સા જ્વલન્તી મહોલ્કેવ તમાસાદ્ય મહારથમ્। સવિસ્ફુલિઙ્ગા નિર્ભિદ્ય નિપપાત મહીતલે
એ જ્વલંત ભાલા, મહા ઉલ્કા જેવી, ચમકતી ચિંહીઓ સાથે મહારથ પર પડીને તેને ફાડી નાખી ધરતી પર પડી ગઈ.
શક્યા ત્વભિહતો ગાઢં મૂર્ચ્છયાઽભિપરિપ્લુતઃ। સમાશ્વાસ્ય મહાતેજાઃ સૃક્વિણી પરિલેલિહન્
મજબૂત ઘા લાગતાં અને ચક્કરથી ઘેરાઈને પણ, શક્યે પોતે સંભાળી લીધો અને હોઠ ચાટતો ઊભો રહ્યો.
તં ચતુર્દશભિઃ પાર્થો નારાચૈઃ કઙ્કપત્રિભિઃ। સાશ્વધ્વજધનુઃસૂતં વિવ્યાધાચિન્ત્યવિક્રમઃ
પછી પાર્થએ ચૌદ લોખંડના, ગીધના પાંખવાળા બાણો વડે તેને, તેના ઘોડા, ધ્વજ, ધનુષ્ય અને સારથીને ઘાયલ કર્યા.
રથં ચાન્યૈઃ સુબહુભિશ્ચક્રે વિશકલં શરૈઃ। સુદક્ષિણં તં કામ્ભોજં મોઘસઙ્કલ્પવિક્રમમ્। બિભેદ હૃદિ બાણેન પૃથુધારેણ પાણ્ડવઃ
અને અનેક બાણોથી રથને તૂટી પડ્યો; પછી પાંડવે નિષ્ફળ પ્રયત્ન કરનાર કામ્બોજ સુદક્ષિણને પહોળા ધારવાળા બાણથી હૃદયમાં ભેદી નાખ્યો.
સ ભિન્નવર્મા સ્રસ્તાઙ્ગઃ પ્રભ્રષ્ટમુકુટાઙ્ગદઃ। પપાતાભિમુખઃ શૂરો યન્ત્રમુક્ત ઇવ ધ્વજઃ
જેના વરચા તૂટી ગયા હતા, અંગો ઢળી પડ્યા હતા, મસ્તકમાળ અને કંકણો પણ ખસી ગયા હતા, એ શૂરવીર ધ્વજ જેમ યંત્રમાંથી છૂટી જાય અને જમીન પર પડી જાય, એમ આગળ વળી પડ્યો.
ગિરેઃ શિખરજઃ શ્રીમાન્સુશાખઃ સુપ્રતિષ્ઠિતઃ। નિર્ભગ્ન ઇવ વાતેન કર્ણિકારો હિમાત્યયે। વિશીર્ણઃ પતિતો રાજા પ્રસાર્ય વિપુલૌ ભુજૌ
પર્વતની ટોચ પર ઊભેલી સુંદર અને મજબૂત ડાળી કે શિયાળાની ઠંડી પછી પવનથી તૂટી પડેલો કર્ણિકાર વૃક્ષ, એમ રાજા પોતાના વિશાળ હાથ ફેલાવીને ધરતી પર પડ્યો હતો.
શેતે સ્મ નિહતો ભૂમૌ કામ્ભોજાસ્તરણોચિતઃ। મહાર્હાભરણોપેતઃ સાનુમાનિવ પર્વતઃ
જેને હંમેશા નરમ અને મોહક શય્યા મળતી હતી, જે મહામૂલ્યના આભૂષણોથી સજ્જ હતો, એ રાજા પર્વતની ધાર જેવી ભૂમિ પર પડ્યો હતો.
સુદર્શનીયસ્તામ્રાક્ષઃ કર્ણિના સ સુદક્ષિણઃ। પુત્રઃ કામ્ભોજરાજસ્ય પાર્થેન વિનિપાતિતઃ
સુંદર અને તાંબાના રંગની આંખો ધરાવતો સુદક્ષિણ, કાંબોજ રાજાનો પુત્ર, કર્ણિન સાથે, અર્જુને યુદ્ધમાં માર્યો હતો.
ધારયન્નગ્નિસઙ્કાશાં શિરસા કાઞ્ચનીં સ્રજમ્। અશોભત મહાબાહુર્વ્યસુર્ભૂમૌ નિપાતિતઃ
જેના મસ્તકે અગ્નિ જેવી તેજસ્વી સોનાની વણાવેલી માળા હતી, એ મહાબાહુ પૃથ્વી પર નિર્વાણ અવસ્થામાં પડ્યો હતો, છતાં તે તેજસ્વી લાગતો હતો.
તતઃ સર્વાણિ સૈન્યાનિ વ્યદ્રવન્ત સુતસ્ય તે। હતં શ્રુતાયુધં દૃષ્ટ્વા કામ્ભોજં ચ સુદક્ષિણમ્
પછી, જ્યારે શ્રુતાયુધ અને કાંબોજના સુદક્ષિણના મૃત્યુની ખબર પડી, ત્યારે તારા પુત્રની આખી સેના ડરીને ભાગી ગઈ.
તૌ ચ ફલ્ગુનબાણૌઘૈર્વિબાહુશિરસૌ કૃતૌ। વસુધામન્વપદ્યેતાં વાતનુન્નાવિવ દ્રુમૌ
ફલ્ગુનના બાણોથી બંનેના હાથ અને માથા કપાઈ ગયા અને તેઓ પવનથી ધરાશાયી થતી ઝાડની જેમ ધરતી પર પડ્યા.
શ્રુતાયુષશ્ચ નિધનં વધશ્ચેવાશ્રુતાયુષઃ। લોકવિસ્માપનમભૂત્સમુદ્રસ્યેવ શોષણમ્
શ્રુતાયુસ અને અશ્રુતાયુસનું મૃત્યુ, જાણે સાગર સુકાઈ જાય એમ, સમગ્ર લોકને આશ્ચર્યચકિત કરી દીધું.
તયોઃ પદાનુગાન્હત્વા પુનઃ પઞ્ચશતં રથાન્। પ્રત્યગાદ્ભારતીં સેનાં નિઘ્નન્પાર્થો વરાન્વરાન્
બન્નેના અનુયાયીઓ અને પાંચસો રથીઓને માર્યા પછી, અર્જુન શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાઓને હરાવતો ફરીથી ભારતીઓની સેના તરફ પાછો ફર્યો.
શ્રુતાયુષં ચ નિહતં પ્રેક્ષ્ય ચૈવાશ્રુતાયુષમ્। નિયતાયુશ્ચ સઙ્ક્રુદ્ધો દીર્ઘાયુશ્ચૈવ ભારત
શ્રુતાયુસ અને અશ્રુતાયુસના મૃત્યુ જોઈને, નિયતાયુ અને દીર્ઘાયુ, હે ભારત, અત્યંત ક્રોધિત થયા.
પુત્રૌ તયોર્નરશ્રેષ્ઠૌ કૌન્તેયં પ્રતિ જગ્મતુઃ। કિરન્તૌ વિવિધાન્બાણાન્પિતૃવ્યસનકર્શિતૌ
પિતાના દુઃખથી પીડાતા, એ બંને પુત્રો, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, કૌંતેય સામે વિવિધ બાણો વરસાવતા આગળ વધ્યા.
તાવર્જુનો મુહૂર્તેન શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ। પ્રૈષયત્પરમક્રુદ્ધો યમસ્ય સદનં પ્રતિ
અર્જુને ક્ષણમાં જ, સારી રીતે જોડાયેલા બાણોથી, ભારે ક્રોધથી, બંનેને યમલોક તરફ મોકલી દીધા.
લોડયન્તમનીકાનિ દ્વિપં પદ્મસરો યથા। નાશક્નુવન્વારયિતું પાર્થં ક્ષત્રિયપુઙ્ગવાઃ
જેમ હાથી કમળના સરોવર ઉથલાવી દે છે, તેમ અર્જુને સેનામાં ખળભળાટ મચાવી દીધો; શ્રેષ્ઠ ક્ષત્રિયોએ પણ પાર્થને રોકી શક્યા નહીં.
અઙ્ગાસ્તુ ગજસઙ્ઘૈશ્ચ પાણ્ડવં પર્યવારયન્। ક્રુદ્ધાઃ સહસ્રશો રાજઞ્શિક્ષિતા હસ્તિસાદિનઃ
અંગ દેશના યોદ્ધાઓએ હજારો હાથીઓ સાથે પાંડવને ઘેરી લીધો; ગુસ્સામાં ભરેલા, તાલીમયુક્ત હાથીસવારોએ હુમલો કર્યો.
દુર્યોધનસમાદિષ્ટાઃ કુઞ્જરૈઃ પર્વતોપમૈઃ। પ્રાચ્યાશ્ચ દાક્ષિણાત્યાશ્ચ કલિઙ્ગપ્રમુખા નૃપાઃ
દુર્યોધનના આદેશથી, પૂર્વ અને દક્ષિણના રાજાઓ, કળિંગના નેતૃત્વમાં, પર્વત જેવા વિશાળ હાથીઓ સાથે આગળ વધ્યા.
તેષામાપતતાં શીઘ્રં ગાણ્ડીવપ્રેષિતૈઃ શરૈઃ। નિચકર્ત શિરાંસ્યુગ્રો બાહૂનપિ સુભૂષણાન્
જ્યારે તેઓ ઝડપથી ધસી આવ્યા, ત્યારે અર્જુને ગાંડીવના તીક્ષ્ણ બાણોથી તેમના માથા અને સુંદર રીતે શોભતા હાથ કપાઈ નાખ્યા.
તૈઃ શિરોભિર્મહી કીર્ણા બાહુભિશ્ચ સહાઙ્ગદૈઃ। બભૌ કનકપાષાણા ભુજગૈરિવ સંવૃતા
મસ્તક અને કંકણવાળા હાથ ધરતી પર છવાઈ ગયા હતા; જાણે સોનાના પથ્થરો પર સાપો ફેલાઈ ગયા હોય, એવી ભૂમિ દેખાતી હતી.
બાહવો વિશિખૈશ્છિન્નાઃ શિરાંસ્યુન્મથિતાનિ ચ। પતમાનાન્યદૃશ્યન્ત દ્રુમેભ્ય ઇવ પક્ષિણઃ
તીક્ષ્ણ બાણોથી કપાયેલા હાથ અને ચકનાચૂર થયેલા માથા, ઝાડ પરથી પક્ષીઓ પડતા હોય તેમ, જમીન પર પડતા દેખાતા હતા.
શરૈઃ સહસ્રશો વિદ્ધા દ્વિપાઃ પ્રસૃતશોણિતાઃ। અદૃશ્યન્તાદ્રયઃ કાલે ગૈરિકામ્બુસ્રવા ઇવ
હજારો તીરોની ઘા ખાઈને, લોહી વહાવતાં હાથીઓ એવી લાગતાં હતાં જાણે વરસાદી ઋતુમાં લાલ માટીના પ્રવાહોથી પર્વતો રંગાઈ ગયા હોય.
નિહતાઃ શેરતે સ્માન્યે બીભત્સોર્નિશિતૈઃ શરૈઃ। ગજપૃષ્ઠગતા મ્લેચ્છા નાનાવિકૃતદર્શનાઃ
ભીમસેનના તીખા તીરો વડે ઘાયલ થયેલા, હાથીઓની પીઠ પર બેઠેલા, ભયાનક દેખાવ વાળા વિદેશી યોદ્ધાઓ ત્યાં મરીને પડી ગયા હતા.
નાનાવેષધરા રાજન્નાનાશસ્ત્રૌઘસંવૃતાઃ। રુધિરેણાનુલિપ્તાઙ્ગા ભાન્તિ ચિત્રૈઃ શરૈર્હતાઃ
વિવિધ વસ્ત્રો પહેરેલા, વિવિધ શસ્ત્રોથી સજ્જ, લોહીથી લથપથ શરીરવાળા, રંગબેરંગી તીરોના ઘા ખાઈને એ યોદ્ધાઓ ચમકી ઉઠ્યા હતા.
શોણિતં નિર્વમન્તિ સ્મ દ્વિપાઃ પાર્થશરાહતાઃ। સહસ્રશશ્છિન્નગાત્રાઃ સારોહાઃ સપદાનુગાઃ
અર્જુનના તીરો વાગતાં હાથીઓ લોહી ઉગળી રહ્યા હતા, તેમના શરીર હજારો ટુકડામાં વિભાજિત થયા હતા, અને સાથે તેમના ચાલક અને સહાયકો પણ ઘાયલ થયા હતા.
ચુક્રુશુશ્ચ નિપેતુશ્ચ બભ્રમુશ્ચાપરે દિશઃ। ભૃશં ત્રસ્તાશ્ચ બહવઃ સ્વાનેવ મમૃદુર્ગજાઃ
કેટલાંક બૂમો પાડતા, કેટલાંક જમીન પર પડી જતા, તો કેટલાંક ચારે દિશામાં ભટકતા; ઘણા તો ભારે ડરથી પોતાના જ હાથીઓને પછાડી નાખતા હતા.
સોત્તરાયુધિનશ્ચૈવ દ્વિપાસ્તીક્ષ્ણવિષોપમાઃ। વિદન્ત્યસુરમાયાં યે સુઘોરા ઘોરચક્ષુષઃ
શસ્ત્રધારી ચાલકો સાથેના હાથીઓ, ઝેરી સાપ જેવી ભયાનક, અસુરમાયાનો ઉપયોગ કરતા અને ભયાનક આંખો ધરાવતા, યુદ્ધમાં તૂટી પડ્યા હતા.
યવનાઃ પારદાશ્ચૈવ શકાશ્ચ સહ બાહ્લિકૈઃ। કાકવર્ણા દુરાચારાઃ સ્ત્રીલોલાઃ કલહપ્રિયાઃ
યવન, પારદ, શક અને બાહ્લિક—કાગડા જેવા કાળા, દુશ્ચરિત્ર, સ્ત્રીલોલુપ અને ઝઘડાળુ—એ બધા ત્યાં હાજર હતા.
દ્રાવિડાસ્તત્ર યુધ્યન્તે મત્તમાતઙ્ગવિક્રમાઃ। ગોયોનિપ્રભવા મ્લેચ્છાઃ કાલકલ્પાઃ પ્રહારિણઃ
ત્યાં દ્રાવિડ યોદ્ધાઓ પણ યુદ્ધ કરતા હતા, જેમને પાગલ હાથી જેવી તાકાત હતી; ગાયના વંશમાંથી જન્મેલા, વિદેશી, મૃત્યુ લાવનારા અને યુદ્ધમાં ભયાનક એવા યોદ્ધાઓ હતા.