને ક્ષણમાં જ, સારી રીતે જોડાયેલા બાણોથી, ભારે ક્રોધથી, બંનેને યમલોક તરફ મોકલી દીધા.
લોડયન્તમનીકાનિ દ્વિપં પદ્મસરો યથા। નાશક્નુવન્વારયિતું પાર્થં ક્ષત્રિયપુઙ્ગવાઃ
જેમ હાથી કમળના સરોવર ઉથલાવી દે છે, તેમ અર્જુને સેનામાં ખળભળાટ મચાવી દીધો; શ્રેષ્ઠ ક્ષત્રિયોએ પણ પાર્થને રોકી શક્યા નહીં.
અઙ્ગાસ્તુ ગજસઙ્ઘૈશ્ચ પાણ્ડવં પર્યવારયન્। ક્રુદ્ધાઃ સહસ્રશો રાજઞ્શિક્ષિતા હસ્તિસાદિનઃ
અંગ દેશના યોદ્ધાઓએ હજારો હાથીઓ સાથે પાંડવને ઘેરી લીધો; ગુસ્સામાં ભરેલા, તાલીમયુક્ત હાથીસવારોએ હુમલો કર્યો.
દુર્યોધનસમાદિષ્ટાઃ કુઞ્જરૈઃ પર્વતોપમૈઃ। પ્રાચ્યાશ્ચ દાક્ષિણાત્યાશ્ચ કલિઙ્ગપ્રમુખા નૃપાઃ
દુર્યોધનના આદેશથી, પૂર્વ અને દક્ષિણના રાજાઓ, કળિંગના નેતૃત્વમાં, પર્વત જેવા વિશાળ હાથીઓ સાથે આગળ વધ્યા.
તેષામાપતતાં શીઘ્રં ગાણ્ડીવપ્રેષિતૈઃ શરૈઃ। નિચકર્ત શિરાંસ્યુગ્રો બાહૂનપિ સુભૂષણાન્
જ્યારે તેઓ ઝડપથી ધસી આવ્યા, ત્યારે અર્જુને ગાંડીવના તીક્ષ્ણ બાણોથી તેમના માથા અને સુંદર રીતે શોભતા હાથ કપાઈ નાખ્યા.
તૈઃ શિરોભિર્મહી કીર્ણા બાહુભિશ્ચ સહાઙ્ગદૈઃ। બભૌ કનકપાષાણા ભુજગૈરિવ સંવૃતા
મસ્તક અને કંકણવાળા હાથ ધરતી પર છવાઈ ગયા હતા; જાણે સોનાના પથ્થરો પર સાપો ફેલાઈ ગયા હોય, એવી ભૂમિ દેખાતી હતી.
બાહવો વિશિખૈશ્છિન્નાઃ શિરાંસ્યુન્મથિતાનિ ચ। પતમાનાન્યદૃશ્યન્ત દ્રુમેભ્ય ઇવ પક્ષિણઃ
તીક્ષ્ણ બાણોથી કપાયેલા હાથ અને ચકનાચૂર થયેલા માથા, ઝાડ પરથી પક્ષીઓ પડતા હોય તેમ, જમીન પર પડતા દેખાતા હતા.
શરૈઃ સહસ્રશો વિદ્ધા દ્વિપાઃ પ્રસૃતશોણિતાઃ। અદૃશ્યન્તાદ્રયઃ કાલે ગૈરિકામ્બુસ્રવા ઇવ
હજારો તીરોની ઘા ખાઈને, લોહી વહાવતાં હાથીઓ એવી લાગતાં હતાં જાણે વરસાદી ઋતુમાં લાલ માટીના પ્રવાહોથી પર્વતો રંગાઈ ગયા હોય.
નિહતાઃ શેરતે સ્માન્યે બીભત્સોર્નિશિતૈઃ શરૈઃ। ગજપૃષ્ઠગતા મ્લેચ્છા નાનાવિકૃતદર્શનાઃ
ભીમસેનના તીખા તીરો વડે ઘાયલ થયેલા, હાથીઓની પીઠ પર બેઠેલા, ભયાનક દેખાવ વાળા વિદેશી યોદ્ધાઓ ત્યાં મરીને પડી ગયા હતા.
નાનાવેષધરા રાજન્નાનાશસ્ત્રૌઘસંવૃતાઃ। રુધિરેણાનુલિપ્તાઙ્ગા ભાન્તિ ચિત્રૈઃ શરૈર્હતાઃ
વિવિધ વસ્ત્રો પહેરેલા, વિવિધ શસ્ત્રોથી સજ્જ, લોહીથી લથપથ શરીરવાળા, રંગબેરંગી તીરોના ઘા ખાઈને એ યોદ્ધાઓ ચમકી ઉઠ્યા હતા.
શોણિતં નિર્વમન્તિ સ્મ દ્વિપાઃ પાર્થશરાહતાઃ। સહસ્રશશ્છિન્નગાત્રાઃ સારોહાઃ સપદાનુગાઃ
અર્જુનના તીરો વાગતાં હાથીઓ લોહી ઉગળી રહ્યા હતા, તેમના શરીર હજારો ટુકડામાં વિભાજિત થયા હતા, અને સાથે તેમના ચાલક અને સહાયકો પણ ઘાયલ થયા હતા.
ચુક્રુશુશ્ચ નિપેતુશ્ચ બભ્રમુશ્ચાપરે દિશઃ। ભૃશં ત્રસ્તાશ્ચ બહવઃ સ્વાનેવ મમૃદુર્ગજાઃ
કેટલાંક બૂમો પાડતા, કેટલાંક જમીન પર પડી જતા, તો કેટલાંક ચારે દિશામાં ભટકતા; ઘણા તો ભારે ડરથી પોતાના જ હાથીઓને પછાડી નાખતા હતા.
સોત્તરાયુધિનશ્ચૈવ દ્વિપાસ્તીક્ષ્ણવિષોપમાઃ। વિદન્ત્યસુરમાયાં યે સુઘોરા ઘોરચક્ષુષઃ
શસ્ત્રધારી ચાલકો સાથેના હાથીઓ, ઝેરી સાપ જેવી ભયાનક, અસુરમાયાનો ઉપયોગ કરતા અને ભયાનક આંખો ધરાવતા, યુદ્ધમાં તૂટી પડ્યા હતા.
યવનાઃ પારદાશ્ચૈવ શકાશ્ચ સહ બાહ્લિકૈઃ। કાકવર્ણા દુરાચારાઃ સ્ત્રીલોલાઃ કલહપ્રિયાઃ
યવન, પારદ, શક અને બાહ્લિક—કાગડા જેવા કાળા, દુશ્ચરિત્ર, સ્ત્રીલોલુપ અને ઝઘડાળુ—એ બધા ત્યાં હાજર હતા.
દ્રાવિડાસ્તત્ર યુધ્યન્તે મત્તમાતઙ્ગવિક્રમાઃ। ગોયોનિપ્રભવા મ્લેચ્છાઃ કાલકલ્પાઃ પ્રહારિણઃ
ત્યાં દ્રાવિડ યોદ્ધાઓ પણ યુદ્ધ કરતા હતા, જેમને પાગલ હાથી જેવી તાકાત હતી; ગાયના વંશમાંથી જન્મેલા, વિદેશી, મૃત્યુ લાવનારા અને યુદ્ધમાં ભયાનક એવા યોદ્ધાઓ હતા.
દાર્વાતિસારા દરદાઃ પુણ્ડ્રાશ્ચૈવ સહસ્રશઃ। તે ન શક્યાઃ સ્મ સઙ્ખ્યાતું વ્રાતાઃ શતસહસ્રશઃ
દાર્વા, તીસારા, દરદ અને પુણ્ડ્ર જાતિના હજારો લોકો—એટલા બધા ટોળા હતા કે, લાખો-લાખોની સંખ્યા ગણવી પણ શક્ય નહોતી.
અભ્યવર્ષન્ત તે સર્વે પાણ્ડવં નિશિતૈઃ શરૈઃ। અવાકિરંશ્ચ તે મ્લેચ્છા નાનાયુદ્ધવિશારદાઃ
એ બધા પાંડવ પર તીખા તીરોની વરસાદ વરસાવતો, અને એ વિદેશી યોદ્ધાઓ, વિવિધ યુદ્ધકૌશલ્યમાં પારંગત, પાંડવને ઢાંકી નાખતા.
તેષામપિ સસર્જાશુ શરવૃષ્ટિં ધનઞ્જયઃ। સૃષ્ટિસ્તથાવિધા હ્યાસીચ્છલભાનામિવાયતિઃ
એના સામે ધનંજયે ઝડપથી તીરોની વરસાદ વરસાવી, જાણે વાદળે ટપકાવેલા ટીડાની ઝુંડની જેમ તીરો વરસાવ્યા.
અભ્રચ્છાયામિવ શરૈઃ સૈન્યે કૃત્વા ધનઞ્જયઃ। મુણ્ડાર્ધમુણ્ડાઞ્જટિલાનશુચીઞ્જટિલાનનાન્। મ્લેચ્છાનશાતયત્સર્વાન્સમેતાનસ્ત્રતેજસા
ધનંજયે તીરો વડે સૈન્ય પર વાદળ જેવી છાંયા કરી, અને પોતાના શસ્ત્રના તેજથી ત્યાં ભેગા થયેલા બધા વિદેશી—મુંડાવાળા, અડધા મુંડાવાળા, જટાવાળા, અશુદ્ધ અને વાંકડા વાળવાળા—યોદ્ધાઓને નાશ કરી નાખ્યા.
શરૈશ્ચ શતશો વિદ્ધાસ્તે સઙ્ઘા ગિરિચારિણઃ। પ્રાદ્રવન્ત રણે ભીતા ગિરિગહ્વરવાસિનઃ
સૈંકડો તીરો વાગતાં, પર્વતોમાં રહેતા એ ટોળા ડરીને યુદ્ધમેદાનમાંથી ભાગી ગયા.
ગજાશ્વસાદિમ્લેચ્છાનાં પતિતાનાં શિતૈઃ શરૈઃ। બકાઃ કઙ્કા વૃકા ભૂમાવપિબન્રુધિરં મુદા
તીખા તીરો વડે ઘાયલ થયેલા, પડી ગયેલા હાથી, ઘોડા અને વિદેશી યોદ્ધાઓના લોહીથી જમીન પર બગલા, કંક અને વાઘો આનંદથી પીતા હતા.
પત્ત્યશ્વરથનાગૈશ્ચ પ્રચ્છન્નકૃતસઙ્ક્રમામ્। શરવર્ષપ્લવાં ઘોરાં કેશશૈવલશાદ્વલામ્। પ્રાવર્તયન્નદીમુગ્રાં શોણિતૌઘતરઙ્ગિણીમ્
પદાતી, ઘોડેસવાર, રથ અને હાથીઓ, છુપાયેલા રસ્તાઓથી પસાર થતા, તીરોની વરસાદથી ભરેલી, વાળ અને ઘાસથી બનેલી ઘાસપાતવાળી, લોહીના પ્રવાહથી તરંગિત એવી ભયાનક નદી સર્જી હતી.
છિન્નાઙ્ગુલીક્ષુદ્રમત્સ્યાં યુગાન્તે કાલસન્નિભામ્। પ્રાકરોદ્ગજસમ્બાધાં નદીમુત્તરશોણિતામ્
કાપેલા આંગળીઓ અને નાનાં માછલીઓથી ભરેલી, હાથીઓથી ગૂંથાયેલી, યુગના અંતે કાળ જેવી, એ લોહીની નદી ઉત્તર તરફ વહેતી હતી.
દેહેભ્યો રાજપુત્રાણાં નાગાશ્વરથસાદિનામ્। યથા સ્થલં ચ નિમ્નં ચ ન સ્યાદ્વર્ષતિ વાસવે। તથાઽઽસીત્પૃથિવી સર્વા શોણિતેન પરિપ્લુતા
રાજકુમારો અને હાથી, ઘોડા, રથ પર સવાર યોદ્ધાઓના શરીરમાંથી જે લોહી વહ્યું, એથી જમીન ઊંચી-નીચી બધે એવી લોહીથી ભરાઈ ગઈ, જાણે ઇન્દ્રે વરસાદ વરસાવ્યો હોય.
ષટ્સહસ્રાન્હયાન્વીરાન્પુનર્દશશતાન્વરાન્। પ્રાહિણોન્મૃત્યુલોકાય ક્ષત્રિયાન્ક્ષત્રિયર્ષભઃ
કષત્રિયોમાં શ્રેષ્ઠ એ યોદ્ધાએ છ હજાર બહાદુર ઘોડેસવાર અને ફરીથી હજાર ઉત્તમ યોદ્ધાઓને મૃત્યુના લોકે મોકલી દીધા.